ترنج

گنجینۀ نسخه‌های خطی دانشگاه فردوسی مشهد، میراثی ملی در تراز بین‌المللی حجت الاسلام استاد ابوالفضل حافظیان کتاب شناس و نسخه پژوه پنجشنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۹ 🔗دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد 🔗انجمن ایرانی تاریخ اسلام، شعبه خراسان رضوی

📚إزاحة الستار عن مخطوطات للشيخ الأنصاري "ره” في مكتبة آستان قدس رضوي 🌐خاص الاجتهاد: بالتزامن مع الثامن عشر من شهر جمادي الآخرة الذكرى الـ(161) لوفاة خاتم الفقهاء والمجتهدين الشيخ مرتضى الأنصاري “أعلى الله مقامه الشريف” كشفت منظمة المكتبات والمتاحف ومركز وثائق آستان قدس رضوي في مشهد المقدسة النقاب عن نسختين من أعمال هذا العالم الكبير والذي كتب بخط يده. ⬅️قراءة المزيد: https://bit.ly/3cHoZFu 🆔 @ijtihadnet_net

Photo from Ali Bahramian

انتشار تذییل کشف الظنون اثر محمد خانجی بوسنوی در میان آثاری که در تاریخِ تمدن اسلامی در موضوع بیبلیوگرافی (کتابشناسی) نگاشته شده، دو اثر از اهمیت ویژه و استثنایی برخوردار است. اثر نخست، الفهرست ابن ندیم (د 385ق) است که مهم‌ترین منبع تاریخی برای شناخت متون پدید آمده در چند سده نخست اسلامی به شمار می‌آید. اثر دوم، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون، اثر مصطفی بن عبدالله، معروف به کاتب چلبی یا حاجی خلیفه (د 1067ق)، مورخ، جغرافیدان و کتابشناس مشهور دوره عثمانی است. کشف الظنون جامع‌ترین اثر نگاشته شده در نوع خود تا زمان مؤلف آن است که در آن، عناوین حدود 15.000 کتاب و رساله از نزدیک به حدود 9.500 نویسنده، از سده‌های نخست اسلامی تا سده یازدهم هجری، گردآوری شده است. نظر به اهمیت این اثر، مؤلفان پس از حاجی خلیفه توجهی خاصی به آن نشان داده و چندین ذیل و تکمله برای آن نوشته‌اند که مشهورترین آنها ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون اثر اسماعیل پاشا بغدادی (د 1339ق) است. یکی از ذیل‌های کمتر شناخته شده کشف الظنون، تذییل و استدراکی است که محمد بن محمد خانجیج (خانجی‌زاده) بوسنوی (1906-1944م)، از علمای اهل بوسنی و مدیر کتابخانه غازی خسرو بیگ شهر سارایوو نگاشته است. خانجی که در جوانی برای تحصیل علوم دینی در دانشگاه الازهر به مصر سفر کرده بود، نگارش این اثر را در زمان حضور خود در قاهره در سال 1346ق / 1927م آغاز کرده و جلد نخست آن را در سال 1350ق / 1931م (یک سال پس از بازگشت به سارایوو) به پایان برده است. از تذییل خانجی بر کشف الظنون، تنها یک نسخه خطی به خط مؤلف آن در کتابخانه غازی خسرو بیگ وجود دارد که جلد نخست آن به تازگی برای نخستین بار به کوشش آقای دکتر علی‌اکبر ضیائی، ریاست محترم پژوهشکده حج و زیارت، تصحیح و از سوی انتشارات بین‌المللی امین (تهران، 1399) منتشر شده است. گفتنی است این ذیل در واقع بخش دوم کتابی به عنوان مجمع البحار فی تاریخ العلوم والأسفار است که بخش اول آن نیز پیش‌تر به تصحیح آقای دکتر ضیائی منتشر شده است. خانجی در این کتاب، فهرستی از عناوین 4180 اثر را که از چشم حاجی خلیفه پنهان مانده یا پس از وی تا زمان خود منتشر شده، بدون ترتیب الفبایی منتشر کرده و برای بیشتر این آثار نیز توضیح مختصری ارائه داده است. گویا متن کتاب در صورت کنونی آن مسوده مؤلف بوده و او قصد داشته که بعداً آن را به ترتیب الفبایی تنظیم کند، اما مرگ نابهنگام خانجی در 38 سالگی در جریان یک عمل جراحی ساده در بیمارستان، اجازه این کار را از وی گرفته است. مؤلف در لابه‌لای فهرست عناوین آثار، گاه به صورت معترضه به مباحثی در ارتباط با علوم اسلامی همچون حدیث، تصوف، انساب و ... پرداخته و گاه برخی از آثار کهن (همچون موطأ مالک بن انس و مسند احمد بن حنبل) را به تفصیل معرفی کرده است. او همچنین گاه فهرست کاملی از تألیفات برخی از علما (همچون ابن طولون صالحی دمشقی، عبدالغنی نابلسی و مصطفی بکری صِدّیقی) به دست داده است. این کتاب همچنین از منظر توجه مؤلف آن به ثبت آثار فرق و مذاهب اسلامی و فرق نوپدید همچون قادیانیه و بهائیت نیز اهمیت دارد. https://ganjineh.kateban.com/post/4620 https://t.me/ganjineh_channel

در تصویر بالا معرفی این نسخه در فهرست کتابخانه (ج4، ص 91) آمده است. همانطور که ملاحظه می شود اطلاعات مربوط به تملکات و محل کتابت نسخه در فهرست ارائه نشده است. ابدا در اینجا قصد عیب جوئی ندارم، بالاخره این فهارس قدیمی در شرایط خاص نوشته شد و در آن دوره همت بیشتر بر آن بود که فهرستی از هزاران نسخه موجود در کتابخانه ها تهیه شود و از طرف دیگر ثبت برخی اطلاعات و نکات که امروزه با اهمیت شمرده می شود در آن دوره کم تر مورد توجه بوده است. به هر حال ما باید قدردان زحمات و تلاش های فهرست نویسان گذشته مان باشیم؛ فقط این نکته را در اینجا اشاره کردم که باید فکری برای ثبت این نوع اطلاعات جا افتاده کرد. خوشبختانه برخی کتابخانه ها با فراهم کردن امکان دسترسی آسان به نسخه ها این فرصت را در اختیار پژوهشگران و نسخه پژوهان، قرار داده اند که به تدریج این نوع اطلاعات جا افتاده و سایر برافزوده ها را در مقالات و یادداشت ها انعکاس پیدا کند. @libmazaheb

@libmazaheb انجامه مختلف الشیعه کتابت شده در سال ۷۰۴ق در مدرسه شمسیه در شهر حله

انجامه کاتب: تالیف این جزء کتاب مختلف الشیعه در نیمه شوال سال 702ق توسط علامه حلی (م 726) به اتمام رسیده است. کاتب در ماه شوال 704ق در «مدرسه شمسیه» شهر حله عراق کتابت این نسخه را تمام کرده است. کاتب محمد بن محمد بن ابی طالب آبی است که ظاهرا از شاگردان علامه حلی بوده است. احتمالا این شخص همان شمس الدین محمد بن ابی طالب بن حاج محمد بن حسن الآبی (الآوی) از شاگردان ایرانی علامه حلی است.(انشاء الله یک یادداشت مستقل درباره او در این کانال خواهد آمد). متن انجامه به صورت ذیل است: «تم الجزء الثالث من کتاب مختلف الشیعه فی احکام الشریعة و یتلوه فی الرابع بعون الله تعالی کتاب الودیعه علی یدی مصنفه ادام الله ایامه فی منتصف شوال سنة اثنین و سبعمائه و علی یدی العبد الضعیف المحتاج الی رحمة ربه اللطیف محمد بن محمد بن ابی طالب الآبی فی سلخ شهر شوال سنة اربع و سبعمائه فی بلد الحله حماها الله تعالی من کل بلیه فی المدرسة الشمسیه حامدالله تعالی و مصلیا و مستغفرا».👇 @libmazaheb

در ادامه سعی کردم متن تملکات آمده بر نسخه بالا را بخوانم هرچند در خوانش دقیق و کامل آن ها موفق نشدم. مواردی که تردید داشتم با علامت سوال مشخص شده است. اگر خوانندگان محترم موفق به خوانش دقیق و شناسایی افراد مورد 1-3، شدند تذکر بدهند تا اصلاح و اضافه کنم. تملکات: 1. «... لحاکم اهل الله ....» 2. «.... حسن(؟) بن محمد العلوی» 3. «ثم صار فی نوبة اضعف(؟) العباد(؟) محمد بن سلیمان(؟) بن عل؟...بالمشهد(؟) الشریف(؟) ....عشر(؟) رجب(؟) المبارک من سنة احدی(؟) و سبعین و سبعمائه – السابع(؟) .......» 4. «مالکه محمد بن حسن بن ابی القاسم الحسینی» ایشان ظاهرا همان محمد بن حسن بن ابی القاسم بن کبش بن ابی المرجا الحسینی از معاصران و شاگردان ابن فهد حلی (م 841ق) است (سابقا در این کانال درباره او و اجازه ابن فهد به وی برای روایت کتاب الاربعین شهید اول، یادداشتی آمد) 5. «ثم دخل فی نوبة العبد الذلیل عماد الدین علی الشریف القاری الاسترآبادی عفی الله عنه بمحمد و آله». عمادالدین شریف استرآبادی از عالمان امامی ساکن در مازندران در دوره شاه طهماسب صفوی که نزد شاه مقبولیت خاص داشت. وی بخصوص در مباحث قراءات قرآن و تجوید مشهور و صاحب تالیفاتی است که برخی آثار او باقی مانده است. (درباره او نک تاریخ عالم آرای صفوی، ص ؛ ریاض العلماء، ج3، ص 373-374، 343؛ ج4، ص 153-154؛ ج4، ص 297؛ طبقات اعلام الشیعه، ج7، ص 145-146، ج8، ص 372-374) 6. من عواری الزمان ...عند الاول سیف الدین محمود عفی الله عنه بمحمد و آله یک یادداشت تملک هم در برگ پایان نسخه نوشته شده است که نام آن را محو کرده اند. بر برگ عنوان یاداشت چند خط ای نوشته شده بود که کاملا پاک کرده اند و احتمالا یادداشت وقف کتاب بوده است. @libmazaheb

@libmazaheb مختلف الشیعه (مجلس ۱۳۱۷)؛

خوشبختانه امروزه امکان دسترسی آسان به نسخه های برخی کتابخانه ها فراهم شده است. در مراجعه به نسخه ها و مقایسه آن با آنچه در فهارس در معرفی آن نوشته شده، در کنار مواردی که بسیار خوب و دقیق معرفی شده اند با مواردی دیگر برخورد می شود که متاسفانه در فهرست توصیف دقیق و کامل آن نسخه ارائه نشده است. شاید این مشکل در برخی فهارس قدیمی تر بیشتر مشهود باشد. به هر حال باید این نکته را در نظر داشت که برخی از آن فهارس در شرایط خاصی نوشته شده و در آن زمان بیشترهمت بر ارائه یک فهرستی از این نسخه ها بوده است و امروزه باید این موارد توسط مراجعه کنندگان و پژوهشگران استخراج و ارائه شود. در نسخه های خطی برگ عنوان و انجامه کاتب مهم ترین قسمتی است که فهرست نویسان به آن توجه دارند و سعی می کنند اطلاعات آمده در آن را در فهرست انعکاس بدهند. ثبت این نوع اطلاعات و برافزوده ها دیگر بسیار مهم و قابل استفاده و مورد توجه نسخه پژوهان است. اخیرا به مناسبت مراجعه به یک نسخه با محمد بن ابی طالب الآبی از شاگردان علامه حلی آشنا شدم. به نظرم آمد اطلاعات و نمونه تصاویر اجازات به او در چند نسخه خطی را تهیه کرده تا در یادداشتی در این کانال معرفی شود. یکی از آن موارد، نسخه ای کهن از جزء سوم کتاب مختلف الشیعه از علامه حلی است که در کتابخانه مجلس به شماره 1317 نگهداری می شود. این نسخه در زمان حیات مولف و توسط یکی از شاگردان او به نام محمد بن محمد بن ابی طالب کتابت شده است. بر برگ عنوان آن چند تملک از عالمان امامی نوشته شده و همچنین کاتب در انجامه به محل و شهر کتابت نسخه اشاره کرده است ولی این نسخه در فهرست کتابخانه به شکل مختصر معرفی شده و به این اطلاعات اشاره نشده است (فهرست کتابخانه مجلس، ج 4، ص 91) @libmazaheb

این مشکل نامعلوم بودن صاحبان بلاغ بعضا برای انهاءات هم وجود دارد. معمولا صاحبان انهاء نام خودشان را ذکر می کردند ولی برخی موارد نام خودشان را ذکر نکردند مانند نمونه زیر

بلاغ مجلسی که برای فرزندش نوشته: «بلغ قراءة ایدالله و کتب ابوه محمدباقر بن محمدتقی عفی عنهما» @libmazaheb

بلاغ مرحوم محمدباقر مجلسی در نسخه ای دیگر👇

@libmazaheb (ظاهرا) بلاغ سماع از محمدباقر مجلسی بر کتاب الکافی (ملی)؛

ا جمع آوری و شناسايي نشان های بلاغ می توان نسخه های را یافت که نزد عالمان سرشناس قرائت شده است. به عنوان نمونه مدتی پیش به دنبال دیدن چند نمونه از نسخه های دارای بلاغ سماع بودم. در فهرست کتابخانه ملی در معرفی نسخه ای از کتاب کافی به شماره 2204 نوشته بود: «...مهر بلاغ با عبارت بلغ سماعا ایدالله تعالی دارد» (ج 11 ص 519). با مراجعه به نسخه و مشاهد بلاغ بنظرم رسید شبیه بلاغ مرحوم مجلسی است و در این صورت ظاهرا حداقل بخشی از این نسخه بر ایشان قرائت شده است. کاتب این نسخه ابوطالب بن سید حسن حسینی است و تاریخ کتابت در انجامه اول سال 1099ق و در انجامه أخر نسخه جمادی الاخر 1100ق در مدرسه کافوریه (اصفهان) است. کاتب برخی از حواشی این نسخه را با نشان «م ق ر مد ظله» آورده، و در چند مورد اشاره به استادش کرده مانند: «من افادات استادی مد ظله العالی» ظاهرا این موارد منظور علامه مجلسی است. (برای بررسی و اطمینان بیشتر باید به مراه العقول مراجعه کرد) تصویر دو بلاغ سماع آمده بر این نسخه در زیر آمده است.👇 @libmazaheb

بلاغ ملاخلیل قزوینی