Doug Rattmann

فرانکلین ۱۴امین رئیس جمهور آمریکا نامه میزنه به سرخ‌پوستا که وخی وخی پاشید بیاید زمیناتون رو بفروشید که جا نداریم دم و دستگاهمون رو پهن کنیم. اینا هم کلا براشون چنین درخواستی عجیب بود، چون که انسان رو مالک زمین نمیدونستند. یا به عبارتی، انسان متعلق به طبیعت است نه طبیعت متعلق به انسان. این قطعه ادبی برگرفته از پاسخ سیاتل هستش که اون هم با یک قطعه ادبی و شاعرانه پاسخ فرانکلین رو میده که دادا چی میگی. محتواش درباره زیبایی‌های طبیعت و حفظ قداست و احترام بهشه. نکته خیلی خاصی نداره که بهش اشاره کنم، ولی میشه در بحث های آینده به چندتا از جملاتش رفرنس زد. امید خادم صبا ترجمه میکنه میفرسته ایران برا باباش سال ۷۳ و اونم تو ۷۹ چاپش میکنه.

عالی مثل کارای قبلی. هرچه قبلا گفتم دوباره معتبر است. اگر اینو خواندید، «آتایا» و «اسمش همین است» هم از همین نویسنده توصیه میشه. دردناک. سوگ خوبی بود.

تو مقدمه نوشته «این شعر‌ها زمان ندارند» و فکر میکنه این نکته خوبیه. انگار مثلا فرمول فیزیک یا روانشناسیه که اگه محدود به زمان نباشه پس یعنی قویه. وقتی یک طنزپرداز اساس یک ملتی رو نقد و طنزپردازی میکنه و به مرور زمان همچنان شعراش بازم کاربرد داره، یعنی جامعه واقعا یا در باتلاق فرو رفته یا لودگی بخشی ذاتی ازش شده. (ریپلی رو متن عبید و شکسپیر) این نسخه‌ای از کتاب که من دارم بر اساس نسخه چاپ سنگی طهران ۱۳۰۱ هجری قمریه. البته نسخ دیگر را باید ببینم بعد نظر بدهم. این نسخه رو که خوندم به سختی تونستم برداشتی داشته باشم که بقیه درباره این قصیده میگن. درهرحال ما که لذتمان را بردیم و به روح عبید درود فرستادیم. نرید کتابشو نخرید شعر کوتاهه تو گوگل پیدا میشه.

پیشگفتار مترجم به دلم نشست. حال و هوایش را می‌دوستم. به عبارتی، اگر درعنوان کتاب می‌نوشت «زوربای یونانی به ترجمه زوربای ایرانی» اجحاف نکرده بود. انگار که ابتدای کتاب خود یک کتابک کوچک دیگر است. این رمان رو بیش از بقیه طول کشید تا بخونمش. ترجمه محمد قاضی صریح و عالی. رمان مثل بقیه رمان‌ها نیست. توصیفش بخوایم کنیم یه حال و هوایی مثل شازده‌کوچولوی معقول داره که منهای مسائل ماوراست. راوی داستان یک میرزابنویس یا همون جانور آکادمیکه که اینجا بهش چندبار به شوخی میگن کاغذسیاه‌کن، که مسیرش به یه پیرمرد میخوره به نام زوربا. زوربا روحیات خیامی داره. زندگی رو سخت نمیگیره، موقع کار، سختکوش و باپشتکاره و مواقع دیگه پی رقص و سنتور زدن و مشکل ساختن و حل کردن است. ماجراهای این دونفر در کاری که میخوان با هم راه بندازن تا آخر مسیر، مثل یک فیلم حال خوب کن میمونه. اتفاقات و رویدادهای هیجانی و چمیدونم پلات توئیست خفن و اینا نداریم. کتاب برای چیل کردن و لم دادن در یک ظهر آفتابی با چایی‌ست. توصیف مناظر زیبای طبیعت، حرف‌های تامل‌برانگیز زوربایی که پیر و بیسواد است، به علاوه وقایع جالبی که رخ میده صد در صد ارزش یک‌بار خوندن رو داره، و همچنین ارزش اینو داره بعدا هم در مواقعی که حسش بود رندوم یه تیکه از کتابو باز کنی بخوانی. جملات قصار درخوری دارد. منتها در همون حد «جالب» میمونه و خیلیاشو نباید جدی گرفت. البته این نقطه ضعف کتاب نیست، به زمان خودش بخوایم حساب کنیم اثر خوبیه. این کتاب تو ۱۹۴۶ نوشته شده، برای همین با معیارهای اون روز باید بررسیش کرد. مثلا تیکه و کنایه درباره زنان زیاده، اما نمیشه ازش نتیجه گرفت نویسنده داره یک کرکتر ضدزن رو معرفی میکنه، اتفاقا این جو غالب جامعه اون دوره بوده و نویسنده صرفا راوی داستان است. یه سری آثار کلاسیک رو نمیشه با معیارهای امروزی نقد کرد، صدالبته باعثم نمیشه که اونقدر جدی گرفتش. برخی جملات و مفاهیمش محل صحبت و بحث بسیار دارد. از خواندنش لذت خواهید برد اگر تخیل قوی دارید. قوربان شوما خودافظ.

به جلدش اصلا نمیخورد متن پخته‌ای داشته باشه. متن واقعا قوی، به دور از حرف‌های کلی، با عدد و رقم میاد جلو و به دور از حرفای سنگین و مکتبی و آکادمیک و دانشگاهی، و منصفانه در کمال تواضع و خشوع، نویسنده می‌نویسد. جلدش (بند رخت) ظاهرا برگرفته از شعری از سعدیه: هیچ‌کس بی دامن تر نیست لیکن پیش خلق باز می‌پوشند و ما بر آفتاب افکنده‌ایم خلاصه که به وسطاش رسیدم دیدم نزدیک به ۲۰ صفحه ظاهرا گم شده در این کتاب، اینجا متاسفانه باید این اثر زیبا و غمگین‌کننده رو ول کنم تا یک نسخه کامل ازش پیدا کنم. مقدمه کتاب خودش کلی حرف داره برا گفتن، متن اصلی را مشتاقم که هرچه زودتر بخوانم.

این کتاب رو بیشتر میشه یک کتاب عامیانه یا کاربردی دونست، که به کسی هدیه بدی و چارتا چیز یاد بگیره که تو تربیت بچه‌ش رعایت کنه. معمولا مشکل جاییست که شما بخوای این کتاب رو خیلی جدی بگیری، که کار درستی نیست. چیل کنید و بخوانید و از مطالب جالبش استفاده بنمایید. فکر میکنم بیش از این، نه نویسنده نه محتوای کتاب جدی نباشد. لازم به تاکیده مشکل از محتوا نیست از ساختارشه. کتاب جالبیه، و اما نکات جالب: کتاب قبلی این بزرگوار یک سخنرانی بود که مکتوب شده و کمی ویرایش خورده، این یکی هم اساسش یک نامه بوده که کتاب شده‌. البته این نقطه ضعف نیست، خود کتاب مهم «اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر» تلفیق سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های سارتره. اما نکته اینجاست که سارتر اول کتابی نوشت و سپس سخنرانی‌هایش مکتوب شدند، اینجا کمی ضعف احساس میشه، ضعفی که در جستارهای مربوط قبلی بهش پرداختم، و جالبه بدونید کتابم همینجوری شروع میشه! نویسنده میگه از من یه مادری میپرسه من میخوام بچم رو فمنیست بار بیارم باید چه کنم؟ و نویسنده مثل خر لای گل گیر میکنه چون چیزی به ذهنش نمیرسه و براش عجیبه بت اینکه کلی سخنرانی‌های فمنیستی داشته. بعد من میگم علم لَدُنّی دارم شما مسخره کن. همانگونه که قبل‌تر اشاره کردیم، بنظرم بزرگترین نقطه‌ضعف این عزیزان نداشتن یک سنگ‌بنای مشخص، و پیشروی با سخنان ترند و روزمره‌ست. درباره پیشنهاد اول کتاب؛ این قضیه که «خودت را به تعاریف تنظیم شده توسط جامعه محدود نکن» چندان مختص به جنسیت نیست. صدالبته این تعاریف محدود کننده برای زنان بیشتر تعریف شده، منتها «مانیفست» یکم کلمه بزرگیه. بیشتر موارد این کتاب رو میشه هم برای مردان به کار برد هم زنان. انگار که فمنیسم، یک بازخوانی «چگونه آدم بودن» برای مخاطب خانم است. با پیشنهاد دوم هم موافقم، تنها نقد اینه که نویسنده یادش رفته عنوان کتاب در چه باره‌ست و دیگه هرچی میداند و نمیداند اگر درست باشد میریزه وسط. پیشنهاد سوم انگار امتداد پیشنهاد اوله. این شلختگی در تبیین همیشه کمی اذیت میکنه و نشون میده چرا یه جاهایی به بن‌بست میخورند «چون با زبان عامیانه به دنبال حل مشکلات فلسفی میروند». اما خب از لحاظ محتوا، پیشنهاد سوم هم معقولانه و درسته. «قبل از هرچیز دخترت را یک انسان بدان» چیزیه که یه عمره پیر شدم و نتونستم به بقیه بفهمونم. شاید بگید منظورم سنتی‌هاست، ولی متاسفانه باید بگم قانع کردن یک فرد با تفکرات سنتی ساده‌تر از قانع کردن یک فرد با تفکرات فمنیستی درباره زنانه. چی‌بگم والا. بخش سوم درباره از بین بردن نقش‌های از پیش‌تعریف‌شده جنسیتی است. با پیشنهاد چهارم مبافقم و مبافقت خود را اعلام میکنم. کلا «فمنیسم مشروط» همون زن‌ستیزی در قالب رفتار جنتلمنانه‌ست. در این بخش درباره «اجازه گرفتن» هم مطالبی گفته میشه که حتی میشه به مفهوم مجوز و آزادی هم تعمیمش داد، اینکه مجوز عملا محدود کننده آزادیست. در پایان هم درباره پذیرفته نشدن یک زن قدرتمند صوبت میشه. البته کمی حس کردم داره خود «ساختار قدرت» رو نقد میکند که اشتباه کردم داشت درباره فرهنگ مردم صوبت میکرد نسبت به قدرت. پیشنهاد پنجم دعوت دختر به کتابخوانی توسط مادر است. پیشنهاد ششم مشابه تفکر نقادانه است ولی محدود به شکستن کلمات و زبان. بخش جالبیست. پیشنهاد هفتم من‌باب ازدواج است. جالبه. رویکرد این کتاب به شدت معقول‌تر از اکتیویست‌هاست. با پیشنهاد هشتم هم مبافق. در کل حفظ فردیت مهمه و اینکه دوست‌داشتنی بودن پیش دیگران بالاتر از مسائل دیگر نباشد. اما خب اگر کمی بخوام سخت بگیرم اینجا میشه یک مطلبی وارد کرد و اونم اینه که به استناد همین صحبت، عده‌ای روی دوست‌داشتنی نبودن تلاش میکنند. میشه همون نمودار نعل اسبی و این داستانا. پیشنهاد نهم درباره آداب تربیت کودک است. پیشنهاد دهم درباره سلامت فیزیکی و جسمی فرزند دختر و لباس و... (این‌بخش جالب بود). مطلب یازده: ویژگی‌های زیست‌شناختی جذاب است اما نمی‌تواند دلیلی برای هنجارهای اجتماعی باشد. به عنوان مثال برتری مردان بابت قوی‌هیکل بودن. مطلب دوازده: آمادگی کودک با مسائل جنسی تا حدی که مورد سواستفاده یا سردرگمی قرار نگیرد و احساس خجالت و شرمندگی از تغییرات هورمونی حین بلوغ خود نداشته باشد. مبافق. مطلب سیزده: درباره آمادگی فرزند برای عشق، فضای صمیمانه گفتگو با مادر، و همچنین کلیشه‌زدایی درباره ازدواج: نقش زن در کانون خانواده (مخصوصا مالی) و همچنین توانایی خواستگاری زن از مرد. مطلب چهارده: جداسازی قداست و مظلومیت در موضوع ظلم و ستم. مطلب آخر: احترام به تنوع و تفاوت‌های میان انسان‌ها. آگا عالی.

هرچند حیا می‌کند از بوسه‌ ما دوست دلتنگی ما بیشتر از دلهره اوست نمره ۸ از ۱۰ میگیره. به صورت کلی فاضل شاعر خوبیست ولی شخصیتی بی‌خود دارد. یکی از دوستان میگفت علت محبوبیت این دوپس عزیز، تقلید و روان کردن سبک شعر بیدل دهلویه. محل بحثه. درکل، سوره مهر طراحیش همیشه خوبه، برا همین چنین کتابایی برا هدیه دادن بیشتر پیشنهاد میشن تا خواندن. مخصوصا اگه طرف مقابلتان عاشق شعره. خود بنده هرچه شعر میگیرم رو هدیه میدم معمولا نگه نمیدارم.

داستان درباره یک تاج مرموز در شهری کوچک است. اینو میتونم نسبت به داستانای دیگه پیشنهاد بدم که حداقل روایتش کمی جالبه و خود داستان رو هم آدم دنبال میکنه، نه اینکه صرفا ارزش تمرین زبانی داشته باشه یا خسته کننده باشه. ما که لذت بردیم. مجموعه پنگوئن، لول۱، ۳۰۰ هدورد.

داستان درباره یک پلیس و یک خبرنگار است که میخواهند قاتلی را پیدا کنند. بین داستان‌کوتاه‌ها هم داستان‌کوتاه محسوب میشه. نسبت به مجموعه آکسفورد، ساده و کوتاه‌تره و جالب اینه که مصور هم هست. تست و سوال‌ها درباره داستان آخر کتاب نیست و بین فصل‌هاست. این مجموعه پنگوئن هم مثل مجموعه‌ داستان‌های آکسفورد، لول بندی شده است. این کتاب لول ۱ با ۳۰۰ هدورد هستش. اگه نو بخرید، توش سی‌دی هم داره میتوانید بزارید گوش کنید.

تاریخ جهانی بدنامی (یا همون تاریخ جهانی رسوایی که در «اینجا» دربارش صوبت کردیم) متشکل از سه بخشه. به غیر از مقدمه مترجم، بخش اول مجموعه داستان‌های بورخس هستش که در حاشیه روزنامه به صورت اپیزودیک چاپ میشد و برگرفته از داستان‌های واقعی تاریخی بود. بخش دوم فقط یک داستان داره به اسم «مرد کنج صورتی» که اولین داستانیه که اورجینال بورخسه و برگرفته از جایی نیست و بخش سوم پر از داستان‌های کوتاه جورواجوره. نویسنده خودش قدر این اثر را نمیداند، اما به گفته منتقدان، این کتاب شروع سبک «رئالیسم جادویی» در آمریکاست. همان سبکی که دربارش کتابی از «مویان» معرفی کرده بودم. واعظ اسب‌دزد و برده‌دزد، شیادان جاعل هویت، دزدان دریایی و زنان، گنگسترها و مافیا، از هفت‌تیرکش‌های غرب وحشی تا سامورایی‌های شرقی، شیادان و بزهکاران، و حتی پیامبران ایرانی/اسلامی. بی‌پرده و مانند مستندی صریح یا مجموعه فیلم‌های کوتاه با سکانس‌هایی فشرده، داستان اشخاص و درواقع بخشی از تاریخ مارو روایت میکنه. اسم کتاب برازندشه، تاریخ جهانی رسوایی. فی‌الواقع کسی اگه دنبال اینه جهان رو شرور و پوچ و بی‌معنا و پر از رنج معرفی کنه، این داستان‌های کوتاه نمای خوبی به افکارش میده‌. کسانی که با بورخس و سبکش آشنایی نداشته باشند ممکنه از کتاب خوششون نیاد، ولی کسی که آشنا باشه لذت میبره. نویسنده مارو دعوت میکنه به «دیدن» تصاویر بریده بریده، و کات‌‌های کوتاه. انگار که جدا از فرم، با محتوایی شبیه به فیلمنامه طرف هستیم. چشمامون رو میتونیم ببندیم و ترکیب اسکورسیزی/وس‌اندرسون/تارانتینو رو در متن بورخس حس کنیم. یکی از بهترین فضاسازی‌ها، داستان ۴۷ ملازم ژاپنیه که جمله نهایی همین داستان هم روی پشت جلد خورده. بخش جالبش برای من حکیم مروی، برگرفته از ابن‌مقنع هستش. یکی از دلایلی که میخواستم این کتاب رو تهیه کنم همین قضیه بود، اینکه برداشت بورخس از مقنع چگونه بوده و چطور روایتش کرده، الان دیدم ارزششو داشت. درباره مقنع پدرسوخته میشه بارها و بارها نوشت و ایده گرفت. درباره داستان «مرد کنج صورتی» باید بگم فقط ترجمه بینظیر، عشق. ولی درباره خود داستان کمی سردرگم شدم و باید بعدا که ذهنم آرامتر بود دوباره بخونمش و نظر بدم. درباره داستان‌کوتاه‌های بخش «وغیره»: ۱. الهیات پس از مرگ: ما که موافقیم آقا. ۲. تالار تندیسه‌ها: ترجمه‌ای از داستان شب ۲۷۰/۲۷۱ از هزار و یک شب. با این نوع سبک نوشتار آشناییت داریم، اسطوره‌شناسی غربی و سقوط پادشاهان و رموز دنیا. اینم جای بحث داره‌ بنظرم مفصل. ۳. حکایت آن دو که خواب دیدند: شب ۳۵۱ از داستان‌های هزار و یک شب. باید ببینیم چرا بورخس انقدر به داستان‌های شرقی علاقه‌منده. شایدم این ترکیب برای دنیا جالب بوده، ادبیات آرژانتین/اسپانیایی که شخصیت اصلی تو اصفهانه. در کل شکی در جذابیت داستان‌های هزار و یک شب نیست، اما در محتواشان چیز جدیدی ندارم اضافه کنم. شبیه داستان‌های تذکره‌الاولیاست تا حدودی. ۴. جادوگر مردود: جالب‌. ۵. آینه مرکب: جالوب. خب، اینم تامام شد. کمی انتظارات دیگری داشتم، البته شایدم چون این اولین نوشته‌هاش محسوب میشه نباید انتظار داشت هایپررئالیسم سنگین بزنه تو نوشته‌هاش. ما که راضی بودیم. ممکن است ملت خوششون نیاد چندان و انتظار شاهکار داشته باشند، اما خب کسی که در مواجه با این کتاب از زاویه درست نگاه کنه، لذتشو خواهد برد. ما که راضی.