کاتبان

🔸 إخَبط کاتبان ناشی، در خَلط متون و حواشی: نگاهی به گُواهی فخر رازی 🔹 حمید عطائي نظري چکیده: الحاق حواشی به متن، یکی از انواع تصحیفاتی است که گاه در فرایند رونویسی آثار کهن، در دست‌نوشت‌های آنها اتّفاق افتاده است و موجب غامض و نامفهوم شدن، یا ناراست و ناسازوار گشتن برخی از عبارات آن آثار شده است. فخر رازی (د: 606 ه‍.ق.)، عالم نامبردار اشعری، در شرحی که بر کتاب معروف ابن‌سینا (د: 428 ه‍.ق.) به نام عیون الحکمة نوشته است، در دو موضع، دربارۀ تصحیفِ خطاساز و ابهام‌آفرينِ الحاقِ حواشی به متن در نسخ خطّی سخن گفته است و از وقوع چنین تصحیفاتی در مصنّفات خود خبر داده. گواهی او در این خصوص از جهاتی چند درخور اعتناست، به‌ویژه از این جهت که نمودار حدوث زودهنگام اینگونه تصحیفات و تحریفات در نسخ خطّی است و اینکه رخ‌دادن این سنخ تصحیفاتِ مشکل‌ساز در آنها، نه فقط در طول چند قرن بلکه تنها در طی چند دهه و حتّی چند سال نیز امکان‌پذیر و گاه مُحَقَّق بوده است. https://ataeinazari.kateban.com/post/5437 @kateban

🔸 حدیث افتراق، یادداشتی بر یک نسخه خطی 🔹 سید محمد طباطبائی یزدی حدیث افتراق، حدیث مشهوری است منتسب به پیامبر اکرم (ص) که بر اساس آن، امت مرحومه بعد از ایشان، فرقه فرقه شده و تنها یک فرقه از آن میان، فرقۀ ناجیه است یعنی رستگار می شود و نجات می یابد. این حدیث از طرق متعدد اهل سنت و امامیه روایت شده است در حدی است جعلی بودن آن مقبول نیست. حضرت فرموده است یهود بعد از پیامبرشان 71 فرقه و مسیحیان 72 فرقه شدند و امت من 73 فرقه خواهند شد و تنها یک فرقه از آنان نجات خواهد یافت. حالا این فرقۀ ناجیه، کدام است؟... متن کامل این یادداشت را در کاتبان بخوانید: https://mtyazdi.kateban.com/post/5429 @kateban

🔸 دستنویسی کهن از مثنوی معنوی متعلق به کتابخانه علامه محمد قزوینی: سرگذشت، تاریخ کتابت، تزئینات، ارزیابی 🔹 سید محمدحسین حکیم حمد قزوینی دستنویسی کهن از مثنوی معنوی مورخ ۷۱۵-۷۱۶ق در تملّک داشت که کمی پیش از مرگش در ۱۳۲۸ش آن را به کتابخانه ملی ایران فروخت (شماره ۱۲۳۲۶، شماره ۲۳۲۶/ ف قدیم). در این مقاله از چهار منظر این نسخه بررسی شده است... متن کامل را در حلقۀ کاتبان بخوانید: https://hakim.kateban.com/post/5425 @kateban

🔸 داستان شنیدنی تحريف یک روايت: بنياد نصيری عقيده شيخی 🔹 حسن انصاری بنياد تفکر شيخی بر نظريه رکن رابع استوار است. اين نظريه گرچه به تصريح در کتاب های شيخ احمد احسایی و سيد کاظم رشتي ذکر نشده اما مبانی آن از سوی آن دو به صورت پراکنده و در عين حال پيوسته با ديگر مبانی اصلی منظومه فکری شيخيه مطرح شده است. حاج محمد کريم خان کرمانی بعداً اين نظريه را بسط داد و درباره آن در آثارش و از جمله مجلد چهارم ارشاد العوام به تفصيل بحث کرد. سخن ما در اينجا درباره آموزه ر"کن رابع" نيست... متن این مقاله را به صورت کامل در کاتبان بخوانید: https://ansari.kateban.com/post/5427 @kateban

🔸 انتشار ششمین اثر از مجموعۀ «مطالعات ایرانی - اسلامی»: 🔸 کتاب درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی تألیف جویا جهانبخش 🔹 حمید عطایی نظری درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی اثری است محقّقانه و متتبّعانه که نویسنده در آن به‌‌نحوی درخور، جوانب گوناگونِ مهمِّ تاریخی و دینی و فرهنگی کیش زَردُشتی را کاویده است و پژوهشی ارزنده و آموزنده را برای علاقه‌مندان به این حوزۀ مطالعاتی به ارمغان آورده. نگارندۀ این کتاب کوشیده است گزارشی درآمدگونه و در عین حال فراگیر و نکته‌پردازانه از سرگذشت و سرشت کیش زردشت و فراز و فرودهای آن در ایران‌زمین از روزگار دیرین تا دوران حاضر ارائه نماید و به‌طور ویژه، باورداشت‌ها و رسوم باورمندان به این دین کهن را از چشم‌انداز اسلامی و در سنجش با عقائد و احکام و سنن مسلمانان مورد مداقّه و ارزیابی قرار دهد. گستردگی و تنوّع موضوعات مورد بحث دربارۀ کیش زَردُشتی، گزینش رویکرد تاریخی و انتقادی در بررسی مسائل، و ارائۀ تقریری مستند و علمی از میراث مکتوب و عقیدت و شریعت دین زَردُشتی از جمله امتیازات این اثر دانشورانه است. https://ataeinazari.kateban.com/post/5426 @kateban

🔸 انتشار ششمین اثر از مجموعۀ «مطالعات ایرانی - اسلامی»: 🔹 کتاب درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی 🔹 تألیف جویا جهانبخش درآمدی بر شناخت دین و فرهنگ زَردُشتی اثری است محقّقانه و متتبّعانه که نویسنده در آن به‌‌نحوی درخور، جوانب گوناگونِ مهمِّ تاریخی و دینی و فرهنگی کیش زَردُشتی را کاویده است و پژوهشی ارزنده و آموزنده را برای علاقه‌مندان به این حوزۀ مطالعاتی به ارمغان آورده. نگارندۀ این کتاب کوشیده است گزارشی درآمدگونه و در عین حال فراگیر و نکته‌پردازانه از سرگذشت و سرشت کیش زردشت و فراز و فرودهای آن در ایران‌زمین از روزگار دیرین تا دوران حاضر ارائه نماید و به‌طور ویژه، باورداشت‌ها و رسوم باورمندان به این دین کهن را از چشم‌انداز اسلامی و در سنجش با عقائد و احکام و سنن مسلمانان مورد مداقّه و ارزیابی قرار دهد. گستردگی و تنوّع موضوعات مورد بحث دربارۀ کیش زَردُشتی، گزینش رویکرد تاریخی و انتقادی در بررسی مسائ،ل و ارائۀ تقریری مستند و علمی از میراث مکتوب و عقیدت و شریعت دین زَردُشتی از جمله امتیازات این اثر دانشورانه است. https://ataeinazari.kateban.com/post/5426 @kateban

144 کاراکتر زیادتر از حجم مجاز در یادداشت‌های زیر عکس است. نمی‌خواهید کوتاه‌تر کنید؟

🔸کلام شیعی و گفتمان معتزلی (ملاحظاتی در باب مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از کلام معتزله) 🔹حمید عطائی نظری 🔺چکیده: نسبت بین کلام شیعه و کلام معتزله، و بطور خاص مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از نظام کلامی معتزله، در زمرۀ بحث‌برانگیزترین مسائل تاریخ کلام شیعه بوده و هست و آراء مختلف و گاه متضادّی نیز در باب آن ابراز شده است. در این نوشتار، نخست، دیدگاههای گوناگونی که در چند دهۀ گذشته از سوی محقّقان مختلف در خصوص این مسأله بیان گردیده بطور خلاصه تدوین و گزارش شده است و پس از آن، نویسنده، دیدگاه منتخب خود در این باره را توضیح داده است. به باور نگارنده، متکلّمان رسمی امامیّه بطور خاص از زمان شیخ مفید (د: 413 ه‍.ق.)، به‌تدریج، در مرحله تبیین و تحریر مسائل اعتقادی و پرداخت به مباحث کلامی، تحت‌تأثیر «گفتمان کلامی معتزله» قرار داشته‌اند؛ یعنی در کلام‌ورزی خود، از ذهن و زبان و بیان و نظام کلامی معتزله بهره گرفته‌اند، و به شیوۀ نگرش و نگارش خاصّ آنها مسائل و مباحث کلامی را ارائه نموده‌اند، در عین حال که از حیث آموزه‌ها و اصول اعتقادی مستقلّ بوده‌اند. این اثرپذیری، هم بنا به اقتضای دانش کلام مرسومِ زمانۀ آن متکلّمان بوده که ایجاب می‌کرده متکلّمان امامی نیز به همان زبان و بیان و سبک معتزلی، کلام‌ورزی و تکلّم کنند، و هم به سبب انتخاب آگاهانۀ روش کلامی اعتزالی به عنوان برترین روش رایجِ عصر در پرداخت به علم کلام. کلیدواژه: شیعه، معتزله، امامیّه، اثرپذیری، کلام امامیّه، کلام معتزله، گفتمان کلامی معتزله. لینک یادداشت: 👇 http://ataeinazari.kateban.com/post/3557 @Kateban

🔸کلام شیعی و گفتمان معتزلی (ملاحظاتی در باب مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از کلام معتزله) 🔹حمید عطائی نظری 🔺چکیده: نسبت بین کلام شیعه و کلام معتزله، و بطور خاص مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از نظام کلامی معتزله، در زمرۀ بحث‌برانگیزترین مسائل تاریخ کلام شیعه بوده و هست و آراء مختلف و گاه متضادّی نیز در باب آن ابراز شده است. در این نوشتار، نخست، دیدگاههای گوناگونی که در چند دهۀ گذشته از سوی محقّقان مختلف در خصوص این مسأله بیان گردیده بطور خلاصه تدوین و گزارش شده است و پس از آن، نویسنده، دیدگاه منتخب خود در این باره را توضیح داده است. به باور نگارنده، متکلّمان رسمی امامیّه بطور خاص از زمان شیخ مفید (د: 413 ه‍.ق.)، به‌تدریج، در مرحله تبیین و تحریر مسائل اعتقادی و پرداخت به مباحث کلامی، تحت‌تأثیر «گفتمان کلامی معتزله» قرار داشته‌اند؛ یعنی در کلام‌ورزی خود، از ذهن و زبان و بیان و نظام کلامی معتزله بهره گرفته‌اند، و به شیوۀ نگرش و نگارش خاصّ آنها مسائل و مباحث کلامی را ارائه نموده‌اند، در عین حال که از حیث آموزه‌ها و اصول اعتقادی مستقلّ بوده‌اند. این اثرپذیری، هم بنا به اقتضای دانش کلام مرسومِ زمانۀ آن متکلّمان بوده که ایجاب می‌کرده متکلّمان امامی نیز به همان زبان و بیان و سبک معتزلی، کلام‌ورزی و تکلّم کنند، و هم به سبب انتخاب آگاهانۀ روش کلامی اعتزالی به عنوان برترین روش رایجِ عصر در پرداخت به علم کلام. کلیدواژه: شیعه، معتزله، امامیّه، اثرپذیری، کلام امامیّه، کلام معتزله، گفتمان کلامی معتزله. لینک یادداشت: 👇 http://ataeinazari.kateban.com/post/3557

🔸الكلام الشيعي و حِوَارِيّات الكلام المعتزلي (ملاحظات في مسألة تأثّر الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي) 🔹حمید عطائی نظری يعتبر موضوع ارتباط الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي ونسبته اليه واحداً من أهمّ المواضيع إثارة للجدل في تاريخ الكلام الشيعي، وبالخصوص موضوع تأثّر الكلام الإمامي بالكلام المعتزلي؛ فقد تناولت كلّ من المصنّفات الكلامية وكتب الملل والنحل وكتب التراجم القديمة مختلف الآراء في خصوص علل وأسباب هذا الأمر، هذا وإنّ بعض الدراسات قد تناولت هذا الموضوع بالخصوص، حيث تطرّقت إلىٰ العديد من الأقوال والآراء القديمة في هذا الشأن، فلا حاجة لنا إلىٰ تناولها مرّة أخرىٰ في بحثنا هذا، ولكن أودّ أن أشير هنا باختصار إلىٰ ما توصّلت اليه بعض الدراسات التي تناولت هذا الموضوع في العقود الأخيرة، ثمّ أشير إلىٰ رأيي من خلال مجموع ما استنتجته في هذا الخصوص. دنبالۀ این مقاله را در کاتبان بخوانید: https://ataeinazari.kateban.com/post/5424 @kateban

کهن‌ترین نسخه تاریخدار و کامل مثنوی در کتابخانه‌های ایران، نسخه شماره ۱۲۳۲۶ (شماره ۲۳۲۶/ ف قدیم) کتابخانه ملی ایران است که در سالهای ۷۱۵-۷۱۶ق کتابت شده است. این نسخه پیشتر به علامه محمد قزوینی تعلق داشت و مدت کوتاهی قبل از مرگ او در سال ۱۳۲۸ش به کتابخانه ملی ایران منتقل شد. من در مقاله‌ای به تفصیل این نسخه را از جهات مختلف (سرگذشت، تاریخ کتابت،‌ تزئینات، ارزیابی و خصوصیات نسخه‌شناسی) معرفی کرده‌ام. می‌دانیم که در آغاز هر دفتر از مثنوی، مقدمه‌ کوتاهی به نثر آمده است. تاکنون درباره انتساب این مقدمه‌ها به مولوی تردید جدی نشده است. اما کاتب ناشناس نسخه قزوینی، مقدمه دفتر پنجم را از افزوده‌های دیگران به مثنوی می‌داند. این یادداشت باعث شد که من درباره صحت انتساب این مقدمه بیشتر جستجو کنم و اطلاعات آن را با سایر نسخه‌های کهن مثنوی تطبیق بدهم. آنچه در ادامه می‌آید نتیجه این بررسی است.

🔸 نسخه‌ای کهن از کتاب من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق مورخ ۵۷۹ق 🔹 سید محمدحسین حکیم کهن‌ترین نسخه تاریخدار کتاب من لا یحضره الفقیه نسخه‌ای از جلد دوم این کتاب است که کتابتش در یکشنبه ۶ محرم ۵۷۴ق به پایان رسیده است. این نسخه به صورت عکسی منتشر شده و در شماری از تحقیقات اخیر از آن استفاده شده است. اما نسخه مهم دیگری از کتاب من لا یحضره الفقیه موجود است که تاکنون به شایستگی معرفی نشده و از آن استفاده نشده است. نسخه‌ای که محمد بن بندار بن محمد آن را در سال ۵۷۹ق از روی نسخه‌ای مورخ ۳۹۵ق کتابت کرده بود. این نسخه در اصل شامل دو جلد اول کتاب بود، که در زمانی نامشخص آن را به دو پاره تقسیم و در دو مجلد جدا صحافی کردند و هر یک از این مجلدات سرنوشتی متفاوت یافت... دنبالۀ این مقاله را در کاتبان بخوانید: https://hakim.kateban.com/post/5422 @kateban

🔸 کهن‌ترین دستنویس بازمانده از امالی شیخ صدوق به خط عبدالجبار بن علی بن منصور نقاش رازی 🔹 سید محمدحسین حکیم کهن‌ترین دستنویس بازمانده از امالی شیخ صدوق دو برگ ابتدای نسخه‌ای از این کتاب است که در آغاز قرن ششم هجری کتابت شده است.1 متأسفانه از این نسخه تنها همین دو برگ تاکنون شناسایی شده است. این نقصان باعث شده است که در نسخه نام کاتب یا تاریخ کتابت قید نشده باشد؛‌ اما خوشبختانه نسخه‌ای از کتاب امالی در دست است که در سده یازدهم هجری و در زمانی که نسخه کامل بود دو بار با آن مقابله شده است (کتابخانه روضاتی اصفهان، به خط زین‌العابدین بن حاجی محمد رارانی مورخ شعبان ۱۰۶۳ق2). در این نسخه همه یادداشتهای آن نسخه از جمله اجازات آغاز و نیز انجامه کاتب نقل شده است که بنا بر آن مشخص می‌شود ابومسعود عبدالجبار بن علی بن منصور نقاش رازی کاتب نسخه ماست. او در روز دوشنبه ۵ ذیقعده ۵۰۷ق در مشهد رضوی کتابت این نسخه را به پایان رسانده است... دنبالۀ این یادداشت را در کاتبان بخوانید: https://hakim.kateban.com/post/5421 @kateban