میرآقا داداش - Mirağa Dadaş

Azərbaycan demokratik, respublika quruluşlu ölkələr siyahısındadır. (Təbii ki, kağız üzərində...) Bəs Azərbaycanda niyə demokratiya yoxdur? Nədir əskik olan? Nə çatışmır? Azərbaycanda dini idarəçilik yoxdur, konsertlər, festivallar keçirilir, saxta da olsa seçkilər olur və s. Bəs çatışmayan nədir? Cavab, Avropadan qaçqın statusu alan liberal təfəkkürlü görməmiş blogerlərin "ayə Avropada nazir velosiped sürür, bizdə Qalenvagen, bizdən adam olan deyil və s." sözlərindəmi gizlənib? Əlbəttə ki, xeyr... Bunlar ucuz və səthi blogerlərin qərb təbliği şousudur. Bu müqayisələr problemi göstərir, amma həll etmir. Problemin həlli üçün gərək əvvəlcə problemi təhlil edəsən, daha sonra islah təklifi verəsən. Gəlin 100 il əvvələ gedək; Azərbaycana sekulyarizmin gəldiyi vaxtlara. Modernizm bütün dünyada bildiyiniz kimi 3 əsas üzərində qurulmuşdu. Sekulyarizm, yəni dini idarəçiliyə müqabil idarəçilik. İnsan mərkəzli humanizm və qərblilərin irrasionallıq adlandırdıqları iman müqabilindəki rasionalizm. Sekulyarizm bunların içində sonuncusu idi. Avropalılar insan mərkəzli yəni humanist qanunlarının və rasional sistemlərinin kilsə tərəfindən sıxışdırıldığını əsas gətirərək sekulyarizmi ora daxil etdilər. Yəni məsələnin kökü insan mərkəzli və əqli sistem idi, sadəcə kilsə bununla mübarizə apardığı üçün üçüncü əsas yəni dini idarəçiliyə müqabil sekulyarizm də yaranmışdı. Azərbaycana o dövrün "arvadları hicabsız gəzən mütəfəkkirləri" bunlardan ancaq birini gətirdilər: Sekulyarizmi. Problem bax buradan başladı. Çünkü zatən Azərbaycanda dini bir sistem və idarəçilik yox idi. Bəs Mirzə Cəlillər, onların kukla obrazı olan Kefli İsgəndərlər kimi baltalayırdılar? Məgər Azərbaycanda insan haqları ortaya atıldı və din bununla müxalifmi oldu? Xeyr... Sadəcə o dövrdə maqnatların əksəri bəhai idi və onlar din ilə mübarizəyə güclü pul buraxırdılar. Məsciddə məddahlıqla və mərsiyəxanlıqla məşğul olan Mirzə Ələkbərlər birdən-birə sabun sexinə qeybdən gələn pullarla sahib olmurdular ki... Onlar görürdülər ki, bəhai Musa Nağıyevlər dinin həcv və tənqidinə güclü pul buraxır, qaçırdılar bəhailərin yanına. Elə bu səbəbdən Azərbaycana modernizmin ancaq sekulyar yönü gəldi. Əgər humanizm gəlsəydi həmin maqnatlar xalqı qul kimi neft buruqlarında istismar edə bilməyəcəkdilər. Mən bu mövzunu nə qədər istəsəz uzada bilərəm, amma darıxdırıcı olmasını istəmirəm. Məqsədim sadəcə sizə qısa formada izah etmək idi ki, Azərbaycanda heç bir modernist sistem mövcud deyil. Adı var sadəcə. Modernizmdən bizə sadəcə sekulyar hissə gəlib. Yəni din ilə mübarizə. Azərbaycana kimsə humanizm və rasionalizm gətirmək ardınca olmayıb. Ölkəmizin bu cür vəziyyətdə olmasının başlıca səbəbi məhz budur. Son olaraq yuxarıda yazdığım arvadları hicabsız mütəfəkkirlər sözünə də qısa izah gətirim. Azərbaycanda o dövrdə qadınlar yaşmaq adlanan niqab taxırdılar. Bu, xalqın ənənəvi geyim forması idi. Kimsə yaşmaqsız gəzəndə, yəni üzünü açıb küçəyə çıxanda camaat bu şəxsin pis yola düşdüyünü düşünürdü. Yaşmaqsız insan hicab geyinirdi, sadəcə üzü açıq olurdu. İndi siz təsəvvür edin ki, belə bir dövrdə kimsə tamamilə hicabsız gəzir. Bunlara cəmiyyətin baxışı və bunların cəmiyyətdəki mövqeyi sizcə necə olardı. Bəli... Qərb aşiqi, Britaniyanın Qafqaz koloniyabaşısı AXC komandasının əksər üzvlərinin arvadları hicabsız idilər... Onlar Azərbaycana qərbdən modernizmin ancaq sekulyar yönünü idxal edirdilər. Bunlar o qədər ləyaqətsiz insanlar idilər ki, ingilis qoşunu (Hindistandan Britaniyanın gətirdiyi silahlı hamballar ordusu) Bakıya daxil olanda AXC-də səfir və müavin vəzifəsində çalışan Adil bəy Ziyadxanov onların önünə çıxıb "bizi o əzəmətli mədəniyyətinizə qəbul edin!" demişdi. Onların Bakıda ilk işi fahişəxana açmaq olmuşdu və Bakını tərk edəndə "sizi özümüzlə aparacağıq" vədini verib evləndikləri azərbaycanlı qadınları sonuncu vaqona yerləşdirmiş, qatar yola düşəndə həmin vaqonu qatardan ayırmış və hamısı başlarını qatarın pəncərələrindən çıxararaq gülüb əl eləmişdilər. Bunlar tarixdir... Tarixi analizlə öyrənməsək xronologiyaları əzbərləməyin heç bir mənası olmaz... https://t.me/miraga_dadas