راه باریک آبادانی

*آنگاه که باروت لباس اپرا بر تن می کند؛ زیبایی شناختی کردن جنگ و مدیریت ادراک عمومی* نسون دورما (هچ کس نخوابد)، مشهورترین قطعه ی تک خوانی از اپرای توران دخت، اثر پوچینی را می شنویم؛ فریادهای مکرر و شکوهمند وینچرو (پیروزی با من است) طنین انداز می گردد، اما اینبار نه روی صحنه ی تئاتری خیره کننده، بلکه در پس زمینه ی پرواز مخوف و بی صدای بمب افکن استراتژیکی که دن اسکاوینو معاون رئیس دفتر ترامپ منتشر می سازد و شاهکار صوتی ایتالیایی را با هندسه‌ی مخوف و مدرن پیشرفته ترین ابزار کشتار پنتاگون تلفیق می نماید. این هم نشینی ضدنشانه های صوتی و تصویری، صرفا یک کلاژ هنری نیست؛ بلکه ویترین تمام عیاری از فرآیند رومانتیزه کردن یا زیبایی شناختی ساختن جنگ و خشونت در جهت فرم نوینی از مدیریت ادراک عمومی است. تضاد نشانه و ضدنشانه از آنجایی آغاز می شود که مخاطب با تضاد امر متعالی با امری ویرانگر مواجه می گردد. نشانه های موسیقیایی در اپرای کلاسیک، نماد فرهنگ و تمدنی نبوغ گون در تبلور خلاقانه ی بشری، با کشتار آمیزترین فناوری روز دنیا که نماد ویرانی و قدرت سخت نظامی است در هم می آمیزد! هنر، سپر زیبایی شناختی می شود که زشتی و هولناکی فناوری کشتار را در خود هضم و جذب می کند. حال، مخاطب می ماند و حس تضادواره اش. در ایهام دراماتیک و ترسناکی که قطعه ی «هیچ کس نخوابد» به مخاطب القا می نماید، ناهماهنگی شناختی در ذهنیت مخاطب از جنگ متبلور می گردد. در داستان حقیقی اپرا، عبارت «هیچ کس نخوابد»، بر وضعیت اضطراری عاطفی-حماسی شهر دلالت می کند، اما در پیوند با بمب افکن که رسالتی جز شبیخون های زهرآگین به زیرساخت ها در دل شب ندارد، این عبارت احساسی به تهدیدی عریان و واقع گرایانه از رویدادی هولناک بدل می شود: «به گوش باشید، هیچ کس نخواهد خوابید؛ چون سایه ی مرگ بر سر شهر طنین انداز شده است.» شاهکار مدیریت ادراک آنجایی رخ می نماید که مخاطب به جای آنکه از تهدید و وحشت برآشفته گردد، به واسطه ی فرم حماسی موسیقیایی به مازوخیسمِ لذتِ زیبایی شناختی از ترس دچار می شود. مدیریت ادراک توده ها بدون رمانتیزه کردن جنگ و خشونت، به معنای طرح روایت زیبایی شناختی از آن، ابزاری خشک و بی روح و گاها فاقد اثرگذاری دراماتیک است؛ رمانتیزه کردن و زیبایی شناختی کردن خشونت به تصمیمات سخت سیاسی، چاشنی احساسی و اخلاقی می بخشد. اما چگونه تلطیف زیبایی شناسانه ی خشونت به ابزاری برای مدیریت ادراک افکار عمومی منجر می گردد؟ سینما، هنر و عکاسی های جنگی با چاشنی موسیقیایی، صحنه ی نبرد را به قابی بصری-حماسی جذابی مبدل می کند که در آن آتش انفجارها زیبا بازنمایی می شود و مرگ و ویرانی ابعادی شاعرانه و دراماتیک می یابد. این فرآیند بدان جهت ابزار کنترل ادراک است که با سانسور گزینشی پیامدهای مرگ آسا و ویران گرانه، عدم نمایش را به سلاح مدیریت ادراک بدل می سازد؛ آنگاه که نمایش مدال ها، پرچم های برافراشته و بازگشت قهرمانان جنگی با آغوش گشوده و قیافه هایی پیروزمندانه، جایگزین بازتاب اختلال استرس پس از سانحه، مرگ، معلولیت های جسمی-ذهنی و ویرانی زیرساخت ها و اقتصاد یک ملت می شود. هنری سازی زیباشناسانه از جنگ و ویرانی، با خلق روایت خیر مطلق علیه شر مطلق و ساده سازی مفرط جنگی برق آسا به نبردی اسطوره ای؛ ضمن افلیج تفکر انتقادی در باب چرایی جنگ، آن را به تنها گزینه ی اخلاقی تبدیل می کند که با تولید رضایت سبب ساز رضایت داوطلبانه ی شهروندان می شود. آنگاه که جنگ و خشونت رمانتیزه شود، آستانه ی تحمل برای صلح و دیپلماسی کاهش می یابد، چنانچه تلقی بزدلانه یا خسته کنندهای از دیپلماسی و صلح در نزد افکار عمومی صورت پذیرد. نیک که به مصادیق این فرآیند رمانتیزه کردن بنگریم؛ در نسخه ی 2022 تاپ گان شاهدیم دشمن بی چهره و نامشخص به نمایش درمی آید چنانکه گویی نه خونی ریخته می شود و نه ویرانی به بار می آید و جنگ در ادراک مخاطب به فرآیندی فنی و مسئولیت شناسانه تقلیل می یابد. تکنیک رمانتیزه کردن، جنگ را به ورزشی هیجان انگیز، تکنولوژیک و پیشرفته و سرشار از آدرنالین بدل می سازد که صحنه ی جلوه نمایی خلبانان جوان، خوشتیپ و شجاعی است که در حال پرواز با جت های جنگی هستند. در قرن بیست و یکم، مدیریت ادراک با تکنیک رمانتیزه کردن خشونت با تکیه بر فناوری های نوین و همکاری ساختاری میان نهادهای امنیتی-نظامی و استودیوهای فیلم سازی و الحاق آثار موسیقی فاخر، در صنعت هنر و سرگرمی به بلوغ رسیده است؛ این عصر مدرن، ایام جنگ های پاک و نبردهای بی چهره ی هنری و پروپاگاندایی است. نمایش هنری جنگ به مثابه فرآیندی پاک، دقیق و بدون تلفات است. 🖌️ المیرا حاج محمدی ؛ کاندیدای دکتری روابط بین الملل دانشگاه شهیدبهشتی #آبادانی_ایران #آرتا_از_راه_باریک_حکمرانی_خردمندانه_میگذرد 📚@abadani_iran