مجلّه سياست‌نامه

📚 ادیب سلطانی و پرسش از چپ ✏️ موسی اکرمی ♦️ ادیب سلطانی در زیربخش هشتم از بخش هفتم پیشگفتار [(7.8] (رویه‌های XLV تا XLIX) به «هملت و مسئله‌ی چپ» پرداخته است. او از همان آغاز که می‏خواهد هملت را چونان یک چپ یا چپ‌گرا بشناساند، با دریافتی که از چپ و چپ‌گرایی دارد نمی‏تواند دیدگان ستایش‌آمیز خود را بر بزرگی هماره چشمگیر آن زنجیری جاودانه‌ی قله‌ای در قفقاز ببندد: پرومتئوس، آن تیتان اسطوره‌های یونانی، خدای آتش، و عاشق و معشوق آتنا که به یاری او آتش را از خدایان دزدید و چونان نماد دانایی به انسانی که بس دوست می‏داشت هدیه داد، و هزینه‌ی بس سنگین آن را پرداخت. پرومتئوس همواره از دیدگاه انسان‌دوستی و دانش‌بخشی او ستوده شده است. بسا انسان‌ها، از آن میان خود این نگارنده، گاه‌گاه تیر بلندپرواز نظرپردازی را در کمان شوریده‌جانی گذارده و به پرواز در‏آورده‌اند تا گل ستایشی را به سوی آن انسان‌دوست دست‌وپا و تن در زنجیر بفرستند شاید در میان شکنجه‌ی زنجیر و منقار عقاب جگرخوار لبخندی از خرسندی بر لبان تفتیده‌اش بنشیند. چنین است که ادیب سلطانی نیز از آن قهرمان استوره‌یی رهاننده‌ی انسان از تاریکی نادانی یاد می‏کند، ولی با چشم‌پوشیدن بر او هملت را در جایگاه «نخستین چپ‌گرا» می‏نشاند. ♦️ «رومانتیزاسیون» و «سانتیمانتالیزاسیون» هملت و تَردایسش او به «دارلینگ»ِ روشنفکران و اندیشه‌کاران و به «مونالیزای ادبیات» با آغاز سده‌ی نوزدهم می‏آغازد. و این هم‌زمان است با آغاز تدریجی‏ جنبش اندیشگی و کوشندگی و پویندگی‏ چپ در اروپا. (شْلگل در 1808، هملت را یک «سوگ‌نمایش اندیشگی» / «اندیشه-سوگ‌نمایش»: Gedankentrauerspiel می‏خواند.) – ولی در ضمن خوانندگان توجه کنند که از نیمه‌ی دوم سده‌ی بیستم به سپس، پژوهشگران و رایمندان اندک‌اندک با دیدی آناکاوانه‌تر / تحلیلی‌تر، و نارومانتیک‌تر، با هملت روبه‌رو شده‏اند. – آیا افول نسبی‏ اندیشه‌ی چپ در پایان سده‌ی بیستم، با افول نسبی‏ قهرمان‌سازی هملت، پیوندی ندارد؟» (XLVI-XLVII) پس از این ادیب سلطانی بند دوازدهم (μ) را به سخن گفتن از بازداری اجرای سوگ‌نمایش هملت در بازه‌ی زمانی 1932 تا 1954، تا هفت ماه پس از مرگ استالین، در اتحاد جماهیر شوروی‏ی سوسیالیستی، یعنی همان کشوری پرداخته است که در آن ژدانُف هملت را اثر «زمان‌ناپذیر» شکسپیر می‏نامیده است زیرا استالین به سوگ‌نمایش هملت و / یا شخصیت هملت بدگمان‏ بوده و «یک بار در یک اثر خود به نامِ «انقلاب اکتبر و تاکتیک اشتراکی‏گروان روس»، «روح تردیدهای هملتی» و «روح عزم انقلابی» را در برابر هم نهاده بود»ه است. پس از درگذشت استالین گریگوری کوزینتْسِف هملت را در 1954 به روی صحنه برد و در 1964 فیلمی از هملت، چونان یک شاهکار، ساخت. (XLVII) ادیب سلطانی این واقعیت تاریخی را در پیوند با «برنهاده‌ی خود» در باره‌ی «چپ‌گرا بودن هملت» یافته و اشاره کرده است که «گریگوری کوزینتسف در سال‌های دوّمین جهان‌جنگ در اردوگاه کار اجباری زندانی بود: شاید این سرنوشت، بخشی بود از سلوک او در آفرینش هملت‏اش» (همان، همان‌جا). ♦️ ادیب سلطانی بارها از وابستگی بیشتر خود به جریان سرد فلسفه یاد کرده است. او درآمد همین کتاب «مسئله‌ی چپ [/ پرسش از چپ]…» نوشته است «من باید در آغاز بگویم که من از جهان‌بینی فلسفی خود می‏آغازم، یعنی از مواضع تجربی-سنجشگرانه-اثباتی‌گرایانه (اثباتی‌گرایی: منطقی یا جز آن) (p. 21) اندکی آشنایی با آثار ادیب سلطانی نشان می‏دهد که او با دلبستگی بسیار به فلسفه‌ی تحلیلی کسانی چون ارسطو و مارکس را نیز فیلسوفان تحلیلی می‏داند. او حتی به اثباتی‌گرا بودن مارکس نیز اشاره کرده است، چنان که اعضای حلقه‌ی وین در مانیفست 1929 خود برای تبلیغ اثباتی‌گرایی منطقی خویش از مارکس چونان یکی از سرچشمه‌ها الهام خویش در زمینه‌ی روش‌شناسی یاد کردند. (p. 68) ادیب سلطانی به این نکته نیز اشاره کرده است که مارکس ارسطو را بزرگ‌ترین خرد دوران باستان می‏دانسته است. پس از خود آن افزوده است که در نگر او ارسطو نخستین اثباتی‌گرای منطقی یا تجربی‌گرای منطقی و نخستین فیلسوف تحلیلی است. (همان) با همه‌ی دلبستگی ادیب سلطانی به فلسفه‌ی سرد، او، به‏ویژه در پیشگفتار «سوگ‌نمایش هملت، شاهپور دانمارک» نشان داد که بس بسیار شوق داشته است که بدود «تا تهِ بودن». چنین شوقی با ویژگی‌هایی که برای چپ‌گرایی هملت برنوشته است پیوند دارد. با آنچه از پیشینه‌ی او می‏دانیم دور نبوده است که او دغدغه‌های مهمی در باره‌ی چگونگی زیست بهینه‌ی فردی و اجتماعی آدمی داشته باشد و هر از گاهی یادداشت‌هایی در پیوند با تعبیر جهان از یک سو، و، به‌ویژه، تغییر جهان از سوی دیگر بنویسد. 🔹 ادامه مطلب را می‌توانید در شماره ۲۷ سیاست‌نامه در تامبرد مطالعه کنید. 🦉 @goftemaann