زُروان | Zurvān

• گوشواره هفت انار #اشکانی؛ پیوند هنر زرگری و نمادهای ایران باستان

این گوشواره زرین با آویزهای انارگونه یکی از نمونه‌های برجسته زیورآلات دوران شاهنشاهی اشکانی است که بیش از دو هزار سال پیش ساخته شده. این اثر توانایی بالای زرگران ایران کهن و جایگاه ویژه زیورآلات در فرهنگ آن روزگار را نشان می‌دهد. ساختار گوشواره از یک بخش میانی شبکه‌دار و قفس‌مانند تشکیل شده که در اصل هفت آویز به شکل انار از آن آویخته بوده، هرچند امروز تنها پنج انار کوچک طلایی بر حلقه‌ها باقی مانده‌اند. در ساخت این اثر از روش‌هایی مانند چکش‌کاری دقیق، دانه‌سازی ریز و پیوندهای سنجیده بهره گرفته شده و طراحی آویزها به گونه‌ای است که با حرکت، جلوه‌ای پویا پدید می‌آورد. انار در فرهنگ ایران باستان نماد زایش و فراوانی بوده و عدد هفت نیز بار نمادین داشته است. این نشانه‌ها نشان می‌دهند زیورآلات اشکانی تنها برای آراستگی نبوده، بلکه حامل معناهای فرهنگی و بازتاب‌ دهنده باورهای جامعه آن زمان نیز بوده‌اند. این اثر اکنون در موزه هنر متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.

@Zuurvan

• جام زرین مارلیک؛ یادگار درخشان ۳۰۰۰ ساله در گیلان

جام زرین مارلیک از آثار باستانی اواخر هزاره دوم و آغاز هزاره نخست پیش از میلاد (بیش از ۳۰۰۰ سال پیش) است که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. این اثر یکی از جام‌های زرین کشف‌شده در کاوش‌های منطقه باستانی مارلیک در گیلان (رودبار) است. جام ۱۸ سانتی‌متر بلندی دارد و با نقش‌های برجسته چهار گاو بالدار افسانه‌ای آراسته شده است. سر گاوها بصورت برجسته و با چکش‌کاری از بدنه ظرف بیرون آمده‌اند. هر جفت از گاوهای بالدار به‌گونه‌ای قرینه در حال بالا رفتن از درختی شبیه نخل‌اند. این جانوران خیالی بر پاهای پسین ایستاده و پاهای پیشین را بالا آورده و به تنه و شاخه‌های درخت تکیه داده‌اند. لبه جام با نوار بسیار نازک فلزی بصورت فشرده آراسته شده و در پیوند بدنه با کف، برآمدگی نزدیک به زاویه دارد. نقش‌های جانوران بالدار و درخت زندگی بیشتر در دوران آهن در هزاره نخست پیش از میلاد در ایران و میان‌رودان رایج بوده است. پول‌های پانصد ریالی ایران پس از بنیادگذاری بانک مرکزی با نگاره جام مارلیک چاپ و پخش می‌شد. این نگاره از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۸ بر یک روی این پول‌ها نقش داشت.

@Zuurvan

• بشقاب نوازندگان #ساسانی؛ تصویری از بزم، موسیقی و شکوه ایران باستان

بشقاب نوازندگان اثری کهن از روزگار شاهنشاهی #ساسانیان در ایران باستان است و اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. این بشقاب در ناحیه طبرستان یافته شده است. بشقاب بزم و نوازندگان از نقره ساخته شده و با زر اندود شده است. این اثر با نقش‌ کاری ظریف، همچون تصویری زنده، ما را به درون جشنی شاد در حدود ۱,۸۰۰ سال پیش می‌برد. در تصویر، شاه یا بزرگی همراه همسرش در حال نوشیدن در یک بزم دیده می‌شود و گروه نوازندگان در حال نواختن موسیقی هستند. طرح درختی بخش بزرگی از حاشیه بشقاب را پوشانده است. بر شاخه‌های آن پرنده‌ای زیبا نشسته که نشان می‌دهد بزم در باغی سرسبز و خوش‌منظر برگزار شده است. در میان نوازندگان، یکی سازی بادی و دیگری سازی زهی می‌نوازد که نشان از دیرینگی و جایگاه بلند موسیقی در زندگی و فرهنگ ایرانیان باستان دارد.

@Zuurvan

• شاه ساسانی و آیین شکار؛ نماد شکوه، قدرت و فرمانروایی بر طبیعت

این بشقاب معمولاً به عنوان یک شیء تزئینی و نیز نماد قدرت و شکوه سلطنتی در دربار ساسانیان استفاده می‌شده. طراحی‌های روی آن، با جزئیات دقیق و هنرمندانه، نشان‌دهنده صحنه‌ای از شکار است که در آن شاه در حال نظارت و تماشای شکار است. شکار به‌عنوان یکی از نمادهای قدرت و توانمندی پادشاهان ساسانی به‌شمار می‌رفت و در بسیاری از آثار هنری آن دوران به‌ویژه در بشقاب‌ها، کوزه‌ها و دیواره‌های کاخ‌ها به تصویر کشیده می‌شد. در این آثار، شاه اغلب به‌عنوان نمادی از برتری و حاکمیت بر طبیعت و موجودات وحشی نمایش داده می‌شود. اثر علاوه بر جنبه تزئینی، نقش‌های مذهبی و اجتماعی نیز داشته است، ویژگی‌هایی چون قدرت، حکمت و شجاعت. نقوش موجود در این بشقاب، شامل حیوانات وحشی و شخصیت‌های شاهی، بیانگر احترام به شاه و توانایی او در کنترل طبیعت است. در این آثار هنری، پادشاه نه تنها به‌عنوان یک فرمانروا، بلکه به‌عنوان شخصی خردمند و ناظر بر وقایع به تصویر کشیده می‌شود. این بشقاب‌ها گاهی در محافل رسمی و سلطنتی استفاده می‌شدند و نمادی از فرهنگ و هنر پیشرفته ساسانیان بودند.

@Zuurvan

• نگهبانان بالدار شوش؛ نگاره‌ای از آپادانای #هخامنشی

نقشِ دو اسفینکس (یونانی) / ابوالهول (عربی) و در برخی تطبیق‌های باستان‌شناسی لاماسو (اکدی)، اثری باستانی و ارزشمند است که در کاخ آپادانای شوش در استان خوزستان ایران کشف شده است. این نگهبانان بالدار، پیکره‌هایی اساطیری با سر انسان، بدن شیر و بال‌های عقاب هستند که به‌عنوان پاسداران رمز و راز و حریم‌های مقدس شناخته می‌شوند. قدمت؛ حدود ۵۱۵ تا ۴۹۰ پیش از میلاد. این موجود اساطیری در فرهنگ‌ها و سنت‌های گوناگون، نماد اقتدار، دانش و آگاهی، و در عین حال هیبت و ویرانگری نیز به شمار رفته است. این نقش برجسته از آجرهای لعاب‌دار رنگی ساخته شده و از نمونه‌های شاخص هنر دوره هخامنشی است. این دیوارنگاره امروزه در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود.

@Zuurvan

• نقش‌برجسته پیروزی #شاپور یکم؛ سرافرازترین نگاره نقش رستم

شاپور یکم شاهنشاهِ ایران از دودمان #ساسانی، در نبرد اِدِسا، والرین امپراتور روم را شکست می‌دهد و او را به اسارت می‌گیرد. نقشِ برجسته‌ی نمایشِ این پیروزی به دستور او ساخته می‌شود. این اثر تاریخی حیرت‌انگیز در نقشِ رستم قرار دارد؛ که مجموعه‌ای باستانی واقع در شمالِ شهرستانِ مرودشت استانِ فارسِ ایران است و فاصله‌ی آن تا تخت جمشید، ۶ کیلومتر است. این اثر که میان سال‌های ۲۶۰ تا ۲۶۲ میلادی پدید آمده، درازایی نزدیک به ۱۱ متر و پهنایی ۵ متر دارد. در این نگاره، شاپور با شکوه بر اسب نشسته و والرین در برابرش زانو زده، هر دو دست را به حالت زاری به سوی شاهنشاه دراز کرده است. در پشت سر شاپور، نیم‌تنه کرتیر، موبد موبدان، به زیبایی تراشیده شده؛ او انگشت سبابه دست راست را به نشانه فروتنی به سوی شاپور گرفته است. زیر این نیم‌تنه نیز کتیبه‌ای حک شده است. نقش‌برجسته دیگری با همین درونمایه در تنگه چوگان نیز حجاری شده است.

@Zuurvan

• نقش‌برجسته گچی شیر؛ نمادی از اقتدار شاهی در هنر ساسانی

نقش‌برجسته گچی شیر یکی از آثار هنری به‌جا مانده از دوران #ساسانی است که سبک، نمادپردازی و زیبایی‌شناسی ویژه این دوره را به‌خوبی نشان می‌دهد. در این نگاره، شیر با بدنی عضلانی، چشمانی درشت و یالی پیچ‌خورده به‌صورت برجسته از زمینه گچ جدا شده و در حالتی هشداردهنده و آماده برای یورش دیده می‌شود. در فرهنگ ساسانی، شیر نماد توانمندی، پادشاهی، دلاوری و نگهبانی بود و جایگاهی برجسته در هنر و معماری این دوران داشت. این اثر احتمالاً بخشی از آرایه‌های یک بنای اشرافی یا کاخ شاهی بوده است. گچ به‌عنوان ماده‌ای انعطاف‌پذیر و پرکاربرد در هنر تزیینی ساسانیان، به هنرمندان امکان می‌داد نقش‌مایه‌هایی دقیق و پرجزییات بیافرینند. نمونه‌هایی همانند این اثر در کاخ‌های فیروزآباد، بیشاپور و تیسفون دیده می‌شود.

@Zuurvan

• بازوبند طلایی #شیردال؛ میراثی از اوج شکوه هخامنشی

بازوبند طلایی شیردال یکی از شاخص‌ ترین آثار باستانی دوران هخامنشی است. این اثر با دو جانور اساطیری شیردال آراسته شده که متقارن و رویاروی هم ایستاده‌اند و در اصل دارای نگین‌های ارزشمندی بوده که از آن جدا شده‌اند. این بازوبند بخشی از گنجینهٔ آمودریا است؛ مجموعه‌ای شامل ۱۷۰ قطعه طلا و نقره و ۲۰۰ سکه #هخامنشی که در جنوب غربی تاجیکستان یافت شده و اکنون در موزه‌های ویکتوریا و آلبرت و بریتانیا نگهداری می‌شود. قدمت این آثار به سده‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد. گنجینه در کنارهٔ رودخانهٔ جیحون، احتمالاً از تپه باستانی تخت کواد، میان سال‌های ۱۸۷۷ تا ۱۸۸۰ در کاوش‌هایی غیر علمی کشف شد و بسیاری از آثارش احتمالاً پراکنده یا ذوب شده‌اند. این اشیاء به احتمال زیاد به نیایشگاهی هخامنشی تعلق داشته و به‌عنوان نذر در آن مکان نهاده شده‌اند. شیردال نمادی بنیادین در هنر خاور باستان بود. عقاب فرمانروای آسمان و شیر فرمانروای زمین به شمار می‌رفت و آمیختن این دو، نگاهبانی شکست‌ناپذیر برای مقدس‌ترین مکان‌ها پدید می‌آورد.

@Zuurvan

• کنده‌کاری عقیق یمانی؛ پیروزی #شاپور یکم بر والرین

کنده‌کاری روی سنگ عقیق یمانی که به پیروزی شاپور یکم ساسانی بر والرین امپراتور روم اشاره دارد، از زیباترین آثار هنری دوران ساسانی به‌شمار می‌رود. پیروزی شاپور بر والرین در نبرد اِدِسا (۲۶۰ میلادی) از بزرگ‌ترین پیروزی‌های تاریخ ایران باستان است؛ شاپور توانست امپراتور روم را به اسارت بگیرد و توانمندی ایران #ساسانی را در منطقه استوار سازد. این اثرِ هنری زیبا در تالارِ مدال‌های کتابخانه‌ی پاریس نگاهداری می‌شود. در این نگاره، شاپور اسب تاخته و سینه‌به‌سینه اسب والرین رسیده؛ دست راست را دراز کرده و مچ دست امپراتور را چنان گرفته که انگشتانش راست شده‌اند. والرین از خشم شمشیر کشیده اما شاپور شمشیر خود را بیرون نیاورده است. در هنر باستان، گرفتن مچ دست کسی نماد اسارت او بوده؛ همین حرکت نمادین در سنگ‌نگاره‌های شاپور در نقش رستم نیز دیده می‌شود. این اثر نشان می‌دهد اسارت والرین تا چه اندازه بر هم‌روزگاران و نسل‌های پسین تأثیر گذاشته بود.

@Zuurvan

• سنگ‌نگاره پیروزی #اردشیر بابکان؛ بزرگ‌ترین سنگ‌نگاره تاریخ هنر ایران

سنگ‌نگاره پیروزی اردشیر بابکان بر اردوان پنجم در دره تنگ‌آب، بر صخره‌ای عمودی در ساحل راست رودخانه و پیش از ورود به دشت فیروزآباد جای دارد. این اثر با درازای ۱۸ متر و پهنای ۴ متر، بزرگ‌ترین سنگ‌نگاره تاریخ هنر ایران به‌شمار می‌رود. نگاره، رویداد سال ۲۲۴ میلادی را به تصویر می‌کشد؛ هنگامی که اردشیر یکم، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، #اردوان پنجم، واپسین شاه اشکانی، را شکست داد. شش سوارکار در سه گروه دو‌نفره دیده می‌شوند: اردشیر در حال حمله با نیزه به اردوان، #شاپور پسر اردشیر در حال حمله به وزیر اردوان (دادبنداد)، و یک بزرگ‌زاده #ساسانی در حال نبرد با یک جنگاور #اشکانی. افزون بر صحنه نبرد، اهورامزدا در این نگاره تاج شاهی را به اردشیر می‌بخشد که نمادی از فرّ ایزدی است. این سنگ‌نگاره به‌خاطر پویایی و ریزه‌کاری‌های فراوانش، از جمله نمایش موها، ریش‌ها، ادوات جنگی و یراق اسبان، ارزش والایی دارد و در کنار دیگر نگاره‌های نقش رجب و نقش رستم، بخشی از میراث تصویری ساسانیان است.

@Zuurvan

• نقش رستم؛ گنجینه‌ای از هنر و تاریخ ایلامی، هخامنشی و ساسانی

نقش رستم مجموعه‌ای از آثار باستانی در نزدیکی #تخت‌جمشید (پارسه) در استان فارس است که قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال دارد. این مجموعه آرامگاه‌های چهار تن از شاهنشاهان #هخامنشی را در بر می‌گیرد: داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر یکم و داریوش دوم. این آرامگاه‌ها به شکل چلیپا در دل کوه تراشیده شده‌اند و به همین سبب «آرامگاه‌های چلیپایی» نامیده می‌شوند. افزون بر آرامگاه‌ها، نقش‌برجسته‌هایی از پیروزی‌های نظامی و آیینی شاهان #ساسانی در این مکان دیده می‌شود که از برجسته‌ترین آن‌ها می‌توان به صحنه پیروزی شاپور یکم بر والرین امپراتور روم اشاره کرد. یکی دیگر از بخش‌های مهم این مجموعه، کعبه زرتشت است؛ بنایی سنگی به شکل مکعب که کارکرد دقیق آن هنوز روشن نیست و برخی آن را معبد و برخی دیگر آرشیو شاهی می‌دانند. نقش رستم با درهم‌آمیختن هنر و معماری هخامنشی و ساسانی، یکی از مهم‌ترین مکان‌های باستانی ایران به‌شمار می‌رود.

@Zuurvan

• پیشگفتاری با جلال‌الدین محمّد بن محمّد بن حسین بن احمد خطیبی بکری بلخی رومی - #مولوی/۱۲۰۷–۱۲۷۳م ‹مثنوی معنوی› #خرد_و_شک

بشنو این نی چون شکایت می‌کند از جدایی‌ها حکایت می‌کند

کز نِیِستان تا مرا بُبریده‌اند در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش باز جوید روزگارِ وصل خویش

@Zuurvan

• پیشگفتاری با جمال‌الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد - #نظامی گنجوی/۱۱۴۱–۱۲۰۹م ‹اسکندرنامه› #حماسی

چه باید هراسیدنت زان کسی که دارد هم از خانه دشمن بسی

قلم درکش آیین بیداد را کفایت کن از خلق فریاد را

ز خصم تو چون مملکت گشت سیر به خصم‌افکنی پای در نِه دلیر

تنوری چنین گرم در بند نان ره انجام را گرم‌تر کن عنان

@Zuurvan

• پیشگفتاری غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری ـ #خیام نیشابوری - خیامی - حکیم حجة الحق/۱۰۴۸–۱۱۳۱م ‹رباعیات› #خرد_و_شک

گاوی است بر آسمان قَرینِ پروین گاوی است دگر نهفته در زیر زمین

گر بینایی، چشمِ حقیقت بگشا زیر و زَبَرِ دو گاو مشتی خر بین!

@Zuurvan

• پیشگفتاری با ابونصر علی بن احمد اسدی توسی ـ #اسدی توسی/۹۹۹–۱۰۷۳م ‹گرشاسپ‌نامه› #حماسی

جهان ای شگفتی به مردم نکوست چو بینی همه درد مردم از وست

یکی پنج روزه بهشتست زشت چه نازی به این پنج روزه بهشت

ستاننده چابک رباییست زود که نتوان ستد باز هرچ او ربود

سراییست بر وی گشاده دو در یکی آمدن را شدن ، زآن به در

@Zuurvan

• پیشگفتاری ابوالقاسم منصور بن حسن توسی - #فردوسی/۹۴۰–۱۰۲۰م ‹شاهنامه› #حماسی

تر و خشک یکسان همی بدرود وگر لابه سازی سخن نشنود

دروگر زمانست و ما چون گیا همانش نبیره همانش نیا

به پیر و جوان یک به یک ننگرد شکاری که پیش آیدش بشکرد

جهان را چنینست ساز و نهاد که جز مرگ را کس ز مادر نزاد

@Zuurvan

• پیشگفتاری با ابو منصور محمد بن احمد توسی ـ #دقیقی/۹۳۷–۹۷۷م ‹گشتاسپ‌نامه› ابیات پراکنده #حماسی

جهانا همانا فسونی و بازی که بر کس نپایی و با کس نسازی

چرخ گردان نهاده دارد گوش تا ملک مر ورا چه فرماید

من جاه دوست دارم کآزاده زاده‌ام آزادگان به جان نفروشند جاه را

ز دو چیز گیرند مر مملکت را یکی پرنیانی یکی زعفرانی

@Zuurvan

پیش از نام‌ها، پیش از ایزدان، پیش از آن‌ که آدمیان برای جهان بام و نشان بتراشند، زمان (zruvan) روان بود؛ بی‌طرف، بی‌گسست، بی‌کران... آن‌چه ما تاریخ می‌نامیم، فقط ردّی کم‌رنگ بر سطح آن است. مرادم آن است؛ آنچه دور مانده، دوباره دیده شود.