صبغت الله عاکف هروی

زبان؛ ابزار گفتگو یا گنجینهٔ معرفت؟ برخی از دوستان می‌گویند: «زبان تنها وسیلهٔ افهام و تفهیم است؛ پس نباید چندان برای آن جدی بود». من می‌گویم: مراد از زبانی که تنها ابزارِ افهام و تفهیم است، پارهٔ گوشت صنوبری‌رنگیِ است که داخل دهان شما قرار دارد، بله؛ در این سطح، آن پاره‌گوشت، تفاوت بنیادینی با اشارهٔ دست، حرکت چشم و ابرو یا دیگر ابزارهای ارتباطی ندارد. با همهٔ این اعضا می‌شود افهام و تفهیم کرد. اما زبانی که از آن با نام فارسی، پشتو، عربی، اردو، انگلیسی، روسی، آلمانی و مانند این‌ها یاد می‌کنیم، تنها مجموعه‌ای از صداها و قواعد دستوری برای انتقال پیام نیست؛ زبان، حافظهٔ تاریخی و یکی از مهم‌ترین مخازن معرفت یک جامعه است. هر زبان، در طول قرن‌ها، حامل و انباشته‌کنندهٔ تجربه‌های انسانی است: فلسفه، سیاست، ادبیات، عرفان، دین، علوم، تاریخ، حقوق، آداب اجتماعی و شیوه‌های خاصی از اندیشیدن. در لایه‌های تخصصی و ادبیِ هر زبان، گنجینه‌هایی نهفته است که حاصل رنج، اندیشه و تجربهٔ نسل‌های پی‌درپی انسان‌هاست. بخش بزرگی از آنچه یک تمدن در طول تاریخ اندیشیده و تجربه کرده، در زبان آن تمدن صورت‌بندی و حفظ شده است. از همین‌رو، زبان را نمی‌توان تنها به «وسیلهٔ حرف‌زدن» تقلیل داد. کسی که زبان خود را جدی می‌گیرد، در حقیقت بخشی از حافظه و میراث معرفتی جامعهٔ خود را جدی گرفته است؛ و کسی که زبان دیگری را می‌آموزد، دروازه‌ای به سوی بخشی دیگر از تجربه و معرفت انسانی می‌گشاید. حتی بسیاری از تعصب‌های زبانی و قومی نیز از همین نگاه سطحی به زبان تغذیه می‌کنند. وقتی زبان از یک پدیدهٔ علمی و معرفتی به نشانه‌ای برای اثبات برتری قومی فروکاسته شود، طبیعی است که انرژی بسیاری صرف تحقیر زبان دیگران، دخالت در امور زبانی آنان، مناقشه‌های بی‌پایان بر سر واژه‌ها و گویش‌ها و تلاش برای اثبات «برتر بودن» گویشورانِ یک زبان شود؛ در حالی که حاصل علمی و تمدنیِ قابل‌توجهی از این کشمکش‌ها بیرون نمی‌آید. اگر هر جامعه‌ای به‌جای مزاحمت برای زبان و فرهنگ دیگران، با نگاهی علمی و مسئولانه به بدنهٔ زبان خود می‌پرداخت؛ دستور زبانش را دقیق مطالعه و تدوین می‌کرد، گویش‌هایش را ثبت و بررسی می‌نمود، متون کهن و معاصر خود را تصحیح و حفظ می‌کرد، واژگان علمی تولید می‌کرد، برابرسازی انجام می‌داد و معارف موجود در زبانش را به جهان معرفی می‌ساخت، امروز به‌جای جنگ بر سر زبان‌ها، با انبوهی از آثار علمی و فرهنگیِ قابل افتخار روبه‌رو بودیم. زبان‌ها رقیب یکدیگر نیستند؛ مخازن متفاوت تجربهٔ بشری‌اند. ارزش یک زبان با کوچک‌کردن گویشورانِ زبان دیگر و به‌حاشیه راندنِ آنان و زبان‌شان بیشتر نمی‌شود؛ همان‌گونه که یک ملت با تحقیر ملت دیگر بزرگ نمی‌شود. راه دفاع از زبان، هیاهو و تعصب نیست؛ شناخت، پژوهش، تولید، آموزش و آفرینش علمی و ادبی است. هرکه واقعا زبان خود را دوست دارد، باید کاری کند که وقتی دیگران به آن نزدیک می‌شوند، نه با شعارهای او، بلکه با میراث علمی و فرهنگیِ زبانش روبه‌رو شوند. صبغت الله عاکف @Sebghatullah_Akef