دکتر قلیچ‌خانی

اُمّ سلمه (گلستان هنر ۲۷) نویسنده: دکتر حمیدرضا قلیچ‌خانی نشر پیکره قیمت: ۱۵۰.۰۰۰ تومان مرکز پخش: ۰۲۱-۶۶۰۳۸۴۲۶ ۰۲۱-۶۶۰۳۸۴۱۹ امّ سلمه چهارمین دختر فتحعلی‌شاه است که در حدود ۱۲۰۶ هجری دیده به جهان گشود. در ۱۲۲۱ همراه با همسرش عازم منطقۀ حکمرانی برادرش، محمدولی میرزای دولتشاه در کرمانشاه شد و تا پایان عمر در آنجا زندگی کرد. او افزون بر ادبیات و شعر، خط نسخ و رقاع را از استادان برجسته آموخت. او امروزه مشهورترین بانوی نسخ‌نویس تاریخ ایران است و از همین‌رو آثارش بیش از دیگر بانوان مورد جعل و دستکاری قرار گرفته است. امّ سلمه از کاتبان پُرکار بوده و آثار شناخته شده و تاریخ‌دارش در فاصلۀ سال‌های ۱۲۲۲ تا ۱۲۵۵ هجری کتابت شده و شامل قرآن، ادعیه و قطعات است. او به رنگه¬نویسی علاقۀ بسیار داشته و بیشتر آثار اصیلش در کتابخانه‌های کاخ گلستان، مجلس شورا و ملک نگهداری می‌شود. این کتاب، نخستین پژوهش مستقل درباره امّ سلمه و یک بانوی خوشنویس ایرانی است که تاکنون به چاپ رسیده است. علامندان می‌توانند برای تهیه کتاب به دفتر نشر مراجعه و با ۲۰ درصد تخفیف آن را تهیه کنند.

Photo from Hamidreza Ghelichkhani

Photo from Hamidreza Ghelichkhani

🔺دکتر مهدی بیانی (۱۳۴۶_۱۲۸۵ ش) از موسسان کتابخانهٔ ملی و نخستین رئیس آن به مدت ۲۲ سال بود. بیانی نویسنده، نسخه شناس و استاد ادبیات دانشگاه تهران بود. پدر بزرگ وی، بیان السلطنه و برادرش دکتر خانبابا بیانی و فرزندش منیژه و برادرزاده اش سوسن جملگی از مشاهیر تاریخ و فرهنگ ایرانند. دکتر مهدی بیانی در سال ۱۳۱۳ به مدیریت کتابخانهٔ عمومی معارف منصوب شد. او در این مقام به گردآوری کتاب‌ها از کتابخانهٔ‌ سلطنتی و کتابخانهٔ‌ معارف برای بنیان‌گذاری کتابخانه‌ ملی پرداخت و پس از تأسیس کتابخانهٔ ملی در ۱۳۱۶، ریاست آن را به عهده گرفت و تا سال ۱۳۴۰ ش مدیر این نهاد ارزشمند بود. همچنین وی از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۶ که درگذشت، بالغ بر ۱۱ سال ریاست کتابخانهٔ سلطنتی (کاخ گلستان) را برعهده داشت. وی را می توان موسس انجمن خوشنویسان ایران و برگزار کننده نخستین نمایشگاه آثار خوشنویسی و نسخه های خطی بشمار آورد. دکتر بیانی به سبب تبحّر در شناخت انواع خطوط و نسخه‌‌ها، به عنوان کارشناس و مقوم نسخه‌های خطی و چاپی، با کتابخانه‌های ملی و مجلس شورا و کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران همکاری می‌کرد. بیانی آثار بسیاری را تألیف کرده است. کتاب «احوال و آثار خوشنویسان» در ۴ مجلد مهمترین پژوهش در زمینهٔ زندگی‌نامه و معرفی خوشنویسان است. 🔹دکتر مهدی بیانی در بهمن ۱۳۴۶ بر اثر سرطان شمع وجودش خاموش گشت و در ابن بابویهٔ شهرری بخاک سپرده شد. شعر سنگ مزار و ماده تاریخش را استاد جلال همایی سرود و خطش را استاد مرتضی عبدالرسولی نگاشت. کتاب «پنجاه سال با دکتر مهدی بیانی» به سرگذشت زندگانی وی، عکسها، اسناد و احکام، و نقد و بررسی کتاب «احوال و آثار خوشنویسان» می‌پردازد و توسط انتشارات کتابخانهٔ ملی ایران به مناسبت پنجاهمین سال درگذشت وی در ۱۳۹۶ منتشر گردیده است.

برای پژوهشگران خوشنویسی و نسخه پژوهی، مجموعه داران، کارشناسان موزه ها و کتابخانه ها و مدرسان دانشگاه: https://www.instagram.com/p/Cm6OuYUs7Ue/?igshid=YmMyMTA2M2Y=

درود بر عزیزان خوشنویس (از فارغ‌التحصیلان ممتاز تا استادان ارشد) کسانی‌که مایلند تا شرح حال و نمونه آثارشان در وب سایت تخصصی زیر اضافه شود: www.khattat.org لطفاً شرح حالی کوتاه (حداکثر دو صفحه) و یا رزومهٔ خود را با تصویر دو یا سه نمونه اثر (هر تصویر از ۵ مگابایت حجیم تر نباشد.) به نشانی: fateme.hekmati96@gmail.com ایمیل فرمایید تا در هفته آینده در وب سایت مذکور قرار گیرد.

کانال تلگرامی خوشنویسی و دانشگاه: https://t.me/universitycalligraphy کانال تلگرامی دکتر قلیچ‌خانی: https://t.me/fanofmaster کانال واتساپی درس‌گفتار: https://chat.whatsapp.com/JTDsWZDJkbcAzItiPEzVL9 کانال واتساپی کتیبه‌های ایرانی: https://chat.whatsapp.com/KpqpMCNoXai5Ytxl5Uw3i2 کانال واتساپی دوست داران خط تعلیق: https://chat.whatsapp.com/EEvloJa34IMF8CRcwSZJA2 اینستاگرام خوشنویسی و دانشگاه: https://instagram.com/universitycalligraphy?igshid=YmMyMTA2M2Y= اینستاگرام دکتر قلیچ‌خانی: https://www.instagram.com/p/CmfC43uMGAx/?igshid=YmMyMTA2M2Y=

. پس از سال‌ها فرصتی دست داد تا ماجرای سرنوشت کتیبه‌های نفیس مقبره رضاشاه پهلوی را به اختصار برای علاقه‌مندان بازگو کنم. آرامگاه رضاشاه در اردیبهشت ۱۳۲۹ در نزدیکی حرم عبدالعظیم افتتاح شد و در سال ۱۳۵۹ بر اثر شور انقلابی مردم و دستور صادق خلخالی کاملاً تخریب شد و از میان رفت. کتیبۀ معرّق سنگ آرامگاه رضا شاه (بنا در اردیبهشت ۱۳۲۹ ش.) به خطّ ثلث خوش رضوان نگاشته شده و تنها نمونهٔ نفیس از کتیبهٔ معرق سنگ در ایران است. این اثر در مقبرۀ رضا شاه بود و نمی­دانم پس از انقلاب توسط چه کسی قبل از تخریب بنا، به دقت جدا شده و در دیوار کتابخانۀ امروزی حرم نصب شده است. بنای مقبرهٔ رضا شاه در اردیبهشت ۱۳۵۹ خورشیدی با حکم حاکم شرع وقت، صادق خلخالی تخریب کامل شد. دکتر مهدی بیانی در شرح حال عبدالحمید ملک الکلامی، هنرمندی که بسیاری از کتیبه‌های دوران پهلوی اول به خط اوست، آورده: «آخرین اثر بی ‏نظیر وی، کتیبۀ ثلثی است که برای آرامگاه رضاشاه شروع به نگاشتن کرد و نمی‏دانم که آن کار به کجا انجامید. در آخرین سال زندگیش بدبینی شدیدی به مردم روزگار پیدا کرد و همان زمان روزی به­ من گفت، که نگارش کتیبۀ آرامگاه شاه را از من خواسته‏ اند، ولی من خود را آمادۀ این خدمت نمی ‏بینم. من هرچه توانستم به تمنّی و استدعا او را به انجام این مهم تشویق کردم. پس از شش ماه، روزی به من گفت که من نوشتن کتیبه را به ­عهده گرفتم، ولی برای سوزن زدن، کمکی نداشتم و ناگزیر خود به این کار نیز پرداختم و اکنون دیگر چشمم کار نمی‏کند و کار نیمه تمام مانده است. چند روز بعد به کتابخانۀ ملّی ایران نزد من آمد، یأس و دلسردی و ناتوانی را که در چشمان بی‏ فروغش دیدم، اشک به چشمانم آورد ... دو روز بعد، خبر جانگداز مرگ وی را شنیدم ...» با تطبیق کتیبه­ ای که اکنون در کتابخانۀ حرم است با تصاویری که از داخل آرامگاه رضاشاه یافته و دیده­ ام، می­توان یقین داشت که استاد عبدالحمید ملک ­الکلامی امکان نگارش یا اتمام این کتیبه را نیافته و شاید به­ خاطر مرگ او در مهرماه ۱۳۲۸ و شتاب برای افتتاح بنا، این مهم را به خوشنویسی تقریباً گمنام به نام «رضوان» سپرده ­اند. کتیبه دربرگیرندۀ آیاتی از سورۀ واقعه است و این رقم در پایانش دیده می‌شود: «عمل حسین حجّارباشی، کتبه رضوان ۱۳۲۹» تصاویر این پست از رضاشاه و تصویر مومیایی شده آغاز می‌شود و سپس بنای ساخته شده و داخلش. پس از آن سه تصویر از کتیبهٔ آرامگاه (تنها بخش نجات یافتهٔ بنا) که بر دیوار کتابخانهٔ کنونی حرم عبدالعظیم آمده است. در پایان نخاله‌های بنای تخریب شده (پس از انقلاب) که دیگر نشانی از آن نیست. https://www.instagram.com/p/CmfC43uMGAx/?igshid=MDJmNzVkMjY=

قصیدهٔ *_ایوان_* *_مدائن_* از خاقانی شروانی خاقانی از بزرگترین سخنوران ادب فارسی و سبک خراسانی است. در آغاز حقایقی تخلص می‌کرد و ملقب است به «حسان العجم». وی این قصیده را در بازگشت از سفر دوم حج به سال ۵۶۹ هجری سروده است. خرابه های این بنای دوره ساسانی در کنار رود دجله تأثیر عمیقی بر خاقانی گذاشته و سبب سرایش این قصیدهٔ ۴۲ بیتی شده است. گوشه‌هایی از زیبایی های این قصیدهٔ ماندگار را بشنویم.

روزنامه صبا، ش ۱۳۳۵، سه شنبه ۲۲ آذرماه ۱۴۰۱. https://rooznamehsaba.ir/downloads/1335/

روزنامه صبا، ش ۱۳۳۵، سه شنبه ۲۲ آذرماه ۱۴۰۱. https://rooznamehsaba.ir/downloads/1335/

روزنامهٔ جام جم، شنبه، ۲۸ آبان ۱۴۰۱.