BÛMAVAZ

"Heger hûn perwerdehiya zimanekî qedexe bikin, di encamê da, ew ziman ji nav diçe û bi jinavçûna wî zimanî, çanda wê grûpa zimanî jî wenda dibe, û axirî ew xelk bi xwe ji nav diçe. Dibe ku ew bi awayekî fîzîkî ji nav neçe lê êdî ew ne "xwe" ne, belkî ew bûne "yên din" ku ayidî çandeka din in. Êdî ew hew hene." "If you ban a language and make its education illegal, you will eventually eliminate that language and by eliminating that language, you will destroy the culture of that language group. They may not be psychically destroyed, but they are not themselves anymore and become others who belong to other language or culture. They no longer exist." دکتر جنوا سمیزرمن، زبانشناس و استاذ دانشگاه دوره پسا استعماري در دانشگاه میشیگان "اگر شما آموزش و ترویج یک زبان را قدغن و غیرقانونی کنید، در نهایت، آن زبان را حذف کنید و با از بین بردن آن زبان، فرهنگ آن گروه زبانی را نیز نابود می کنید و در نهایت، خود آن مردم را حذف از بین می برید. ممکن است که آنها بصورت فیزیکی از بین نروند اما آنها دیگر خودشان نیستند بلکه تبدیل به دیگرانی شده اند که به زبان و فرهنگ دیگری تعلق دارند. آنها دیگر موجودیت ندارند."

Lorik لالایی Je ser êvar da, ta siwê tavê Lor dekem her şev, te navizravê, lor Dunya ban deke te xweşiknavê Xew nê çavê te û nadim hev çavê Nêm nêm derêjim, je çavan avê... از سر شب تا صبح و دم آفتاب لالایی می‌خوانم برایت ای کمرباریک دنیا تو را صدا می‌زند، ای که نامت قشنگ است خواب به چشمت نمی‌آید و من هم چشم برهم نمی‌گذارم و چکه چکه از چشمهایم آب جاری می‌شود... Min le ser lingan meşka dil kiya De kêm kêm rakev, dayîk westiya Xicawa lingê hespê bavo tê Gerê pariyek nan, çêke va diya... Lay lay من مشک دلم را روی پاهایم تکان می‌دهم دیگر بخواب که مادرت خسته است صدای پای اسب پدر می‌آید باید مادر کمی نان آماده کند... Tu umîda min. Tu gula mal î, lork can Tu şîrînziman, tu gulheval î Çîlepling î, kêm sin û sal î Le çingî çî, le hîvê dekalî Rakev lork can, çima bêhal î? Lay lay تو امید منی، تو گل خانه‌ای شیرین زبانی و یارگلم هستی بچه پلنگ کم سن و سالم هستی بر قله‌ی کوه داری ماه را صدا می‌زنی بخواب کودک من، چرا بی‌حال هستی؟ Min le ser lingan meşka dil kya De kêm kêm rakev, dayîk westiya Xicawa lingê hespê bavo tê Gerê pariyek nan, çêke va diya... Lay lay من مشک دلم را روی پاهایم تکان می‌دهم دیگر بخواب که مادرت خسته است صدای پای اسب پدر می‌آید باید مادر کمی نان آماده کند... Dîsa siwe tê, cînar tên ba me Ew tînin barek nan û gul sa me Hulsit û biken biwêj ez pa me Biwêj ez gulê vê welata me Biwêj ez xwedê sa we ra dame دوباره صبح میـشود و همسایه‌ها پیش ما می‌آیند آنها باری از نان و گل برایمان می‌آورند برخیز و بخند و بگو که من بیدارم بگو که من گل این سرزمینم بگو که خدا مرا به‌خاطر شما آفریده است Min le ser lingan meşka dil kiya De kêm kêm rakev, dayîk westya Xicawa lingê hespê bavo tê Gerê pariyek nan, çê ke va diya... Lay lay من مشک دلم را روی پاهایم تکان می‌دهم دیگر بخواب که مادرت خسته است صدای پای اسب پدر می‌آید باید مادر کمی نان آماده کند... Newînim hêstir le çavê te ne, lork can Merxê çî giştê dê bavê te ne Van şelpê hêşin diravê te ne Herçi çiya ne, we navê te ne Giştê çav le rê sa tavê te ne lay lay کودک من نبینم که چشمهایت پر اشک است سروهای کوهی همه پدر ومادرت هستند برگ‌های سبز، همه پول و ثروت تو هستند سند همه‌ی کوهها به نام توست همه منتظر طلوع آفتاب تو هستند Min le ser lingan meşka dil kiya De kêm kêm rakev, dayîk westiya Xicawa lingê hespê bavo tê Gerê pariyek nan, çêke va diya... Lay lay من مشک دلم را روی پاهایم تکان می‌دهم دیگر بخواب که مادرت خسته است صدای پای اسب پدر می‌آید باید مادر کمی نان آماده کند... Siweyda hulsit, hilîn kitawê Herç ku pirsîn, bide ciwawê Dîsa le zawan berde xicawê Le xelkî bê xêr, bigir hisawê Je şiklî guran rake niqawê... Lay lay صبح برخیز و کتابت را بردار هەرچه پرسیدند پاسخشان را بده دوباره در میان دره‌ها صدایت را طنین‌انداز کن به حساب مردم بیـهوده رسیدگی کن و نقاب از چهره‌ی گرگ‌ها بردار.... Min le ser lingan meşka dil kiya De kêm kêm rakev, dayîk westiya Xicawa lingê hespê bavo tê Gerê pariyek nan, çêke va diya... Lay lay من مشک دلم را روی پاهایم تکان می‌دهم دیگر بخواب که مادرت خسته است صدای پای اسب پدر می‌آید باید مادر کمی نان آماده کند...

🔵 دین و هویت کردی به بهانه درگذشت اسقف دزموند توتو ✍ اسماعیل شمس 🔻دزموند توتو، اسقف اعظم کلیسای انگلیکان در آفریقای جنوبی و از یاران نلسون ماندلا درگذشت. او از رهبران جنبش ضد آپارتاید، برنده جایزه صلح نوبل و مشهور به «وجدان آفریقای جنوبی» بود. کتاب مشهور او، «مردمان رنگین‌کمانی خدا»، به تنوع قومی، مذهبی و نژادی مردم آفریقای جنوبی اشاره دارد. توتو در زمان مبارزه و پیروزی، به عنوان رهبری مذهبی مفاهیم دینی را به شکل کاربردی در خدمت ملت و کشورش قرار داد.او در عین حال که با تأکید بر ارزشهای دینی مانند کرامت انسان، عدالت خواهی، مبارزه با ظلم، عفو و گذشت، برابری و مساوات با تبعیض نژادی مبارزه می کرد؛ از ابزارهای در اختیار یک روحانی همچون اعتماد و اطاعت مردم ، ریش سفیدی، خطابه و موعظه و نظایر آن برای تقویت پیوندهای اجتماعی و اتحاد ملی بهره می گرفت. توتو نمونۀ برجسته شخصیتی مذهبی بود که عمرش را وقف آرمانهای ملی کرد و در کنار روشنفکران و رهبران کنگره ملی آفریقا با نژاد پرستی جنگید و پس از پیروزی هم بر راه خود پایدار ماند. 🔻تجربه توتو باب جدیدی درباره رابطه دین و هویت ملی برای پژوهشگران تاریخی باز می کند. پرسش این است که چگونه و چرا در برخی نقاط جهان، دین در مسیر تقویت امر ملی قرار می گیرد و در برخی جاهای دیگر نقشی معکوس ایفا می کند؟ تاریخ کردستان نشان می دهد که از قضا دین هر دو نقش بالا را ایفا کرده است. در تاریخ معاصر تا نیم سدۀ اخیر بیشتر حرکتهای ناسیونالیستی کرد توسط شخصیتهای دینی سازمان داده شده اند و حامیان اصلی آنها عارفان و عالمان دین بوده اند. همچنین در آثار هیچ کدام از شاعرانی که خود اهل عرفان و تصوف یا فقیه و مفسر و مفتی بوده اند کمترین تعارضی با مفاهیم وطنی و فرهنگ و هویت تاریخی کرد دیده نمی شود و جز چند مفسر و مفتی کرد در دربار عثمانی که تابع حکم سلطان بودند هیچ یک از فقیهان کرد فتوا و حکمی علیه جوامع دگراندیش کرد مانند ایزدیان و یارسان و علویان صادر نکرده اند. 🔻با وجود این از حدود نیم سده پیش به این سو و به ویژه پس از ظهور جریان های اسلام سیاسی و سلفی به تدریج تعارض و تقابل بزرگی میان دین و هویت کردی در کردستان به وجود آمد و روز به روز گسترش یافت. کار به جایی رسید که حتی برخی جشنها و آداب و رسوم کردی هم مصداق خرافات معرفی شد. این یادداشت کوتاه تنها به طرح مسأله بسنده می کند و مجال آن را ندارد تا به علل و زمینه های پیدایش چنین پدیده ای بپردازد، اما نیک روشن است که گسترش چنین پدیده ای سبب چند پارگی هویتی و پیدایش بحران در جامعه کردی و جوامع پیرامون خواهد شد. 🔻نکته دیگری که در پیوند با این موضوع باید مطرح شود واکنش گروههای سکولار کرد و نیز ایزدیان(یزیدیان)، علویان و یارسان به این پدیده است. به همان اندازه که برخی رهبران کرد سنی هویت دینی خود را نه در پیوند با جامعه و تاریخ خود، بلکه در ارتباط با نگاه خلافت گرا و امت محور جامعه عربی و ترکی تعریف کنند، این گروهها هم از هویت عام کردی خود فاصله گرفته و بعد دینی متفاوت آن را برجسته می نمایند. به همین سبب امروز برخلاف یک قرن پیش برخی نویسندگان سکولار کرد با فاصله گرفتن از اسلام در صدد احیا و تبلیغ ادیان فراموش شده باستانی مانند میترایی و زردشتی برآمده اند. برخی ایزدیان و یارسان و علویان نیز هویت تازه و مستقلی از کرد برای خود تعریف کرده اند. اگر در گذشته برای نمونه ایزدی به کردی گفته می شد که مسلمان نیست؛ امروز به هرکسی اطلاق می شود که ایزدی است، ولو این که به زبان کردی سخن بگوید. استقلال مفهوم ایزدی از کرد واکنش مستقیم به جریانی است که از سویی مصداق کرد را تنها کرد سنی می داند و از سوی دیگر با برجسته کردن عنصر دین،جوامع ایزدی و یارسان و مانند آن را دیگری خود می پندارد و روابط اجتماعی خود با آنها را محدود می کند. 🔻این وضعیت در کردهای شیعه هم دیده می شود و به تدریج جامعه کرد شیعی از هم زبانان سنی خود فاصله گرفته است. برای نمونه عراق امروز حول سه گروه کرد، اهل سنت و شیعه تقسیم شده است. در این تقسیم بندی منظور از کرد معمولاً کرد سنی است و طوایف کرد شیعه مانند فیلی ها در هنگام انتخابات به اعراب شیعه نزدیک می شوند.  🔻هرچند تجربه اسقف توتو برخاسته از وضعیت خاص آفریقای جنوبی است و تعمیم آن به جوامع دیگر چندان با معیارهای علمی منطبق نیست، اما می توان از آن درس گرفت.به باور من مهم ترین درس آن برای بزرگان دینی و مذهبی جامعه رنگین کمانی کرد اعم از سنی، شیعه، ایزدی، یارسان، علوی و ... این است که همچون توتو بر ارزشهای دینی مشترک مانند کرامت انسان، عدالت خواهی، مبارزه با ظلم، عفو و گذشت، پرهیز از تفرقه، وطن دوستی و بسیاری دیگر تأکید نمایند و با بهره گیری از این شیوه مانع افتادن جامعه و سرزمین خویش در دام چرخه کور تفرقه، تولید نفرت، افراطی گری و خشونت شوند. @kurdistanname

Piştî demekê ez mecbûr mam wê derê bi cih bihêlim; şeveke tarî min bi solên gincir min ew der terkand û da ser rê. Min kurê xwe li pişta xwe girêda û berê xwe da Qoçanê. Li Qoçanê ez çûme karwanserayekê û odeyek girt. Paşê ez ji bo peydakirina kar derketim nava bajêr. Kurê min wan rojan nexweş ketibû. Çûme cem nojdarekî ku ji lawê xwe re çareyekê bibînim. Nojdar ji berê ve ez nas dikirim û bi dilovanî pêşwaziya min kir. Wî ez bi xwe re birim mala xwe. Ez li mala wî dixebitîm û piştre wî mala xwe bire Meşhehdê û ez jî bi malbata wî re çûm wir. Li Meşhedê kurê min hêdî hêdî mezin bû û ji bextê min lawikê min şûmîtî zehmetî çê dikirin; ji şerman min xatirê xwe ji wan xwast û mala nojdar jî terikand. Wê çaxê jinên kurd ji ber cilûbergên xwe li bajaran bi hêsanî dihatin naskirin. Ez li derdora herema Îmam Riza digeriyam; aware û bê kes mabûm. Min ji xwedê dixwast ku çareyekê ji min re bibîne û deriyekî xêrê li ber lingê min veke. Ez wisa tî û birçî li kolanan digeriyam, ji nişka ve jinek ber min ve hat. Paşê min nas kir ku ew Izzet Meqdem e. Izzet xanimê ez bi xwe re birim mala xwe. Mêrê wê berpirsê Rêveberiya Perwerdeyê bû. Wan ez birim cihê Darulterbiyeyê. Li wê derê baxçeya zarokan hebû ku wan navê kurê min li wir nivîsîn û ez jî li mala wan dixebitîm. Wê demê radyoya kurmancî ya Xorasanê bernameyên xwe belav dikirin.” Şîrwanî amajeyî radyoya kurmancî ya Xorasanê dike ku di sala 1956an de dest bi weşanên xwe dike û rojê saetekê bi kurdî weşanê dike. Li ser serpêhatiya xwe û radyoyê Şêrwanî wiha pêde diçe: “Li mala Şobêrîyê zelamê Izzetê radyo hebû û min jî her şev bernameya kurmancî guhdarî dikir. Dema ku min dengê kurdî ji radyoyê dibihîst rojên xweş yên Welîawadê dihatin bîra min û ez xemgîn dibûm. Hêdî hêdî ez difikirîm ka gelo ezê çawa xwe bigihînim radyoyê. Rojekê çûbûme bazarê û min berê xwe da stasyona radioyê. Ez gihîştim ber stasyonê. Dergevanê ber deriyê îdareya radyoyê ez sekinandim û got: li vir çi dikî? Min got: ez hatime stranan bibêjim. Wî ez birim cem karmendekî radyoyê ku navê wî Emîr Mucahid bû. Ez yekem jin bûm ku ji bo dengqeydkirinê çûbûm wê derê. Ez kurd bûm û min farsî jî nedizanî. Wan ez birim odeya dengî û gotin ez xwe ji bo testkirinê amade bikim. Min li odeya tomarkirina dengan defek dît û min ew hilanî. Bi îşareta Mucahid min li defê xist û dest bi strana xwe kir. Dema ku stran xilas bû kêfa wan pir hat. Min got niha ku hûn ji dengê min razî ne, ka tomar bikin. Wan got ku jixwe tomar kirine û dengê min dê wê şevê bê belav kirin û ez dikarim bi radyoyê guhdarî bikim. Mucahid got: ”Te bi dengê xwe kurd û xorasanî serbilind kirin.” Min karê xwe li radyoyê domand û bi sedan stranên resen yên kurdî ji nû ve xwandin û îcra kirin…” Mamoste Tevehudî bi awayekî dûr û dirêj qala jiyana Banû Şîrwanî dike. Xelkê Xorasanê hertim qala hunera Banû û dengê wê yê xweş dikin. Dema Fereha Pehlewî jina Mihemed Riza Şahê Pehlewî tê Meşhedê, Banû Şîrwanî bi cilûbergên kurdî li hemberî wê distirê û Şehbanû ji huner û muzîka wê pir hez dike. Fereha Pehlewî 500 metre erd wek xelat pêşkêşî Banûyê dike. Piştî Şoreşa Îslamî ya Îranê muzîk ji bo jinan hate qedexe kirin û Banû Şîrwanî mecbûr dimîne karê xwe bi cih bihêle. Çendîn salan haya ti kesî ji wê tunebû. Banû Şîrwanî bi dengê xwe yê zelal û resen di dilê hemû kurdan de cihekî taybet ji xwe re vekir. Hîn jî stranên Banû ji muzîka kurdên Xorasanê re weke pîvana hunerî tê nasîn. Banû sala 2003’ê li Meşehdê wefat kir û gelek stran û awazên kurdî ji bo kelepûra kurdan weke mîrateke giranbiha bi cih hiştin. Sîma Bîna hunermenda îranî ku li ser muzîka hemû deverên Îranê dixebite, gelek stranên Banû Şîrwanî ji nû ve îcra kirine. Sîma Bîna li ser folklora Îranê û muzîka netewên Îranê bi salan xebitiye. Ew dibêje: “Ez bi stranekê ber bi muzîka bakurê Xorasanê ve çûm. Ew deng dengê Banû Şîrwanî bû. Dengê Banû pir sirûştî bû…” https://t.me/bumavaz/1500

Banû Şîrwanî stêrka muzîka Xorasanê Ji Xorasanê bigire heta Qefqaziya, Anatolya navîn û diyasporaya modern, dîroka kurdan û koçberiya wan hertim bûye sirûş ji bo afrîneriya hunerî, xasma stranên ku bi kul û kederan hatine vehûnan. Taybetmendiyên jiyana kurdan ew ber bi dahîneriya keresteyên kelepûrî han dane û bi wî terhrî kurdan ziman û çanda xwe bi van vegêranên devkî parastine. Stran û dengbêjî û bi giştî muzîka kurdan yek ji wan keresteyan e ku berceste û binavûdeng e. Herçende, ji ber hokarên civakî û dînî stranbêjî û muzîkjenîn bi giştî ji bo jinan rewa nehatibe dîtin jî lê civaka kurdan hinekî vekirîtir û azadtir li hemberî vê diyardeyê tevgeriyaye. Gelek stranbêjên mezin û binavûdeng ên kurd jin in, ku Ayşe Şan, Nesrîn Şêrwanî, Meryem Xan, Gulbihar û Banû Şîrwanî nimûneyên herî bariz in. Banû Şîrwanî bi dengê xwe yê zelal û resen di dilê hemû kurdan de cihekî taybet ji xwe re vekir. Hîn jî stranên Banû ji muzîka kurdên Xorasanê re weke pîvana hunerî tê nasîn. Banû Şîrwanî ku navê wê yê rastîn Mahbanû Ebbasî bû sala 1929ê li gundê Welîawadê di navbera Farûc û Qûçanê de ji dayîk dibe. Dema ku zarok e diya wê koça dawî dike û ew bi bavê xwe re mezin dibe. Ew dengbêjiyê û stranan ji bavê xwe hîn dibe. Bavê wê jî ji hunermend û dengbêjên navdar yê serdema xwe bûye. Banû sala 2003ê li Meşehdê wefat kir û gelek stran û awazên kurdî ji bo kelepûra kurdan weke mîrateke giranbiha bi cih hiştin. Muzîka kurdî li Xorasanê dengê dûrî û koçberiyê ye. Dûrbûna wan ji hêlîn û niştimanê, soj û xemeke diltezîn xistiye nava muzîk û dengê hunermendên wan. Rengê xerîbiyê tenanet di lorîka dayîkên kurdên Xorasanê de jî tê dîtin. Di civat û şevbihorkên kurdan de dengê jinan hertim hebûye û heye. Hesta xerîbî û xurbetê di nav kurdên Xorasanê de gelek hunermend û starnbêj afirandine. Hin ji wan ketine nava ruh û dilê xelkê û di dîroka hunera kurdan de mayinde bûne. Banû Şîrwanî hunermendeke bêhempa bû ku dengê wê yê zelal tim û tim weke mînaka dengekî îdeal hatiye binav kirin. Dema ku xelkê Xorasanê dengê Banûyê ji radyoya kurmancî ya Meşhedê dibihîstin, dil û canê wan vedijiya. Kurdên Xorasanê dengê xwe dibihîstin û dengê Banû Şîrwanî weke lorîka dayîkan ji wan re xweş û şîrîn dihat. Mamoste Kelîmullahê Tevehudî dîroknivîsê Xorasanî di kitêba xwe ya bi navê ‘Hezar û yek şeva kurmanc’ qala hevpeyvîna xwe bi Banû Şîrwanî re dike ku Banû bi xwe jiyana xwe wisa rave kiriye: “Ez 20 salî bûm ku bi Elî Ekber Qehremanlo re zewicîm. Piştî du salan Elî Ekber nexweşiya zerikê girt û wefat kir. Wî ez bi kurê me yê du mehî re bi tenê hiştim. Piştî salekê min çend pez û dewarên xwe firotin û ji gund derketim. Êdî min nedikarî li gund stranan bibêjim. Xelkê digot: “hîn salek ji mirina mêrê wê derbas nebûye ku dîsa distrê. Ez ji Welîawadê derketim çûme cem tîyê xwe û kesûkarên wî ku li çiyayên Qoçanê diman. Bi wî awayî min hem xwest ku ez kul û xemên xwe ji bîr bikim; herwih min xwest ez çend pezan bikirim, xwe pê mijûl bikim û jiyara xwe û kurê xwe pê bikim. Lê li wir jî xizmên min alîkariya min nekirin û pereyê ku min ji bo pezkirînê bi xwe re anîbû hate xerc kirin.

Banû Şîwanî

🌀🌀 Sead Elsebah Helbestvan, nivîskar û rexnegira ereb li Kowêytê hatîye dinyayê. سعاد محمد صباح شاعر، نویسنده و منتقد کویتی https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD @Bumavaz

🌀🌀 Min jî dikarî wek hemû jinan Ji ber neynikê ranebim Min dikarî qehweya xwe di germahîya textê da qulm qulm vexwim pirgepîya* xwe li ser têlêfonê bidomînim bêyî ku haya min ji roj û saetan hebe min dikarî xwe bixemilînim çavên xwe kil kim dilberîyê bikim li bin tava rojê xwe esmer bikim û li ser pêlan wek Perîyên deryayê bireqisim min dikarî xwe wek fîrûze û yaqûtê bikim û min dikarî wek şehbanûyan bimeşim min dikarî ti karî nekim ti tiştî nexwînim û nenivîsim û tenê bi ronahî û cilûberg û sifreyê xwe mijûl bikim min dikarî şoreşê nekim hêrs nebim û li dijî karesatan ranewstim û li hemberî rencan hawar nekim min dikarî hêstirên xwe daqultînim serkutbûnê daqultînim û wek hemû zindanîyan, zindanê tehemul bikim min dikarî pirsên tarîxê piştguh bikim û ji ezab û êşa wijdanê birevim min dikarî ahê hemû xemgînan hawara hemû serkutbûyîyan û şoreşa hezaran mirîyan nebînim lê min xîyanet kir li hemû qanûnên jinane û min rêya "bêje û peyvan" hilbijart! #Sead_Elsebah *pirgepî: zêde axivîn/ bêwate û bê meqsed “من هم مي‌توانستم مثل تمام زنان آينه‌بازي کنم مي‌توانستم قهوه‌ام را در گرماي تخت‌خوابم جرعه‌جرعه بنوشم و وراجي‌هايم را از پشت تلفن پي بگيرم بي آنکه از روزها و ساعت‌ها خبري داشته باشم مي توانستم آرايش کنم سرمه بکشم دل‌ربايي کنم و زير آفتاب برنزه شوم و روي امواج مثل پري دريايي برقصم مي‌توانستم خود را به شکل فيروزه و ياقوت درآورم و مثل ملکه‌ها بخرامم مي‌توانستم کاري نکنم چيزي نخوانم و ننويسم و تنها با نورها و لباس‌ها و سفرها سرگرم باشم مي‌توانستم شورش نکنم خشمگين نشوم با فاجعه ها مخالفت نکنم و در برابر رنج‌ها فرياد نزنم مي‌توانستن اشک را ببلعم سرکوب شدن را ببلعم و مثل همه‌ي زنداني‌ها با زندان کنار بيايم من مي‌توانستم سوالات تاريخ را نشنيده بگيرم و از عذاب وجدان فرار کنم من مي‌توانستم آه همه‌ي غمگينان را فرياد همه‌ي سرکوب‌شدگان را و انقلاب هزاران مرده را نديده بگيرم اما من به همه‌ي اين قوانين زنانه خيانت کردم و راه کلمات را برگزيدم” #سعاد_الصباح @Bumavaz

ستم بس، لطفا! این یادداشت را برای خودم و خطاب به جمعی از دوستان نزدیک و عزیزم می‌نویسم؛ خطاب به عزیزانی که سه ویژگی دارند: 1- زحمتی که برای پاسداری از فرهنگ و ادب و هنر کوردی در خراسان کشیدەاند، غیر قابل انکار است. 2- به کوردی نمی‌نویسند یا به ندرت و غیرعلمی می‌نویسند. 3- در قبال کمپین مطالبه‌ی تدریس کوردی در مدارس مناطق کوردنشین خراسان نیز، شور و شراکت بایسته از خود نشان نداده‌اند. اکنون آنچه از این عزیزان می‌خواهم، پاسخگویی به این سه پرسش است، برای چاره‌جویی؛ 1- چرا وقتی خطاب به ایشان پرسشی ساده و نکته‌ای به کوردی می‌نویسیم، سختشان است دو خط ناقابل به کوردی بنویسند و پاسخ را به زبان همزبانشان بدهند؟ 2- آیا کوردی ننوشتن این بزرگواران، به سختی فراگیری برمی‌گردد یا به محافظه‌کاری برای حفظ موقعیت شغلی؟ 3- چه اتفاقی باید بیفتد تا این عزیزان متوجه اهمیت خواندن و نوشتن به زبان کوردی و لزوم تدریس این زبان شوند تا به کمپین مطالبه‌ی تدریس کوردی بپیوندند؟ *** پاسخ این پرسش‌ها، می‌تواند راهگشا باشد. اقلش این است که ما متوجه مشکلات دوستان عزیزمان می‌شویم و توقعمان را با میزان توان یا ترس این عزیران، تطبیق می‌دهیم. ما، این را می‌دانیم که اولا؛ هیچ "تهدید امنیتی" در مقابل کوردی‌نویسی وجود ندارد و اگر وجود دارد هم برای همه است نه صرفا برای ایشان. ثانیا؛ اغلب این عزیزان دارای مدارج علمی قابل توجه‌اند و نمی‌توان آنها را از فراگیری رسم‌الخط‌های رایج زبان کوردی ناتوان دانست. کاش اجازه اخلاقی و امکان درج نام برخی عزیزان را می‌داشتم تا از میزان کوتاهی و بی‌مبالاتی‌شان، فریاد اشکتان درآید! می‌ماند یک حرف؛ این بزرگواران لابد به کوردبودن خود صرفا در حد تفنن و تفریح باور دارند و مرگ و زندگی این زبان، برایشان فرق چندانی ندارد! بد نیست این بزرگان که بعضا از ارکان ادب و فرهنگ و روزنامه‌نگاری کوردی خراسان‌اند، بدانند رفتارشان مصداق دقیق «خنجر زدن از پشت» است. آنان، دقیقا خلاف مضمون بسیاری از آثار و توصیه‌های خویش، دوستان هم‌درد و هم‌زبان خود را تنها گذاشته‌اند تا شاهد شکست تدریجی آنان و بر باد رفتن هویت خود باشند. در ذات این عزیزان، تمایلی تاریخی به تحقیر خویش و خویشان نهفته است و لابد لحظه‌شماری برای سرخوردگی دوستان همزبان، کیفشان را کوک هم می‌کند! درک این حقیقت، احتمالا تلخ است، ولی این خوبان باید جدا مرا ببخشند که دیگر توان شیرین‌بیانی ندارم و حالم دارد از این نوع «فرهنگ‌مداری‌ مزورانه» به هم می‌خورد. شرمنده‌ام که ممکن است تلخ نوشته‌باشم ولی باور کنید نمی‌دانم چطور باید بنویسم تا حرفم گزنده نباشد و موضوع را هم به‌صراحت به فهیم‌نمایان عزیز، بفهماند و تکانشان بدهد. اجازه می‌خواهم، جهت شفاف‌سازی و اتمام حجت، سه توقع مختصر خود و فعالان فرهنگی کورد خراسان را خدمت این سروران عرض کنم؛ 1- کمپین مطالبه‌ی تدریس کوردی، یک خواست شخصی نیست. تحقق این مطالبه، به همصدایی شما بستگی تام دارد و توقع می‌رود، این عزیزان، هریک اقلا یکی‌دو یادداشت در باب اهمیت موضوع و تشویق مردم به مشارکت در فراخوان مربوطه، بنویسند. 2- عزیزانی که سالهاست به کوردی غیر آکادمیک می‌نویسند، اجرا می‌کنند، ترانه می‌خوانند و نانش را می‌خورند، باید که پیشگام کوردی‌نویسی علمی و درست هم باشند. وقتی خواهران و برادرانی با امکانات و مدارج معمولی، قادر به نوشتن کوردی به هر دو رسم‌الخط لاتینی و آرامی اند، کوردی ننوشتن سروران مدرک‌دار و نام‌دار و تریبون‌دار ما، جز کارشکنی و تضعیف جبهه‌ی خودی‌، هیچ معنا و دلیلی ندارد؛ تقاضای کوردی‌نویسی بنده از ایشان، باتوجه به امکانات آموزشی موجود در فضای مجازی و کتب راهنما در کتاب‌فروشی‌هایی چون «پخش کتاب کورد»، یک خواهش کوچک و برآوردنی و البته یک یادآوری مستقیم و تکلیفی است. تداوم بی‌مبالاتی این دوستان، از اهمال گذشته و جنبه‌ی انکار خصمانه و بالطبع عواقب تاریخی و تلخ دارد. 3- براساس استعلام رسمی از نهادهای دولتی، نوشتن کوردی به رسم‌الخط لاتینی و آرامی بلامانع است. پس، ترس بس است. آنکه می‌نویسد و احیانا اشتباه هم می‌نویسد، صادق‌تر و داناتر از کسی است که با کوردی ننوشتن، می‌کوشد از داوری مردم بگریزد و مثلا حفظ وجهه کند. این که دو کورد باهم به کوردی بنویسند، امری عقلایی و عاطفی و میهن‌پرستانه و طبیعی است. شما باید کوردی بنویسید تا دیگرانی که شاگرد شمایند، به استناد سهل‌انگاری شما، صف عاشقان فرهنگ و زبان کوردی را نشکنند و بغض دوستان دلسوز اما تنها و خسته‌ی خویش را بیش از این نترکانند... #سپاهی لایین https://t.me/joinchat/SgUrmM2oWWkCbXWE

ji bilî radyo û telvezyonê tenê stranek wî hate bazarê ku ew jî bi navê Sebrî Gulfiroş derket. Di hevpeyvîna xwe bi govara Ramanê re digot: “Wêneya min li ser plakê hebû. Piraniya keçikên dibistanê wêneyên stranbêj û hunermendên din li ser kitêbên xwe dizeliqandin, ji bexta min ya xirab, keçikekê jî wêneyê min li ser kitêba xwe xistibû. Birayên keçikê ez nas dikirim, hatin ewqas li min xistin ku bêvil û didanê min şikandin, wê demê min bi xwe re got ez ê carekî din tiştekî wisa nekim.“ Piştî wê Ebasê Kemendî xebata xwe bi malbata Kamkar re domand û piştre bûn koma herî binavûdeng ya Îranê. Yekem albuma wan bi navê Hewramanê, sala 1981’ê hate belavkirin. Wisa ku Ebas Kemendî stranên albuma Hewraman bi awayekî demildest bi birayên Kamkar ve îcra kir û hate qeydkirin. Ebas Kemendî û Kamkaran piştre albuma Pirşeng û dû re jî Gelawêj derxistin ku weke albumeke kurdî ya herî populer e. Piştî ku ji Koma Kamkaran veqetiya êdî ji mûzîkê jî dûr ket û vegeriya ser xebata xwe ya sereke yanê nivîsîna ji bo radyo û telvezyonê û heta sala 2005’ê ku malnişîn bû. Wî xebata xwe berdewam kir, hejmareke zêde ji rêzefîlm û şano ji bo telvezyonê nivîsîn û çêkirin û tevî van xebatan çîrokên lokal û berhemên helbestvanên binavûdeng yên kurd jî berhev kirin û çapkirin. Di salên dawiya temenê xwe de dîsa vegeriya ser mûzîkê û albuma Kîjî Kurd bi ahengsaziya Celîl Endelîbî derxist ku hemû helbestên albumê jî bi xwe gotibû û strana sereke ya albumê jî bê mûzîk îcra kiriye. Ebasê Kemendî fîlmname jî nivîsîne, wî dixwest ku navê xwe li ser perdeya sînemayê jî bibîne lê qet negihîşte vê hêviyê. Du çîrokên dirêj bi navên “Zehra Efî” û “peskûçeyên Sineyê” jî nivîsîne ku nehatine belavkirin.

Bajarê Sinê yê Rojhilatê Kurdistanê di nava kurdan de weke dergûş û navenda hunera kurdî tê zanîn. Hunermendê gewre Seyyid Elî Esxerê Kurdistanî, stranbêjê mezin û nemir Mezher Xaliqî, hunermend û stranbêjê navdar Nasir Rezazî, şair dengbêj û hunermend Ebbas Kemendî, Koma Kamkar, nivîskar Elaeddîn Seccadî û gelek kesayetiyên navdar ê kurd ji Sinêyê ne. Ebbasê Kemendî bi xebata xwe û hunera xwe di dilê kurdan de cihekî wî yê taybet heye. Ebbasê Kemendî di sala 1952`ê li Corabada Sineyê ji dayîk bûye. Nivîskar, stranbêj, meleodîsaz, helbestvan û nîgarkêş bû. Wî perwerdehî nedîtibû. Ebasê Kemendî zêdetir ji çar deheyan di warê hunera Kurdistanê de xebitî û navê xwe di dîroka hunera Kurdistanê de mayinde kir û sala 2014`ê koça dawîn kir. Ew berî her tiştî şanonivîs û bernamesazê televizyon û radyoyê bû. Ew 35 salan di radyo û televeziyonê de xebitî û wî şano û komedî û rêzefîlm nivîsîn û çêkirin, tevî van xebatan nîgare jî kişandin, helbest û çîrok jî nivîsîn ku navê xwe weke helbestvanekî kurd xiste ser zimanê gel. Lê xelkê tenê ew weke stranbêj nas dikir. Di dirêjahiya temenê xwe de Kemendî li ser huner, çand, muzîka kurdî kar kiriye. Wî hevîrê xwe bi hunerê stra bû û di nîgarkêşî, şano, helbest, sînema û muzîkê de gelek berhemên baş ji kelepora kurdî re hiştine. Hemû temenê xwe li Sineyê derbas kir. Hatina wî ya nava mûzîkê jî ku di vî warî de gelekî binavûdeng bû, tiştekî tesadufî bû û bêyî perwerdehiyê û paşxaneyekê bû. Bi xwe digot berî ku ew here radyoya Sineyê ti caran sazjenîn ji nêz ve nedîtibû. Birayên Kamkar bi alîkariya Ebas Kemendî di mûzîka kurdî de mayinde bûn. Du deheyan berî niha Ebas Kemendî ji wan cuda bû û êdî venegerîya meydana mûzîkê. Ebas Kemendî digot; “Di wan salên piştî şoreşa Islamî ya Îranê ku mûzîk ber bi tarîxaneyên malan va hate dehfdan.” Vî rê û rêbaza domandina jiyana hunerî hînî Koma Kamkaran kir. Kemendî derbarê xwe digot: “Eger îro ez ji dinyayê herim, herî kêm sê stranên min yên xweş û taybet hene ku ez wan bi xwe ra binax dikim. Êdî ti kes nîne ku bikaribe wan weke min îcra bike û ez bikaribim jê bixwazim ew wî karî bike, divê ku Ebasekî din were dinyayê.” Bi xwe soranîaxiv bû û ji derdora Sine û Seqizê bû. Lê dilê xwe bi çand û zimanê Hewramanê ve girêdabû. Di piraniya stranên xwe de helbestên goranî bi kar dianîn, berhemên helbestvanên Hewramanê berhev kirin û yekem car weke dîwanekê çap kir û kitêbek jî derbarê Hewramanê ji xwe weke yadigar bi cih hişt. Bav û apê wî jî dengxweş bûn û distran. Bavê wî li bilûrê dixist. Malbata wî goştfiroş bû û sê mehan piştî ku Ebas hatiye dinyayê, bavê wî tê kuştin. Xebata xwe ya hunerî bi awayekî profîsyonel ji temenê 18 saliya xwe de destpê kir û çîroka xwe ya menzûm bi zimanê kurdî bi navê “Şew bû û Hemê Şiwan” nivîsîbû ku di ezmûna nivîskarî ya radyoya Sineyê de bûbû yekem. Ev çîrok du caran ji radyoyê hate belavkirin û gelek hate pêşwazîkirin û piştre Ebasê Kemendî carek din ew ji nû ve nivîsî û belav kir. Du salan piştî xebata li radyoyê, televezyona Sineyê jî vebû û Ebasî dest bi karê nivîsîna şano û fîlman jî kir. Gelekî dixebitî û xebateka wî ya balkêş dûblaja rêzefîlma Lorel û Hardy bi zimanê kurdî bû ku di vê rêzefîlmê de hevdem ji dêvla çar karekteran ve peyivî. Di salên destpêka xebata xwe de li radyoya Sineyê, wî Hesenê Kamkar -bavê birayên Kamkar- nas kir û yekem tecrubeya xwe di dinyaya mûzîkê de bi gotina helbestekê ji bo Hesenê Kamkar bi minasibeta “Cejnên 2500 salên Şahenşahiyê” wisa destpê kir. Piştre hevkariya Ebas û Hesenê Kamkar heta Şoreşa Îslamî ya Îranê dewam kir û piştî demekê Ebas Kemendî kete nava dinyaya stranbêjiya pispor û heta dema şoreşê 30 stran bi dengê wî ji radyo û telvezyonê hatin belavkirin. Piraniya stranên ku digot, bi xwe ji folklora kurdî hildibijart û ji dêvla helbestên gelêrî, helbestên nû yên şairên kurd datanî. Wek ku bi xwe digot, malbata wî ji ber sedemên dînî û mezhebî nedixwestin ku ew karê mûzîk û stranbêjiyê bike û atmosfera bajarê Sineyê jî wisa bû ku gelek stranbêjan bi navekî din xebata xwe didomandin. Sebrî Gulfiroş