اَشَه

امروز سر قبر آقاجون، تو ظلِ آفتاب، وقتی گرمای گرانیت پنج دقیقه ‌هم پذیرای آب نبود، سرمو آوردم بالا یه چرخی دور خودم زدم و به زمین مسطحِ زیر پام نگاه کردم؛ تا شعاع چند متری، فقط سنگ‌مزار‌ بود و عکس زن و مرد و پیر و جوون. ناخودآگاه برگشتم به عمو گفتم: «‌‌تُنسیٰ کَأنَّکَ لَمْ تَکُن... فراموش می‌شوی گویی که هرگز نبوده‌ای!» عمو گفت آره واقعا، حالا آدمیزاد بدو و خودتو برای دنیا پاره کن!

رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی

عبید زاکانی

‌پ‌ن: حکایتِ جوامع توتالیتره، مردم اگه جرئت بکنند که دهن بازکنند، باید کلامشون رو تو هفت لایه استعاره و کنایه و لودگی بپیچونند تا مبادا زبانِ مایل به سرخ‌شون، سرِ از فرطِ خستگی زرد شده‌شون رو به باد بده!

بیهوده‌ترین کار دنیا؟ بحث کردن با یک دگم‌ اندیش مذهبی بر سر مذهب!

گروس عبدالملکیان در یکی از اشعارش ترجیع‌بند جالبی دارد که می‌گوید: «دیگر نه اصراری به زندگی دارم، نه اصراری به مرگ!» این تعبیر من را به یاد اصطلاح "درجا زدن روانی" (Languishing) از کوری کیز می‌اندازد. درجا زدن روانی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد نه معیارهای کافی برای افسردگی یا دیگر اختلالات روانی را دارد و نه معیارهای لازم برای خوشبختی و به‌زیستی. در واقع، اگر یک طیف را در نظر بگیریم که یک سر آن اختلال روانی و سر دیگر آن خوشبختی باشد، فردی که با پدیده درجا زدن روانی دست و پنجه نرم می‌کند، در وسط این طیف قرار می‌گیرد. به گمان من، شیوع درجا زدن روانی (Languishing) در جامعه بشری بیشتر از اختلالات روانی مانند افسردگی است و از آنجا که اکثر افراد در مقطعی از زندگی خود این احساس را تجربه می‌کنند، ممکن است به اندازه کافی به آن توجه نشده باشد. در دنیای امروز، اپیدمی تنهایی و انزوای اجتماعی و همچنین مشاهده روزانه انواع تبعیض که ماحصل نظام سرمایه‌ است، باعث می‌شود انسان دچار احساس عدم تسلط و نقش‌آفرینی در جامعه شود. این وضعیت ممکن است هر فردی را به سمتی بکشاند که دیگر نه اصراری به زندگی داشته باشد و نه اصراری به مرگ!

داشتم به این فکر می‌کردم که برخی مفاهیم چقدر برای بشر اساسی هستند، اما این روز‌ها در پوسته‌ی امورِ منفی، از آنها یاد می‌کنیم. این مفاهیم به نوعی در کنار عناصرِ شکل‌دهنده به این جهان ایستاده‌اند. مضامینی مثل «نابودی» یا «نابود کردن» و «فراموشی» یا «فراموش کردن» بسیار حائز اهمیت هستند. احساس می‌کنم که نوعی سمپاتی بین مفاهیم خالق و سازنده و مفاهیمی که شاید در بطن خود معنای متضاد با زندگی را داشته باشند، وجود دارد. ما انسان‌ها قبل از اینکه دست به خلق چیزی بزنیم، نخست، چیزی را نابود می‌کنیم تا بر ویرانه‌های آن بنایی نو بسازیم. ما نابود می‌کنیم تا خلق کنیم، دفرم می‌کنیم تا بتوانیم فرم بدهیم. به زعم من، دگرگون‌سازی همانا نابود کردن است؛ زیرا با ایجاد کوچک‌ترین تغییر در وجودی، آن را از ماهیت سابقش ساقط خواهیم کرد. این امر در مورد فراموشی نیز صادق است. اگر نتوانیم آنچه که هستیم یا آنچه که بدان پایبندیم را فراموش کنیم، آفرینشی جدید ممکن نخواهد بود. آفرینش محصول خلأ است؛ فضایی در هم تنیده اما تهی. به قول هسه: «سراسر تاریخ جهان اغلب در چشم من جز کتاب مصوری نیست که تندترین و کورترین اشتیاق انسان، یعنی میل به نسیان، را در خود بازتاب می‌دهد. مگر نه هر نسل از طریق منع و کتمان و تمسخر چیزهایی را نابود می‌کند که در چشم نسل پیشین بیشترین اعتبار را داشت؟» به گمان من، از زهدان فراموشی است که ایده‌ها زاده می‌شوند. مدت‌هاست که بشر دست به خلق چیزی تازه نزده و هر آنچه که هست، بازتولیدِ نادانسته، درونی‌سازی شده و این جهانیِ عقولِ پیشین است. ما باید پارادوکس خلقت را بپذیریم. تمامی ارزش‌های برساخته‌ی ما محصول ضدیت هستند. اگر ما زندگی، نیکی، عدل و ... را ارزش می‌پنداریم، این به واسطه فهم و آگاهی ما از مفاهیم متعارض آنهاست.

«این دل‌ها نیز همانند آهن زنگار می‌بندند...»

کنزالعمال، محمد بن عبدالله

دو شب پیش با مادرجون درد و دل می‌کردیم. وسط حرفاش گفت: «آخه آدم وقتی یه گربه رو هم به خونه بیاره و باهاش زندگی کنه، بهش وابسته می‌شه. آدمیزاده دیگه، یه لخی که از چیزی دل نمی‌کنه. من با این مرد نزدیک پنجاه سال زندگی کردم، حالا چطور می‌تونم به روی خودم نیارم که دیگه نیست.» امروز صبح داشت کوفته تبریزی درست می‌کرد. وقتی رفتم سراغش، دیدم داره گریه می‌کنه، پرسیدم چی شده، با بغض گفت: «اگه به خودم بود، دیگه تا آخر عمرم این غذا رو درست نمی‌کردم.» گفتم چرا؟ گفت: «چون آقاجونت خیلی این غذا رو دوست داشت!» ته دلم می‌دونستم این روزا چقدر دلش تنگه. چقدر منتظره. چقدر ته ته دلش هنوز باور نکرده مردی که پنجاه سال باهاش زندگی کرده، دیگه نیست. خدا میدونه چقدر دلتنگِ کل کل‌های از سرِ عشقِ، چقدر دلتنگِ غر زدن برای مردیه که به قول خودش یه گوشش دره یه گوشش دروازه، چقدر دلش می‌خواد یکی دم دمایِ ظهر بزنه زیر آواز یا از اینکه غذا باب میلش نیست، شکایت کنه. اون الان دلتنگ پنجاه ساله و پنجاه سال یه روز و دو روز نیست....

_انسان امروز؟ + «... پس رانده شده، در اوج ناچاری، ثمره بلند پروازی‌های پادرهوا و نیازهای دروغ و دلنگی.»

نقل قول از پیر پائولو پازولینی، مذهب زمان من

بدبخت ملتی که نیازمند ناجی است! تفاوت ناجی و قهرمان از زمین است تا به آسمان. ناجی فعلیت را از ما می‌گیرد و ما را به ورطه‌ی انفعال می‌کشاند؛ اما قهرمان استارت را می‌زند و از آن پس، این به عهده‌ی خود ماست که با پای گذاشتن بر روی گاز ادامه دهیم یا خیر! ناجیان فقط وعده می‌دهند، فانتزی و انتزاع‌اند و هیچ‌گاه به حقیقت نمی‌رسند. آنان نه در آینه، بلکه در گور خفته‌اند؛ اما قهرمانان در میان ما زندگی می‌کنند، موعدش که برسد، خودی نشان می‌دهند. آنان مانند ناجی نیستند که همگان بدان متوسل شوند؛ بلکه پرتویی از آن چیزی هستند که هر انسانی می‌تواند باشد. اگر قهرمان را به ابرشخصیت‌های ادبیات یا ابرقهرمان‌های مارول و دی‌سی تقلیل ندهیم و او را صرفاً به عنوان یک ابژه نبینیم، می‌تواند در هر سویی که نگاه کنیم، حضور داشته باشد. قهرمان همان سرمشقی است که با نگاه کردن به او می‌توانیم چگونگیِ زیستن را در دفتر زندگی بیاموزیم. در این مورد، تصمیم و انتخاب منحصراً منوط به خود ماست؛ اینکه انتخاب کنیم با الگو گرفتن از سرمشق خود، خطی نوین و نقشی نو زنیم یا خیر. در این میان، ناجی کسی است که وعده می‌دهد می‌آید و نوشت‌افزار را از ما می‌گیرد و خود به جای ما می‌نویسد. اما تمامی این امور مشروط به این است که وعده رنگی از حقیقت به خود گیرد و آیا این وعده محقق خواهد شد؟ ناجیان منتظر می‌سازند و قهرمانان ناظر. ناجیان منفعل می‌سازند و قهرمانان فاعل. ناجیان وابسته‌ات می‌کنند و قهرمانان وارسته... ذهن ما عاشق قهرمان است، نه فقط به این دلیل که زیباست، نه. چراکه از طریق داستان‌هایش، بقا را یاد گرفته‌ایم.

شب گذشته به این فکر می‌کردم که چرا جامعه ما، یا به عبارتی کشور ما، در زمینه سیاست، مدیریت سیاسی و مسائل دیپلماتیک همواره به‌طور قابل توجهی ضعیف عمل می‌کند. وقتی این پرسش محوری را تجزیه و تحلیل کردم، به پرسش‌های دیگری رسیدم. یکی از پرسش‌های جالبی که به آن برخورد کردم این بود که آیا ساختار درست به حاکم خوب منجر می‌شود یا حاکم خوب یک ساختار درست را ایجاد می‌کند. هنگامی که در طول تاریخ خودمان این موضوع را گذرا بررسی کردم، به این نتیجه رسیدم که برای انسان ایرانی و جامعه‌ای که او خلق کرده، حاکم خوب است که به ساختار درست شکل و خمیرمایه آن را ورز می‌دهد. در این تفکر، شاه در منتها الیه قدرت، رأس هرم مشروعیت و بعضاً دارای الوهیت است. این ممکن است به نظام سلسله‌مراتبیِ حاکم بر جامعه بازگردد یا حتی عمیق‌تر، به جغرافیا، خلقیات انسانی و بافت فرهنگی زاییده شده از آن. وجود چنین ضمیر ناخودآگاهی باعث می‌شود که انسان ایرانی در لحظات آشوبناکِ تاریخی و در کشاکشِ بحران‌ها همواره به یک ناجی یا قهرمان نیاز داشته باشد که با حکومت مطلقه‌اش کنترل امور را دوباره به دست گیرد و به هر آشفتگی سامان بخشد. این تفکر عمدتاً بر فردیت و سیستم‌های فردی تأکید دارد و حرکت از کل به جز را ترجیح می‌دهد (کلیت در اینجا منحصراً رای پادشاه است). در این نگاه کلی، شخصی که در رأس قرار دارد(پادشاهِ خودمختار) توانایی ایجاد تحولات مهم را صرفاً با نظر خودش دارد. به عنوان مثال، خواجه نظام‌الملک در سیاست‌نامه بر این نکته تأکید دارد که شاه برگزیده الهی و قدیسی منزه است و اطاعت از او از اوجب واجبات. «ایزد سبحانه و تعالی در هر عصری یکی را از میان خلق برگزیند و او را به هنرهای پادشاهانه و سیرت‌های ستوده آراسته گرداند...» به زعم من، یکی از دلایلی که دموکراسی در کشور ما آن‌طور که باید و شاید جا نیفتاده، همین تفکر است؛ تفکری که در بطن خود ممکن است دیکتاتوری را بازتولید کند و زمینه‌ساز شکل‌گیری حکومت‌های توتالیتر باشد. دموکراسی، باید به واسطه‌ی حرکتی از جز به کل شکل بگیرد؛ تا زمانی که ما از نظر فرهنگی تحول پیدا نکرده‌ایم، دموکراسی در ایران حرف بی‌معنایی خواهد بود. دگردیسیِ فرهنگی نیز به دور از هرگونه حکم صادر کردنِ فردی، عملی کاملاً جمعی است. بنابراین، این ساختار خوب است که متضمن شکل‌گیری یک چنین چیزی می‌شود، نه حاکم خوب! نگرش نوکِ هرمی یا فردگرای مطلق، تبعات جدی به دنبال دارد. مسئله عدم ثبات سیاسی ما نیز بخش اعظمش به چنین نگرشی باز‌می‌گردد. ما دولت را به مثابه یک ساختار در نظر نمی‌گیریم، بلکه آن را اکسسوری یا ابزاری می‌دانیم که با صاحب قدرتِ مطلقِ وقت (پادشاه، رئیس جمهور و...)، همراه است و وجودش بدون آن معنایی ندارد. به دلیل وابستگی به قدرت مطلق، ساختارهای ما همگی موقتی‌اند. از این روی، با سر رسیدن موعد یک دولت، مجدداً به نقطه آغاز باز‌می‌گردیم و این ناشی از ناتوانی ما در شکل‌دهی به یک ساختار منسجم و با دوام است که بتواند فارغ از قدرت‌های روی کار و صاحب منصبان، به حیات خود ادامه دهد. این وضعیت در نهایت به همان جامعه کوتاه‌مدتی منجر می‌شود که کاتوزیان درباره‌اش صحبت می‌کند. خالی از لطف نیست که به این مطلب رجوع شود. پ‌ن: ویکتور هوگو جایی در رمان بی‌نوایان می‌نویسد: «ما پادشاه را کشتیم سعی کردیم دنیا را تغییر بدهیم. حالا تنها چیزی که گیرمان آمده، یک پادشاه جدید است که از قبلی بهتر نیست!» و شاید این همان رویکرد جامعه ایرانی‌ست که متوجه نشده مسئله عوض کردن پالان خر نیست، بلکه خود خر است!

اگر غم را چو آتش دود بودی جهان تاریک بودی جاودانه

شهید بلخی

مگر شما نمی‌دانید که یک آدمِ به غایت معمول چگونه آدمی است؟ او یک هیولا است، یک دیو است یک جانیِ خطرناک، کسی که خود را با اجتماع وقف می‌دهد (یک کنفورمیست) یک طرفدار نظم منحط، یک استعمارگر، یک اشغالگر، یک نژادپرست، یک برده فروش و یک انسان بی‌ تفاوت و خنثی است.

دیالوگی از فیلم لاریکوتا

واقعیتش اینه که خیلی خسته‌ام. خیلی تلاش می‌کنم آدم خوبی باشم. خیلی بد باهام تا می‌کنن. دائما احساس می‌کنم در یک جنگ بزرگ با یک عده‌ام. نه یک رقص، نه یک گفت‌و‌گو، نه یک هم‌قدمی. جنگ! جنگ روانم رو می‌خوره. خسته‌ام می‌کنه. وگرنه من یه گوشه در صلح خودمم. با کلی روش صلح‌آمیز. کلی روش صلح‌آمیز که جلوی جنگ‌خواهی یک عده، دائما شکست می‌خوره.

چقدر مسخره و چه خودفریبی عظیمی است که خود را در ماسک «بشر عمومی» پنهان می‌کنیم و در پشت این سنگر ابتذال دردهای عظیم و تحمل نشدنی را می‌خریم و مسخره‌تر اینکه خود را از خود پنهان می‌کنیم. تا به کی این فرار دائمی از «من راستین» و «خود بودن» ادامه خواهد داشت؟

کلمات چقدر بی‌قدر‌اند، چقدر علیل و عاجز‌اند، قبحم‌ می‌آید از نوشتن. گویی فاقد قوای دارکه‌ام. دستانم می‌لرزند، دریچه‌های قلب و شریان‌هایم راه به انسداد می‌برند و من با وزنِ حروف، سرم گیج می‌رود و به تهوع دچار می‌شوم. در زندگی لحظاتی فرا می‌رسد که انسان متوجه‌ی عدمِ کفایت، نارسایی و ناکاراییِ زبان می‌شود، لحظاتی که "انسان پوک انسان پوکِ پر از اعتماد" بایستی به خود بقبولاند تا باقی‌ماند. کلمات چه می‌فهمند احساس یعنی چه،‌ این صامت و مصوت‌هایِ قطار شده، از تکررِ استعمال هرز شده‌اند. از کلمه به جمله و از جمله به سطر راه درازی‌ست، دریغا که یکسره عبث‌ است. چونان کسی که به پرخوریِ عصبی روی آورده به پرگویی و سرریز کلمات رسیده‌ام. می‌گویند ادبیات هنر بیان احساسات، افکار، تجربیات و تصورات به وسیله‌ی زبان است؛ زهی خیالِ باطل! پدربزرگ رفت و من نه تنها دیگر به آمدنش باور ندارم، بلکه معنای «هرگز» را نیز با گوشت و پوست و استخوان لمس کرده و می‌دانم. هنگامی‌که «هرگز»ها به وسعتِ حقارتِ زندگی و مرگ‌اند، گزینش، چینش و یا چپاندنِ واژ‌گان در جملات، آب در هاون کوبیدن است. او رفت و دیگر باز نمی‌گردد؛‌ این تنها حقیقت موجودِ قابل وصف با کلمات است، الباقی چیز‌ها را بایستی در عوالم دیگر حل و فصل کرد نه در جهان چهارچوبمندِ واژگانِ از خود بی‌خبر.

بابابزرگ🤍 @alirezaajafarzadeh

«همه چیز خوب است هنگامی که از دست خالقش صادر می‌شود. و آلوده می‌گردد وقتی که انسان در آن دخالت می‌کند.»

روسو

پ‌ن: یکی از نقد‌های اصلی من به مدرنیته، این است که مدرنیته ددمنشانه ذات طبیعت‌دوست ما را دستخوش تغییر کرده؛ گویی که پای دستکاریِ ژنتیکی در میان است. امروزه، رابطه‌ی سابقِ انسان با طبیعت، که در آن انسان دوشادوشِ طبیعت به سمت حیات و زندگی پیش می‌رفته و با جهان و عناصر پیرامونی خود همزیستی مسالمت‌آمیز داشته، دچار تحول شده است. برای مثال، اگر از بچه‌های این نسل بپرسید که وقتی آب نداریم، چه کار کنیم، پاسخ‌های متفاوتی خواهید شنید. برخی از آن‌ها ممکن است بگویند: «خب، اگر آب کم داریم، باید کمتر مصرف کنیم.» اما بخش عمده‌ای از آن‌ها، یعنی اکثریت، پاسخ می‌دهند: «اگر آب نیست، باید از جای دیگری آب بیاوریم یا اصلاً خودمان تولید کنیم!» این نشان می‌دهد که روان ما تا چه حد تحت تأثیر این زیستِ وابسته به مصرف قرار گرفته است. در گذشته، درکی که انسان از محیط خود داشت، بر این اساس بود که انسان جزئی از طبیعت است و طبیعت نیز جزئی از انسان؛ بر مبنای این نگرش، اگر کاستی‌ای وجود داشت، انسان زندگی خود را به هر ترتیبی با آن وفق می‌داد و معیارهای زندگی‌اش را بر اساس شرایط طبیعی تنظیم می‌کرد. اما آنچه که اختلاف فاحش بین بشر امروز و بشر گذشته را نمایان می‌کند، این است که بشر امروز زندگی‌اش را بر اساس معیارهای خود می‌چیند. این طرز تفکر به او مجوزی می‌دهد تا در تمام چرخه‌ها دخل و تصرف داشته باشد و هر آنچه در طبیعت وجود دارد را به نفع خویش تغییر دهد، از بین ببرد یا به نوعی از آن بهره‌کشی کند. روسو اعتقاد داشت که مصلحت انسان در بازگشت به اصل خویش یعنی طبیعت است. شاید واقعاً مصلحت انسان همان چیزی باشد که روسو می‌گوید؛ و این به معنای بازگشت به عقب نیست، بلکه به معنای دست برداشتن از موضع انسانِ کنترل‌گرِ مصرف‌گراست که فکر می‌کند باید تمام فرآیندهای طبیعی را تحت نظر داشته باشد یا تحت تأثیر قرار دهد. ما در رابطه‌مان با طبیعت و ذی‌حیاتانی غیر از خودمان، گرفتار نوعی نارسیسیسمِ جمعی هستیم؛ در واقع گونه‌ی انسان دچار این معضل شده و بدا به حالش!

در جوانی به انقلاب اعتقادی داشتم، همانطور که جوانان امروزه به آن ایمان دارند. در حال حاضر دیگر به آن شکل به انقلاب معتقد نیستم و روبروی خود جهانی را می‌بینم که هر روز بیش از روز پیش به کثافت و قهقرا کشیده می‌شود.

پیر پائولو پازولینی، مذهب زمان من

 هر چه از خاک شوي بالاتر                 باد را بيش گزندست و ضرر

پرویز خانلری