تکمله: نقدی بر چند باور و شیوۀ رایج در جایگزینی «به عنوانِ»
در مواجهه با «به عنوانِ»، برخی از ویراستاران راهکارهایی پیشنهاد داده یا میدهند که از دیدگاه زبانشناسی کاربردی و دستور نقشگرا (رویکردی که بر کارکرد اجتماعی زبان تأکید دارد)، چالشبرانگیز و مغالطهآمیز است. در اینجا، به دو راهکار ایشان و نقد آنها اشاره میکنیم:
۱. جایگزینی «به عنوانِ» با ترکیبهای متکلفانه
گاهی تجویز میشود که به جای «به عنوانِ»، عباراتی مانند «در جایگاهِ»، «به منزلۀ»، «در سِمَتِ»، «در مقامِ»، «در کسوتِ»، و یا حتی «چونان» بنشانیم که اغلب نادرست یا نشدنی است، زیرا:
- محدودیت به جاندار (انسان): این تعابیر برای انسان و موقعیتهای خاص کاربرد دارند، نه پدیدههای «غیرجاندار». برای نمونه، به جای «به عنوانِ» در جملۀ «مس در این واکنش به عنوان کاتالیزور عمل میکند»، نمیتوان از «در جایگاهِ» یا «در سِمَتِ» استفاده کرد.
- ناسازگاری معنایی حتی برای جاندار: «سِمَت» به جایگاههای رسمی و شغلی تعلق دارد و «کسوت» بار تاریخی یا صوفیانه دارد. برای نمونه، در عبارت «من به عنوان یک زن» یا «به عنوان یکی از بازماندگان»، نمیتوان گفت «من در سِمَتِ یک زن» یا «در کسوت یکی از بازماندگان!».
- نقض «اصل اقتصاد زبانی»: تبدیل یک حرف اضافۀ روان و رایج به ترکیبهایی کهنه و متکلفانه، مصداق بارز گرانباری واژگانی، ناسازگاری سبکی، و بیتوجهی به معنای جمله است.
۲. جایگزینی «به عنوانِ» با ساختهای نحوی غیررسمی
گاهی با الگوبرداری از متون کهن و یا معاصر، چنین القا میشود که میتوان «به عنوانِ» را حذف کرد و ساخت غیررسمی «ضمیر + نشانۀ اضافه (کسره) + اسم / صفت» (مانند «منِ کارمند») یا «ضمیر + پیوند «که» + اسم / صفت + فعل ربطی» (مانند «تو که مادری») را به کار برد که به دو دلیل نادرست است:
- تفاوت بار معنایی و کاربردی: این ساختها، بار عاطفی دارند و در بافتهای غیررسمی معمولاً برای مظلومنمایی، تفاخر، برانگیختن ترحم، یا سرزنش مخاطب به کار میروند؛ در حالی که زبان مدرنِ امروز نیازمند ابزاری خنثی برای بیان «نقش کارکردی و ظرفیت حقوقی یا سازمانی» است (مانند as در انگلیسی، en tant que در فرانسوی، و als در آلمانی). تصور کنید در یک نامۀ اداری نوشته شود «منِ مدیر / من که مدیرم وظیفۀ خود میدانم!». بیتردید چنین تعابیری به جای معرفی جایگاه، لحنی متکبرانه، اعتراضی، یا نامتناسب را القا میکند.
- تفاوت دستوری: ساختهایی مثل «منِ کارمند» یا «تو که مادری»، در ژرفساخت، «بدل» یا «بند توصیفی» هستند، نه حاصل حذف «به عنوانِ». اینها دو مقولۀ متفاوتاند و نمیتوان یکی را جانشین خودکار دیگری دانست.
یادآوری و نکتۀ بنیادین:
واژۀ «عنوان» در حرف اضافۀ مرکب «به عنوانِ»، دستخوش پدیدۀ «معناباختگی» شدهاست؛ یعنی معنای اسمیِ پیشینِ خود («تیتر»، «نام»، «سرلوحه») را از دست داده و در ترکیب با «به»، به یک حرف اضافۀ مرکبِ کارکردی برای بیان دقیق نسبتهای نقشی و انتزاعی بدل شدهاست (فرایندی که در زبانشناسی به آن «دستوریشدگی» میگوییم). به این جمله بنگرید:
این پژوهش به عنوان بخشی از رسالۀ دکتری نگارنده انجام شدهاست.
در این مثال:
۱. موضوع، مقولهای «غیرجاندار» است. بنابراین جانشینهایی مانند «در جایگاهِ»، «به منزلۀ»، یا «در مقامِ» مطلقاً برای آن متصور نیست.
۲. استفاده از ساختهای غیررسمی «بدلی» و «صفتگونه» در آن محلی از اعراب ندارد.
۳. حذف «به عنوانِ» نیز ناممکن است و به روانی، ساختار نحوی، و رسایی معنا آسیب مستقیم میزند.
نتیجه:
«به عنوانِ» یک سازۀ زبانی تکاملیافته و صیقلخورده است، نه غلطی بیگانهتبار. تغییر یا حذف آن تنها زمانی توجیهپذیر است که بافت زبانی (مانند همنشینی «به چشمِ» با فعل «نگریستن» در مثال
فرستۀ قبلی) گزینۀ طبیعیتری پیشِرو بگذارد، نه اینکه خود را با نسخههای کلی، متکلف، و غیررسمی دستبهگریبان کنیم.
✍️ سید محمد بصام | مبتکر سبک LGET در آموزش ویرایش
🔗
@Matnook_com
🏷 #زبانشناسی #دستورزبان