AghayedNet

📜قصیده اول از قصیده‌های دوازده‌گانه عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه (ابیات ۶۳ تا ۶۸) @AghayedNet

باسمه تعالی انا لله و انا الیه راجعون از همه برادران و خواهران محترم و محترمه که لطف فرموده و اظهار هم‌دردی نموده‌اند کمال تشکر داریم و برای همه عزیزان از خداوند متعال و اولیاء او علیهم‌السلام سلامتی و عافیت و طول عمر در طاعت و بندگی خداوند و توفیق خدمتگزاری به مکتب بزرگان اعلی الله مقامهم خواستاریم. @AghayedNet

#پرسش_و_پاسخ پاسخ: 🔹بسمه‌ تعالی از نظر قاصر این مقصر ٢٠ صفرِ سالِ شهادت حضرت علیه‌السلام قطعاً اربعین بوده و قطعاً روز ورود جابر به کربلاء بوده و قطعاً تعمد الهی بوده که این سنت حسنه در آن روز واقع شود بدون اینکه جابر تعمدی داشته باشد که در آن روز به کربلا برسد. ولی امام صادق و امام عسکری علیهماالسلام تعمد فرمودند که به‌خصوص آن روز اربعین نامیده شود و یکی دیگر از روزهای مخصوص زیارتی آن حضرت علیه‌السلام باشد و تا ظهور امام زمان علیه‌السلام و عجل الله فرجه بیستم هر ماه صفری روز اربعین باشد و روزی زیارتی مخصوص آن بزرگوار باشد. و تعجب است که از امام سجاد علیه‌السلام حدیثی نرسیده و همچنین از ائمه دیگر علیهم‌السلام. پس اربعینِ حقیقی همان روز ورود جابر به کربلاء می‌باشد و اربعین‌های دیگر تا ظهور (یا روز ٢٠ هر ماه صفر) نماد آن اربعین است؛ زیرا آن شدِّ رحال برای زیارت ولیّ خدا، اولین شدّ رحال بوده و می‌بایست زنده بماند که در هر سال در میان شیعیان این سنت انجام یابد. اگرچه به کربلا نرفته باشند و در وطن خود به این سنت عمل نمایند در هر شهری که باشند و روز ٢٠ صفرشان نسبت به عاشوراشان، ۴٠ روز یا کمتر باشد. زیرا از نظر روایات معتبر، ماه محرم کم و کامل می‌شود. فرمودند ماه رمضان هم مانند سایر ماه‌های سال است در تمام‌بودن و ناقص بودن. و از این جهت عمل به رؤیت شایع و از نظر فقهی آسان‌تر و عملی‌تر است از عمل به عدد. و از طرفی عمل نوع مردم مسلمان به حساب منجمین بوده و در غیر ماه رمضان نوعاً درباره ماه‌های دیگر به حساب آنها عمل می‌نمودند و کسی در فکر استهلال نبوده و به همان‌طوری که در همه کارهایشان به حساب آنها عمل می‌نمودند، امور عبادی خود را هم به همان‌طور انجام می‌دادند و کتاب‌هایی هم که درباره اعمال سال نوشته شده و می‌شود‌ مطابق همین حساب عمل می‌شود. و نمی‌شود آن را حساب تقویم دولتی نامید. البته مقصود این نیست که حساب آنها همیشه درست است؛ نه، ممکن است درست نباشد. و از این جهت در خصوص ماه رمضان و عید فطر، حتی خودشان هم نمی‌توانند به حساب خودشان عمل نمایند و باید تابع رؤیت باشند. در هر صورت مراد از اربعین در هر سال ٢٠ صفر است. خواه نسبت به عاشورای آن سال ۴٠ روز باشد یا ٣٩ روز باشد. و تمام اسراری که برای اربعین فرموده‌اند یا نفرموده‌اند مربوط به همان اربعین اول می‌باشد. ازاین‌جهت تأکیدی در شدّ رحال و رفتن به کربلاء برای زیارت حضرت علیه‌السلام در روز اربعین نرسیده و در خصوص پیاده‌رفتن هم در اربعین فرمایشی نرسیده؛ ولی این همّت شیعیان عراق بوده که به این دو امر این اندازه اهمیت داده و می‌دهند و الحمدلله اکنون دارد جهانی می‌شود که برخی از ملل دیگر هم تا اندازه‌ای شرکت می‌کنند. [١٨ صفر ١۴۴٣] @AghayedNet

#پرسش_و_پاسخ پاسخ: 🔹بسمه‌ تعالی از نظر قاصر این مقصر ٢٠ صفرِ سالِ شهادت حضرت علیه‌السلام قطعاً اربعین بوده و قطعاً روز ورود جابر به کربلاء بوده و قطعاً تعمد الهی بوده که این سنت حسنه در آن روز واقع شود بدون اینکه جابر تعمدی داشته باشد که در آن روز به کربلا برسد. ولی امام صادق و امام عسکری علیهماالسلام تعمد فرمودند که به‌خصوص آن روز اربعین نامیده شود و یکی دیگر از روزهای مخصوص زیارتی آن حضرت علیه‌السلام باشد و تا ظهور امام زمان علیه‌السلام و عجل الله فرجه بیستم هر ماه صفری روز اربعین باشد و روزی زیارتی مخصوص آن بزرگوار باشد. و تعجب است که از امام سجاد علیه‌السلام حدیثی نرسیده و همچنین از ائمه دیگر علیهم‌السلام. پس اربعینِ حقیقی همان روز ورود جابر به کربلاء می‌باشد و اربعین‌های دیگر تا ظهور (یا روز ٢٠ هر ماه صفر) نماد آن اربعین است؛ زیرا آن شدِّ رحال برای زیارت ولیّ خدا، اولین شدّ رحال بوده و می‌بایست زنده بماند که در هر سال در میان شیعیان این سنت انجام یابد. اگرچه به کربلا نرفته باشند و در وطن خود به این سنت عمل نمایند در هر شهری که باشند و روز ٢٠ صفرشان نسبت به عاشوراشان، ۴٠ روز یا کمتر باشد. زیرا از نظر روایات معتبر، ماه محرم کم و کامل می‌شود. فرمودند ماه رمضان هم مانند سایر ماه‌های سال است در تمام‌بودن و ناقص بودن. و از این جهت عمل به رؤیت شایع و از نظر فقهی آسان‌تر و عملی‌تر است از عمل به عدد. و از طرفی عمل نوع مردم مسلمان به حساب منجمین بوده و در غیر ماه رمضان نوعاً درباره ماه‌های دیگر به حساب آنها عمل می‌نمودند و کسی در فکر استهلال نبوده و به همان‌طوری که در همه کارهایشان به حساب آنها عمل می‌نمودند، امور عبادی خود را هم به همان‌طور انجام می‌دادند و کتاب‌هایی هم که درباره اعمال سال نوشته شده و می‌شود‌ مطابق همین حساب عمل می‌شود. و نمی‌شود آن را حساب تقویم دولتی نامید. البته مقصود این نیست که حساب آنها همیشه درست است؛ نه، ممکن است درست نباشد. و از این جهت در خصوص ماه رمضان و عید فطر، حتی خودشان هم نمی‌توانند به حساب خودشان عمل نمایند و باید تابع رؤیت باشند. در هر صورت مراد از اربعین در هر سال ٢٠ صفر است. خواه نسبت به عاشورای آن سال ۴٠ روز باشد یا ٣٩ روز باشد. و تمام اسراری که برای اربعین فرموده‌اند یا نفرموده‌اند مربوط به همان اربعین اول می‌باشد. ازاین‌جهت تأکیدی در شدّ رحال و رفتن به کربلاء برای زیارت حضرت علیه‌السلام در روز اربعین نرسیده و در خصوص پیاده‌رفتن هم در اربعین فرمایشی نرسیده؛ ولی این همّت شیعیان عراق بوده که به این دو امر این اندازه اهمیت داده و می‌دهند و الحمدلله اکنون دارد جهانی می‌شود که برخی از ملل دیگر هم تا اندازه‌ای شرکت می‌کنند. [١٨ صفر ١۴۴٣] @AghayedNet

#پرسش_و_پاسخ 🔸آيا منظور از روز اربعین هر سال، چهلمین روز بعد از عاشورای همان سال است، که در اين صورت سال‌هایی که محرم ٢٩ روز است باید ٢١ ماه صفر را اربعین بگیریم. ــ یا چون آن واقعه هائله در سال ۶٠ یا ۶١ هجری بوده و ظاهراً در آن سال محرم سی روز بوده و لذا اربعین در بیستم صفر واقع شده، ظرف زمانی بیستم صفر برای ظهور حقيقت اربعین در اين دنيا تأصل پیدا کرده و همواره اربعین در بیستم صفر است، اگرچه به حسب ظاهر (مثل امسال) سی و نه روز بعد از عاشورای امسال باشد. ــ یا اصلاً حقیقت اربعین تکمیل چهل دوره یا مرحله (سی قابلیت و ده مقبولیت) برای آمادگی شیعه برای شد رحال و قصد امام، بعد از آن علوّ کبیر دشمنان است و دخلی به چهل روز یا کمتر یا بیشتر ندارد. لذا برای افراد مختلف است و هر فردی که این آمادگی را در خود یافت می‌تواند بعد از روز عاشورا به قصد زیارت اربعین شد رحال کند و مشرف شود. ــ يا اينكه، اربعین همان چهلمین روز بعد از عاشورا و همواره روز بیستم صفر است چنانکه در کفایة المسائل و احسن التقویم آمده است، چون طبق احادیث عدد (نه رؤیت) که وارد شده ماه‌ها یکی درمیان کامل و ناقص هستند و محرم ماه کامل است، لذا حقیقتاً همواره سی روز است و اربعین همواره بیستم صفر است، اگر چه به حسب ظاهر رؤیت این‌گونه نباشد. ــ يا اينكه، ما مكلف به حقيقت امر و سرّ اربعين نيستيم و آنچه به آن مكلف هستيم زيارت اربعين است كه حدودش (زمانش و مكانش) را در كتاب مبارك كفاية تعيين فرموده‌اند: «... در روز اربعين که بيستم ماه صفر است، آن بزرگوار علیه‌السلام را زيارت کند در هر مکانى که باشد» و اگر در عراق بوديم در روزی که شیعیان عراق بیستم صفر می‌دانند زیارت اربعین را به جا می‌آوریم و اگر در ایران بودیم مطابق شیعیان ایران. ــ یا اینکه در استهلال ماه‌ها به غیر از دو ماه مبارک رمضان و ذیحجه، چندان اهتمامی در جوامع شیعی حتی بين متدينين نیست و نوعا شیعیان به همان تقویم‌های محاسبه‌ای دولتی اکتفا می‌کنند. پس اگر چه بیستم صفر را در کفایه تعیین فرموده‌اند و ما مکلف به آن هستیم، اما احتیاط در این است که در روز قبل و روز بعد از بیستم صفرِ تقویم دولتی نیز زیارت اربعین را به جا آوریم، مگر اینکه یا خودمان استهلال کرده باشیم و هلال شب اول ماه صفر را دیده باشیم یا شخص ثقه به ما خبر داده باشد. 🔻پاسخ در ادامه👇 @AghayedNet

📜قصیده اول از قصیده‌های دوازده‌گانه عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه (ابیات ۵۳ تا ۶۲) @AghayedNet

🔺مسموعاتی نویافته از عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اَشادَ اللهُ شَأنَه در مجموعه‌ای خطی بیش‌از بیست صفحه از فرمایش‌های مجلسی این بزرگوار ثبت شده است که در مباحث حکمت و فضائل معصومین علیهم‌السلام بیاناتی فرموده‌اند و یکی‌از شاگردان (ظاهراً به‌نام ملامحمد) یادداشت کرده است. @AghayedNet

📜قصیده اول از قصیده‌های دوازده‌گانه عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه (ابیات ۳۹ تا ۵۲) @AghayedNet

✔️🔻رخدادی غیر مشهور در اربعین و عبارتی از کتاب حدیقة الاخوان کتاب حدیقة الاخوان جُنگی است مکتبی با حجمی بسیار گسترده از مطالب، معارف، احکام، اخلاق و تاریخ. مؤلف در این کتاب گرانسنگ، فرمایش‌های مجلسی عالم ربانی مرحوم حاج میرزا محمدباقر شریف طباطبائی، شاگرد بارز عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامهما را جمع‌آوری کرده است. (فرمایش‌هایی قبل، حین و بعد از درس یا در میهمانی‌ها و دیدارها.) در حین مطالعه مطلبی درباره «اربعین» ملاحظه شد. این مطلب در کتاب گشتی در حدیقة الاخوان با نگاهی دیگر که چکیده آن مطالعه‌ها و بررسی‌ها است، منعکس گردید. (در صفحه١١٣.) عبارت کتاب حدیقه چنین است: «می‌گویند که در این‌روز (=روز اربعین) اهل‌بیت به کربلا رسیدند یا وارد مدینه شدند.» (نسخه خطی حدیقة الاخوان، به خط مرحوم سجادی، ص٧٢۵) طبق برخی تحقیقات، در اربعین اهل‌بیت هنوز به کربلا برنگشته بودند؛ چه رسد ورود به مدینه منوره علی مشرفها السلام. تقدیر بود که در چند منبع، نقلی نزدیکِ این مضمون یافت شد. آنچه اکنون احتمال می‌رود این است که عبارت حدیقة الاخوان، نقل به معنای این روایت تاریخی است که شاید در یادداشت‌های مرحوم آقای آسید هاشم لاهیجی (مؤلفِ کتاب حدیقة الاخوان) اندکی تغییر کرده و به شکل کنونی آن ثبت شده است. این نقل برای عموم نا آشناست؛ اما با توجه به گزارش‌های مربوط به حرکت کاروان از کربلا تا کوفه و پس از آن تا دمشق و زمان حضور ایشان در آن دو شهر، شایان تأمل است. این نقل، بازگشت کاروان حسینی از شام به سوی مدینه در روز اربعین است. منبع نخست، کتاب مسار الشیعة شیخ مفید است. ایشان در وقایع ماه صفر می نویسد: «و فی الیوم العشرین منه کان رجوع حرم سیدنا و مولانا ابی عبدالله الحسین علیه السلام من الشام الی مدینة الرسول صلی الله علیه و آله.» (مسار الشیعة، ص۴۶) منبع دوم، مصباح المتهجد شیخ طوسی است. ایشان نیز ضمن وقایع ماه صفر به این رخداد اشاره می کند: «و فی الیوم العشرین منه کان رجوع حرم سیدنا ابی عبدالله الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام من الشام الی مدینة الرسول صلی الله علیه و آله.» (مصباح المتهجد، ص ٧٨٧) مصدر دیگر، بیان شیخ رضی الدین علی بن یوسف مطهر حلی است که می‌نویسد: «و فی اليوم العشرین من صفر سنة احدی و ستین... کان رجوع حرم مولانا ابی عبدالله الحسین علیه‌السلام من الشام الی مدینة الرسول صلی الله علیه و آله.» (العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، ص٢١٩) مرجع دیگر، نوشته مرحوم کفعمی است که می‌نویسد: «و فی العشرین منه کان رجوع حرم الحسین بن علی علیه‌السلام الی المدینة.» (مصباح الکفعمی، ص۵١٠) و در موضعی دیگر نیز اشاره به این واقعه دارد (همان، ص۴٨٩) نتیجه اینکه غیر از رخداد مشهور اربعین یعنی حضور جابر بن عبدالله در کربلاء معلی (ر.ک: بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ص٧۴) و رخداد دوم که برخی نوشته‌اند، یعنی حضور کاروان حسینی در کربلاء (در همان ایامِ اربعین)، رخداد دیگری نیز نقل شده که حرکت کاروان از شام به سوی مدینه است. و البته این نقل منافاتی ندارد با نقل دیگر که حضور اهل‌بیت در کربلا باشد در همان ایام و حضور جابر در کربلاء. بدین ترتیب عبارت کتاب حدیقة الاخوان ظاهراً شکل تغییریافته‌ای از این نقل تاریخی است. @AghayedNet

📜قصیده اول از قصیده‌های دوازده‌گانه عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه (ابیات ۲۷ تا ۳۸) @AghayedNet

🔺مکتب استبصار @AghayedNet

🔺کتاب تازه منتشر شده شرح احوال الشیخ احمد بن زین الدین الأحسائی این کتاب که در چهار مجلد سامان یافته، علاوه بر متن رساله مرحوم شیخ عبدالله احسائی در شرح احوال پدر، مشتمل است بر بررسی تفصیلی حیات شیخ مرحوم، مراثی و اجازات شیخ و فهرست تفصیلی آثار ایشان. به ضمیمه تصاویر بسیاری از اسناد تاریخی و مخطوطات. @AghayedNet

🔺کتاب تازه منتشر شده مصائب امام باقر علیه‌السلام مشتمل بر ۱۴۴ بیت درباره این بزرگوار به ضمیمه چند پیوست @AghayedNet

🔺شرح فقراتی از زیارت اربعین عالم ربانی مرحوم حاج میرزا محمدباقر شریف طباطبائی اعلی الله‌ مقامه از کتاب اسرار شهادة‌ آل الله الاطیاب @AghayedNet

🔺کتاب تازه منتشر شده تحقیقی جدید بر کتاب اسرار الشهادة عالم ربانی مرحوم حاج سید محمدکاظم رشتی اعلی الله مقامه @AghayedNet

🔺کتاب‌های تازه منتشر شده دعائم الحکمة، جلد نهم و دهم در این دو مجلد از بخشِ فارسیِ دعائم الحکمة، کتاب کفایة المسائل ارائه شده است. 🔸کتاب کفایة از مصنفات عالم ربانی مرحوم آقای شریف طباطبائی اعلی الله مقامه است. این بزرگوار شاگرد بارز عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی رفع الله شأنه و از احفاد مرحوم محقق سبزواری هستند. 🔹کتاب کفایة المسائل در احکام عملی نگاشته شده و پس‌از مقدماتی علمی به زبان عربی، متن کتاب به زبان فارسی از احکام «کتاب الطهارة» آغاز و به «کتاب الدیات» ختم شده است. 🔸معرفی تفصیلی و امتیازات این کتاب را باید در فرصتی دیگر برشمرد. برخی از نویسندگان و علماء به جایگاه این کتاب واقف بوده و به آن ارجاع داده‌اند. @AghayedNet

📜قصیده اول از قصیده‌های دوازده‌گانه عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه (از بیت ۱۷ تا ۲۶) @AghayedNet

✔️🔻عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامه به‌مثابه یک دانشنامه‌نویس 🔸قسمت دوم آنچه اشاره شد گوشه‌ای بود از محور نخست، یعنی تفکر دانشنامه‌ای. محور دیگر نگارشِ آثارِ مستقل و غیرمستقلِ دانشنامه‌ای است. در این محور نیز به چند نمونه اشاره می‌کنیم. کتاب گرانسنگ فصل‌الخطاب از آثار مرحوم کرمانی رفع الله شأنه که چاپ جدید آن هشت مجلد است، طبق تقسیم حقیقت (اعتقادات)، طریقت (اخلاقیات) و شریعت، روایات صادر از معصومین علیهم‌السلام را با باب‌بندیِ جالب‌توجهی ارائه کرده است. ایشان در پایان کتاب فصل‌الخطاب چنین مرقوم کرده‌اند: «و قد بذلت جهدی فی جمع الاخبار و تصحيحها و تهذيبها و ترتيبها و ترتيب الكتب و الابواب بما قدرت عليه و لايعلم حسنها الّا من سرح النظر فی خلالها و تدبر بفكر ثاقب فی اثنائها و مع ذلک لست ابرئ نفسی من القصور... .» آنچه این بزرگوار به‌عنوان تعلیقاتی بر روایات در این کتاب مرقوم کرده‌اند، بر اهمیت این کتاب افزوده است. این دانشنامه زمینه‌ای غنی و بکر برای پژوهش‌های حدیثی، فقهی و اصولی است و ظرفیت این را دارد که موضوع پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها قرار بگیرد. اخیرأ پایان‌نامه‌ای با محوریت این کتاب و دیدگاه‌های مرحوم آقای کرمانی دفاع شد. نگاهِ دانشنامه‌ایِ این بزرگوار به عرصه حدیث منحصر نمی‌شود. آنچه در کتاب جوامع‌العلاج و دقایق‌العلاج در زمینه مباحث طبی و معرفی نسخه‌های دارویی و فهرست کردن نام داروها تصنیف و تألیف فرموده است، نمونه‌ای خاص در دانشنامه دارویی است. به‌ویژه مقاله چهارم کتاب دقایق‌العلاج که نام داروهای مرکب را به‌ترتیب حروف تهجی آورده‌اند و توضیح فرموده‌اند و مقاله پنجم کتاب مذکور که باز هم به‌ترتیب حروف، داروهای روایی را مدخل‌وار توضیح داده‌اند. جالب‌توجه است که دانشنامه‌های قدیم ترتیبی خاص نداشت و صرفاً جمع‌آوری و تنظیم داده‌ها بود. اما این بزرگوار در این دائرةالمعارفِ دارویی، علاوه بر استقصاء جوانب مختلف، طبق ترتیبی خاص، داروها را معرفی فرموده‌اند. با همه این تفاصیل، متأسفانه در عِداد دانشنامه‌های عصر قاجار نامی از مرحوم کرمانی و آثار ایشان به‌میان نمی‌آید. سید علی آل‌داود مقاله‌ای با نام «دانشنامه‌نگاری در دوره قاجار» منتشر کرده است (نشریه مطالعات دانشنامه‌نگاری، سال اول، شماره اول [زمستان۱۳۹۹]، ص۲۸تا۴۸). در این مقاله، پس‌از مقدماتی، به توجه دانشنامه‌نویسان قاجاری به سبک جدید و به شیوه الفبایی اشاره کرده و نخستین دانشنامه قاجاری را نامه دانشوران معرفی می‌کند. در این مقاله جمعاً به نوزده دانشنامه و شِبه‌دانشنامه اشاره کرده است. نتیجه‌گیریِ نهایی مقاله چنین است: «به این ترتیب باید گفت عصر قاجار دوره نگارش دانشنامه‌های گوناگون است، دوره تحول از شیوه دائرة‌المعارف‌نویسان قدیم به عصر جدید. مهم‌ترین ویژگی آن استفاده از منابع بیشتر و تنظیم کتاب‌ها به شیوه الفبایی است [...] بی‌تردید دانشنامه‌نگاری در دوره معاصر تأثیر مستقیم و قابل‌توجهی از دائرة‌المعارف‌نویسی عصر قاجار پذیرفته است.» متأسفانه در این مقاله که بررسی موضوعی خاص در دوره قاجار است، به آثار مرحوم آقای کرمانی که در متن این دوره می‌زیسته‌اند و آثار ایشان منتشر شده هیچ اشاره‌ای نشده است. قبل‌از دانشنامه‌های نامهٔ دانشوران و کُرّاسهٔ المعی و مرآت البلدان ناصری، فصل‌الخطاب و دقایق‌العلاجِ مرحوم آقای کرمانی قرار دارد که به سبک دانشنامه‌ای است و قبل‌از همه اینها تصنیف و تألیف شده است و حائز مشخصه‌های جدید دانشنامه‌ها همچون ترتیب الفبایی است. در پایان شایان ذکر است که ما ساحت عالم ربانی مرحوم آقای کرمانی را بالاتر از یک دانشنامه‌نویس می‌دانیم. صرفاً خواستیم به تضلّع ایشان در علوم و فنون مختلف اشاره کنیم و نشان دهیم که یک عالم ربانی چگونه در انواع رشته‌ها صاحب‌ ایده و اثر بوده است و پژوهشگر منصف به تأثیرگذاری این بزرگوار در فنون و علوم واقف می‌گردد. ۲۵ محرّم ۱۴۴۴ @AghayedNet

✔️🔻عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامه به‌مثابه یک دانشنامه‌نویس 🔸قسمت اول «دائرةالمعارف» یا معادل فارسی آن «دانشنامه» کتاب یا مجموعه‌ کتاب‌هایی است که شامل اطلاعاتی جامع درباره همه شاخه‌ها یا برخی شاخه‌های دانش بشری‌ است و از چند منظر به اقسام مختلفی تقسیم می‌شود. سابقه تدوین این‌ دانشنامه‌ها در اسلام بسیار قدیمی است و آن‌گونه که محمدتقی دانش‌پژوه در مقدمه یواقیت العلوم و دراری النجوم نوشته است، از زمان راه‌یابی علوم یونانی به دیار اسلامی، دانشمندان با رسم تدوین موسوعاتی به‌نام بیبلیتخوس یا صوان‌الحکمه که میان دانشمندان یونانی رواجی داشته آشنا شده‌اند. در همان مقدمه، فهرستی از دانشنامه‌های اسلامی را نیز معرفی کرده است. دانشنامه‌نویسی به‌ویژه در دوره اسلامی موضوع درازدامنه‌ای است و تک‌نگاری‌هایی مختصر و مفصل دراین‌باره به‌نگارش درآمده است. (ازجمله «نگاهی کوتاه به سیر دانشنامه‌نویسی در جهان اسلامی»، کیهان فرهنگی، شماره ۱۲۷ و «مقدمه‌ای بر دانشنامه‌نویسی در ایران»، نشریه کتاب ماه ادبیات، شماره ۶۴ و...) در عصر حاضر که به‌اعتباری عصر دانشنامه‌نویسی است و در این سال‌های اخیر تب نگارش دانشنامه گسترش یافته و با نام‌های مختلف در حال چاپ و نشر است، به‌جاست به ارتباط این مقوله با عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی رفع الله شأنه اشاره کنیم. با بررسی و مطالعه آثار این بزرگوار، از دو جهت این ارتباط را می‌یابیم: نخست تفکر دانشنامه‌ای و دوم تصنیف و تألیف بعضی دانشنامه‌ها. ایشان، برای تحلیل و بررسی موضوعات دینی، به مجموعه‌ای از دانش‌های مختلف مراجعه کرده یا ارجاع می‌فرمایند. این یک تفکر دانشنامه‌ای است. هرچند این مقوله با «مطالعات میان‌رشته‌ای» هم‌پوشانی دارد. در نوشتاری مستقل، به مطالب میان‌رشته‌ای در آثار مرحوم آقای کرمانی پرداخته‌ایم. به چند نمونه از مواردِ تفکرِ دانشنامه‌ایِ مرحوم آقای کرمانی اشاره می‌کنیم. در کتاب ارشادالعوام، برای بررسی بعضی مسائل اعتقادی، به بیست و پنج علم از علوم اشاره می‌فرمایند. علومی که خود ایشان در بسیاری از‌ آنها رساله نوشته‌اند. عبارت ایشان چنین است: «از آن جمله علم‌هایی که در این مسئله ضرور است، علم هندسه و علم هیئت است و علم مجسطی است و علم جغرافیاست و علم مناظر و مرایاست و علم طبیعی است و علم الهی است و علم صناعت فلسفی است و علم طب است و علم انطباع است و علم سیمیاست و علم اوفاق است و علم بیان و علم معانی و علم ابواب است و علم ضم و استنتاج است و علم تقارب و تباعد است و علم اقترانات و نسب است و علم نجوم و علم رخائم و علم استحالات و علم انعکاسات است و علم ابعاد اجرام و علم جرثقیل و علم مشاکله است.» ایشان در کتاب الفطرةالسلیمه (مکارم‌الابرار عربی، ج۷، ص۲۱۰)، همین علوم را به‌ضمیمه بعضی دیگر بیان فرموده و نتیجه استفاده از هریک را نیز توضیح فرموده‌اند. در مباحث مختلفی اشاره فرموده‌اند که برای فهم بحث، به علوم متعددی نیاز است؛ چه در مباحث حکمت و چه در فنون مختلفی همچون هیئة‌الافلاک و... . برای مثال در بحث معاد می‌فرمایند: «ان مسئلة المعاد مسئلة غامضة و تحتاج الی علوم کثیرة...» (مکارم‌الابرار عربی، ج۲، ص۵) و این علوم را در موضعی دیگر (مکارم‌الابرار عربی، ج۹، ص۲۶۸) تفصیلاً بیان فرموده‌اند. در مباحث نجومی نیز در رساله‌ای می‌فرمایند: «و اما معرفة الحرکة و السکون و سایر المعانی المنظور الیه فلیس تعرف بالمنظار کما شرحنا آنفاً و یحتاج الی علوم طبیعیة او غیرها...» (مکارم‌الابرار عربی، ج۳۰، ص۲۴۱) ⏳ادامه دارد... @AghayedNet

📄یادداشتی با عنوان: ✔️🔺عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامه به‌مثابه یک دانشنامه‌نویس 🔸به‌زودی... @AghayedNet