Amharic Books

«እኮ እንዴት?» የተሰኘውና በወዳጄ እምሩ የተሰናዳው ይኸው ማራኪ ሳይንሳዊ መጽሐፍ፣ በዕለት ተዕለት ሕይወታችን ዙሪያችንን ከበው የሚያልፉ ተፈጥሯዊ ክስተቶች፣ የአየር ጠባይ ለውጦችና የቁሶች መስተጋብር በምን ዓይነት ረቂቅ የሳይንስ ሕግጋት ይነዳሉ የሚለውን መሠረታዊ የፊዚክስና የተፈጥሮ ሳይንስ ጥያቄ በጥልቀት ይመረምራል። የዚህ ጽሑፍ ዋና ጭብጥም ሳይንስ ረቂቅና ለመረዳት አስቸጋሪ በሆኑ ቀመሮች ብቻ የተሞላ የአካዳሚክ ድርቅና ሳይሆን፣ በቤታችንና በአካባቢያችን በቀላሉ በሚገኙ ቁሶች ላይ በተመሰረቱ ቀላልና አስደናቂ ፍንጮች ሊፈታና ሊተነተን የሚችል ሕያው እውነታ መሆኑን ማሳየት ነው። መጽሐፉ እንደ አየር ግፊት፣ የሙቀት መሸጋገር፣ ሥርገት (ኦስሞሲስ) እና ፈሳሾችና ነፋሾች ላይ ስላለው ዝቅተኛ ግፊት ተፈጥሮ የሚያነሱ ሰፊ ፅንሰ-ሃሳቦችን ከተጨባጭ ሙከራዎች ጋር አዋህዶ በማቅረብ፣ የተለመደውን የደረቅ ሳይንሳዊ መረጃ አሰጣጥ ሥርዓት ሙሉ በሙሉ ይለውጣል። ይህንን መጽሐፍ በጥልቀት የሚያነብ ተደራሲ የተፈጥሮን እንቆቅልሾች ለመፍታትና የሳይንስን መሠረታዊ መርሆች በቀላሉ ለመረዳት የሚያስችል አዲስ፣ ብሩህና ተግባራዊ የማሰብ ማዕቀፍን ያተርፋል። ጸሐፊው ውስብስብ የሆኑትን የሳይንስና የፊዚክስ ትምህርቶችን፣ ከአሰልቺ አካዳሚያዊ ቃላት በራቀ መልኩ፣ ልብን በሚገዙ ድንቅ ምሳሌዎች፣ በሻማ፣ በውሃና በወረቀት ከረጢቶች በሚሠሩ ማሳያ ሙከራዎች የታገዘና አእምሮን የሚያነቃቃ ሕያው የአጻጻፍ ስልት አስፍሮታል። በመሆኑም ይህ ጽሑፍ በዙሪያችን ያለውን ዓለም ሳይንሳዊ ምሥጢር፣ የምርምርን ጥበብና የዕውቀትን መሠረት በጥልቀት ለመረዳት ለሚሻ ለማንኛውም አሳቢና መርማሪ አእምሮ የማይታለፍ የሃሳብ መነሻ ነው።

ማርክሳዊ ሌኒናዊ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ ክፍል አንድ እና ሁለት ይህ መጽሐፍ የሰው ልጅን የታሪክ ጉዞና የማኅበራዊ መዋቅሮች መስተጋብር በጥልቀት የሚመረምር ሲሆን፣ መሠረታዊ ጥያቄውም፦ "የኢኮኖሚ ትስስሮችና የምርት ሥልቶች ማኅበራዊ ንቃተ-ሕሊናንና የፖለቲካ ሥልጣንን እንዴት ይወሰናሉ?" የሚል ነው ። የካርል ማርክስን ሳይንሳዊና ፍልስፍናዊ መሠረቶች በመከተል፣ መጽሐፉ የካፒታሊዝም ሥርዓት የሰውን ልጅ የሥራ ኃይልና የዕለት ተዕለት ሕይወት ወደ ተራ የሸቀጥ ልውውጥ እንዴት እንደቀየረው ያሳያል ። የጸሐፊው ዋና መከራከሪያ (ኮር ቴሲስ)፣ ካፒታሊዝም በነፃ ገበያ ስም የሚንቀሳቀስ ቢመስልም፣ በውስጡ ግን የወዝአደሩን ጉልበት በመበዝበዝ የሚገኝ "ተረፈ-እሴት" ላይ የተገነባ መዋቅራዊ ሥርዓት መሆኑን ማጋለጥ ነው ። ይህ ትንተና የካፒታሊስት ሥርዓት ዘላለማዊና ተፈጥሯዊ ነው የሚለውን የተለመደ አስተሳሰብ በጽኑ በመሞገት፣ የቁሳዊ ምርት ግንኙነቶች የማኅበረሰቡን ፖለቲካ፣ ሕግና ርዕዮተ-ዓለም የሚቀርጹ ዋና አንቀሳቃሽ ኃይሎች መሆናቸውን በአዲስ መነጽር ያስገነዝባል ። አንባቢው ይህንን መጽሐፍ በትዕግሥትና በጥልቀት ሲመረምር፣ ስለ ማኅበረሰባዊ ምጣኔ-ሀብትና ስለ መደብ ትግል ተለዋዋጭ ባሕርይ አዲስና ረቂቅ የሆነ የአስተሳሰብ ማዕቀፍ ይሸምታል ። ጽሑፉ ከደረቅ አካዳሚያዊ አጻጻፍ በራቀ መልኩ፣ የታሪክንና የሰውን ልጅ የነፃነት ፍለጋ በትረካ መልክ እያዋዛ የሃሳቦቹን ጥልቅ ክብደትና ፍልስፍናዊ ግርማ በሚያሳይ ስልት የቀረበ ነው ። የገንዘብንና የሸቀጥን ምስጢራዊ ተጽዕኖ (ሸቀጥ አምላኪነትን) በመተንተን፣ አንባቢው በዓለማችን ላይ ያሉትን የብዝበዛና የኃይል ሚዛኖች በንቁ ሕሊና እንዲመለከት ይጋብዛል ።

ሕግና እድገት - ለማ ጉተማ «ሕግና እድገት» የተሰኘው ጽሑፍ በለማ ጉተማ ተጽፎ በሰኔ መስከረም 1975 ዓ.ም. «ሕጋዊ ምርምሮችና አመለካከቶች» በተባለ መጽሔት ላይ የታተመ፣ ጥልቅ የሕግ ፍልስፍናና ታሪክ የሚተነትን ሥራ ነው ። ጽሑፉ የተጻፈው የኢትዮጵያ አብዮት በፈነዳበትና አገሪቱ ሳይንሳዊ ሶሻሊዝምን በይፋ በተቀበለችበት በዚያ የታሪክ ወቅት ነበር ። ደራሲው ሕግ የጥቂት የሕግ ምሁራን የግል መንደር ሳይሆን፣ ከአንድ ማኅበረሰብ የኢኮኖሚ ሥርዓትና ከመደብ ትግል ታሪክ ጋር በቀጥታ የተያያዘ የፖለቲካ መሣሪያ መሆኑን በምክንያት አስደግፎ ያቀርባል ። ይህ ጽሑፍ ሕግ በታሪክ ውስጥ የነበረውን አፋኝ ገጽታ፣ በአብዮት ወቅት የሚኖረውን የማፍረስና የመገንባት ሚና፣ እና ወደፊት በኮሚኒስት ሥርዓት ውስጥ የሚኖረውን መድረሻ ለአንባቢ በሚስብና ቀልብ በሚገዛ መልኩ ያብራራል ። የሕግ ታሪክን፣ የኢትዮጵያን የፖለቲካ ጉዞና የማርክሲስት ፍልስፍናን በጥልቀት ለመረዳት ለሚሻ ማንኛውም አንባቢ ይህ ጽሑፍ ግሩም መነሻ ነው ።

ምርጫ በርካታ ጥቅሞች ያሉት ቢሆንም፣ በጎደሎዎቹና በሚፈጥራቸው አሉታዊ ተፅዕኖዎች ሳቢያ በጥልቀት ይተቻል። ዋነኛው ትችት “የአብዛኛው አምባገነንነት” (Tyranny of the Majority) መፈጠሩ ነው። አብዛኛው ድምፅ ያገኘው ወገን አናሳ የኅበረተሰብ ክፍሎችን (Minorities) መብትና ፍላጎት ችላ ሊል የሚችልበት ዕድል ሰፊ ነው። በዘመናዊው ዓለም የምርጫ ሂደቶች በገንዘብ ኃይል መበከላቸው (Money Politics) ሌላው ትልቅ ክስ ነው። ግዙፍ ኮርፖሬሽኖችና ሀብታም ግለሰቦች ለዕጩዎች በሚያደርጉት የገንዘብ ድጋፍ አማካኝነት የምርጫውን ውጤትና ከዚያ በኋላ የሚወጡ ሕጎችን ለራሳቸው ጥቅም ማውለብለብ ችለዋል። ይህ ደግሞ “አንድ ሰው አንድ ድምፅ” የሚለውን መርህ አክስሞ “አንድ ዶላር አንድ ድምፅ” ወደሚል አደገኛ አካሄድ ቀይሮታል። በተጨማሪም፣ ምርጫ ማኅበረሰብን የመከፋፈል (Polarization) ባሕሪ አለው። ፓርቲዎችና ዕጩዎች ድምፅ ለማግኘት ሲሉ የብሔር፣ የሃይማኖት ወይም የደረጃ (Class) ልዩነቶችን በማጋጋል ሕዝብን እርስ በርስ ሊያናክሱ ይችላሉ። ይህም ከምርጫ በኋላ አብሮ የመኖርን ባህል የሚያሻክርና ሀገራዊ አንድነትን የሚንድ ክስተት ሆኖ ይታያል። ሌላው ትችት የሚነሳው ከሕዝቡ የንቃተ-ሕሊና ደረጃ ጋር ተያይዞ ነው። ፖፑሊስት (Populist) ፖለቲከኞች የሕዝብን ስሜትና ፍርሃት በመጠቀም፣ ሊተገበሩ የማይችሉ የሐሰት ተስፋዎችን በመስጠት ድምፅ ሊሰርቁ ይችላሉ። ዜጎች በቂ መረጃ ሳይኖራቸው (Uninformed Electorate) በስሜት የሚሰጡት ድምፅ አገሪቱን ወደ ጥፋት የሚመሩ መሪዎችን ወደ ሥልጣን ሊያወጣ ይችላል። የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥልጣን ሽግግርና የምርጫ ባህል የኢትዮጵያ የምርጫ ተሞክሮ ሲፈተሽ ረጅም፣ ውስብስብና ውጣ ውረድ የበዛበት ታሪክ እናገኛለን። አገሪቱ ከንጉሣዊው ሥርዓት ወደ ዘመናዊ የፖለቲካ መዋቅር ከተሸጋገረችበት ጊዜ ጀምሮ፣ ምርጫ የፖለቲካ ሥልጣን መለኪያና የሕዝብ ውሳኔ ማሳያ እንዲሆን የተለያዩ ጥረቶች ተደርገዋል። በታሪካዊ የጊዜ መስመር ስንመለከተው፣ የመጀመሪያው ይፋዊ ምርጫ የተካሄደው በንጉሣዊው ሥርዓት (በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ-መንግሥት) በ1950 ዓ.ም (እ.ኤ.አ 1957) የተሻሻለውን የ1947ቱን ሕገ-መንግሥት መሠረት በማድረግ ለታችኛው የፓርላማ ምክር ቤት (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) ነበር። ይህ ምርጫ ዜጎች በቀጥታ ድምፅ የሰጡበት የመጀመሪያው ተሞክሮ ቢሆንም፣ የፖለቲካ ፓርቲዎች ያልነበሩበትና የተወዳዳሪዎች መመዘኛም ከሀብትና ከንብረት ባለቤትነት ጋር የተያያዘ ስለነበር አሳታፊነቱ የተገደበ ነበር። ከዚያም በኋላ እስከ 1965 ዓ.ም ድረስ አራት ተከታታይ ምርጫዎች ተካሂደዋል። በ1967 ዓ.ም ሥልጣን የያዘው የደርግ ወታደራዊ መንግሥት፣ በ1979 ዓ.ም አዲስ ሕገ-መንግሥት በማጽደቅ የብሔራዊ ሸንጎ አባላትን መርጧል። ይሁን እንጂ በወቅቱ ይንቀሳቀስ የነበረው ብቸኛው የኢትዮጵያ ሠራተኞች ፓርቲ (ኢሠፓ) በመሆኑ፣ ምርጫው እውነተኛ የፖለቲካ አማራጭና ፉክክር ያልታየበት፣ ይልቁንም የገዥውን አካል ርዕዮተ-ዓለምና ሕጋዊነት ለማጠናከር ብቻ የዋለ ነበር። በ1983 ዓ.ም የኢሕአዴግ መምጣትን ተከትሎና የ1987ቱ የኢፌድሪ ሕገ-መንግሥት ከጸደቀ በኋላ፣ ኢትዮጵያ የብዙኃን ፓርቲ (Multiparty System) የምርጫ ሥርዓትን በይፋ ጀምራለች። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ በየአምስት ዓመቱ አጠቃላይ ብሔራዊ ምርጫዎች ተካሂደዋል። የ1997 ዓ.ም ምርጫ፡ በኢትዮጵያ የምርጫ ታሪክ ውስጥ እጅግ ከፍተኛ የሕዝብ ተሳትፎ፣ የፖለቲካ ክርክርና የፉክክር መንፈስ የታየበት ምዕራፍ ነበር። ይሁን እንጂ ከምርጫው ማግስት የተነሳው የውጤት ውዝግብና ተያይዞ የመጣው የፖለቲካ ቀውስ በሂደቱ ላይ ትልቅ ጥቁር ጠባሳ ጥሏል። የ2002 እና የ2007 ዓ.ም ምርጫዎች፡ ገዥው ፓርቲ ከሞላ ጎደል መቶ በመቶ (100%) መቀመጫዎችን ያሸነፈባቸውና የተቃዋሚዎች ይዞታ እጅግ የኮሰመነበት፣ በሀገር ውስጥና በዓለም አቀፍ ታዛቢዎች ዘንድም የምርጫው ምህዳር መጥበብ ክፉኛ የተተቸበት ወቅት ነበር። የ2013 ዓ.ም (6ኛው አጠቃላይ ምርጫ)፡ በሀገሪቱ የመጣውን የፖለቲካ ለውጥ ተከትሎ፣ በአዲስ መልክ በተዋቀረውና በብርቱካን ሚደቅሳ ይመራ በነበረው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ አማካኝነት የተካሄደ ነበር። ምርጫው ከደኅንነትና ከአንዳንድ ዋና ዋና ተቃዋሚ ፓርቲዎች አለመሳተፍ ጋር ተያይዞ ተግዳሮቶች ቢገጥሙትም፣ ከተቋማዊ ነፃነትና ከቴክኒካዊ ዝግጅት አንጻር የተሻሉ እርምጃዎች የታዩበት ተሞክሮ ሆኖ አልፏል። ባጠቃላይ የኢትዮጵያ የምርጫ ተሞክሮ እንደሚያሳየው፣ ምርጫን በየአምስት ዓመቱ ከማካሄድ ባለፈ እውነተኛ፣ ነፃ፣ ፍትሐዊና ተአማኒ ማድረግ እንዲሁም ተቋማዊ ገለልተኝነትን ማረጋገጥ አሁንም ድረስ ቀጣይነት ያለው የቤት ሥራ መሆኑን ነው። ማጠቃለያ ምርጫ ፍጹም የሆነና እንከን የሌሽ ሥርዓት ባይሆንም፣ እስካሁን የሰው ልጅ ከፈጠራቸው የፖለቲካ መሣሪያዎች መካከል ግን የተሻለውና አማራጭ የሌለው ሥርዓት ነው። የምርጫ ታሪካዊ ጉዞና ፍልስፍናዊ መሠረቱ የሚያሳየን፣ ሥልጣን ምንጩ ሕዝብ መሆኑን ነው። የምርጫን ድክመቶች ለመቀነስ ነፃና ገለልተኛ የምርጫ አስፈጻሚ ተቋማትን መገንባት፣ የገንዘብን ተፅዕኖ መቆጣጠርና የዜጎችን የፖለቲካ ንቃት ማሳደግ ወሳኝ ተግባራት ናቸው። ምርጫ የዲሞክራሲ ማሳያ የሚሆነው ሂደቱ ነፃ፣ ፍትሐዊና ተአማኒ (Free, Fair, and Credible) ሆኖ ሲገኝና የሁሉንም ዜጎች ድምፅ እኩል ማስተናገድ ሲችል ብቻ ነው። ጠቃሚ መጻሕፍት 1.      "Considerations on Representative Government"- (John Stuart Mill) ይህ መጽሐፍ የምርጫንና የውክልና ዲሞክራሲን ፍልስፍናዊ መሠረት ለመረዳት ዋነኛው የአካዳሚክ ማጣቀሻ ነው። ሚል በመጽሐፉ ውስጥ ድምፅ መስጠት ለምን እንደሚያስፈልግ፣ የዜጎች ተሳትፎ ጥቅምና የአብዛኛውን አምባገነንነት (Tyranny of the Majority) እንዴት መከላከል እንደሚቻል በጥልቀት ይተነትናል። 2.       "How Democracies Die" – (Steven Levitsky & Daniel Ziblatt) በዘመናዊው ዓለም ዲሞክራሲና የምርጫ ሥርዓቶች በወታደራዊ መፈንቅለ-መንግሥት ሳይሆን፣ በምርጫ ወደ ሥልጣን በሚመጡ መሪዎችና ተቋማትን ቀስ በቀስ በመናድ እንዴት እንደሚፈርሱ የሚያሳይ ወቅታዊና ምርጥ መጽሐፍ ነው። ምርጫ ብቻውን ዲሞክራሲን እንደማያረጋግጥና ከተቋማዊ ሥነ-ምግባር ጋር እንዴት መያያዝ እንዳለበት ያብራራል።

ከመካከለኛው ዘመን ማክተም በኋላ በ17ኛውና 18ኛው ክፍለ-ዘመን የአውሮፓ (Enlightenment) ዘመን፣ የምርጫ ጽንሰ-ሀሳብ አዲስ መልክ ያዘ። በተለይም የብሪታንያው የ1688ቱ (Glorious Revolution)፣ የፈረንሳይ አብዮት እና የአሜሪካ የነፃነት አዋጅ የምርጫን አስፈላጊነት ከመንግሥት ሕጋዊነት (Legitimacy) ጋር አቆራኙት። ሕዝብ ያልመረጠው መንግሥት ሕጋዊ ተቀባይነት የለውም የሚለው መርህ ሥር መስደድ የጀመረው በዚህ ወቅት ነው። በ19ኛውና 20ኛው ክፍለ-ዘመን የምርጫ ታሪክ ትልቁ ምዕራፍ የድምፅ መስጠት መብት መከበርና መስፋፋት (Universal Suffrage) ነው። መጀመሪያ ላይ የሀብትና የንብረት ባለቤትነት፣ በመቀጠልም የጾታ (የሴቶች መብት መከበር) እና የዘር ልዩነቶች ተወግደው ሁሉም አዋቂ ዜጋ እኩል ድምፅ የሚሰጥበት ዘመናዊ የምርጫ ሥርዓት በዓለም ላይ ሊነግሥ ችሏል። ፍልስፍና እና ርዕዮተ-ዓለም የምርጫ ፍልስፍናዊ መሠረት የሚቀዳው “ከሕዝብ ፈቃድ የሚገኝ ሥልጣን” ከሚለው መርህ ነው። እንደ ማኅበራዊ ውል (Social Contract) ቲዎሪ ገለጻ፣ ሰዎች በተፈጥሮ ነፃ ቢሆኑም፣ መብታቸውንና ደኅንነታቸውን የሚያስጠብቅላቸውን መንግሥት ለመመሥረት የተወሰነ ነፃነታቸውን አሳልፈው ይሰጣሉ። ይህ አሳልፎ የመስጠት ሂደት ደግሞ የሚገለጸው በምርጫ አማካኝነት በሚደረግ ስምምነት ነው። በሊበራሊዝም (Liberalism) ርዕዮተ-ዓለም ውስጥ ምርጫ የግለሰብ መብቶች መከበሪያና የመንግሥትን ሥልጣን መገደቢያ መሣሪያ ነው። ሊበራሊዝም የሥልጣን ሽግግር በሰላማዊ መንገድ እንዲካሄድና የሕግ የበላይነት እንዲሰፍን ምርጫን እንደ ዋነኛ ዋስትና ያየዋል። በዚህ እይታ፣ ምርጫ (Political Marketplace) ሲሆን ፓርቲዎችና ዕጩዎች አማራጭ ሀሳቦችን ለሕዝብ የሚያቀርቡበት መድረክ ነው። በሶሻሊዝም (Socialism) እና በማርክሲዝም እይታ ደግሞ፣ በካፒታሊስት ሥርዓት ውስጥ የሚካሄድ ምርጫ የቡርዥዋ (የሀብታሞች) ሥልጣን ማደሻ ዘዴ ተደርጎ ይተቻል። እውነተኛ ምርጫና ዲሞክራሲ ሊኖር የሚችለው ኢኮኖሚያዊ እኩልነት ሲሰፍንና ሰራተኛው ክፍል የሀብት ባለቤት መሆን ሲችል ብቻ ነው ይላሉ። ይሁን እንጂ የሶሻሊስት አገሮችም ቢሆኑ (በራሳቸው የአንድ ፓርቲ መዋቅር ውስጥ) የምርጫን ሂደት እንደ ሕዝባዊ ድጋፍ ማሰባሰቢያነት ይጠቀሙበታል። በቅርብ ጊዜያት የመጣው አሳታፊ ዲሞክራሲ (Participatory Democracy) ደግሞ ምርጫ በየጥቂት ዓመታት የሚደረግ የድምፅ መስጠት ተግባር ብቻ ሳይሆን፣ ዜጎች በየዕለቱ በውሳኔ አሰጣጥ ላይ የሚሳተፉበት ሰፊ ሂደት መሆን አለበት የሚል ፍልስፍና ያራምዳል። ታዋቂ ፈላስፎችና አሳቢያን የምርጫንና የዲሞክራሲን ፍልስፍና በመቅረጽ ረገድ በርካታ ምሁራን ስማቸው በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል። ከእነዚህም መካከል እንግሊዛዊው ፈላስፋ ጆን ሎክ (John Locke) አንዱ ነው። ሎክ መንግሥት የሕዝብ አደራ ጠባቂ (Trustee) ነው የሚል እምነት ነበረው። ሕዝቡ በአደራ የሰጠውን ሥልጣን አላግባብ የተጠቀመበትን መንግሥት በምርጫ ወይም በአመፅ የመቀየር መብት አለው በማለት አስተምሯል። ሌላኛው ፈረንሳዊው አሳቢ ዣን ዣክ ሩሶ (Jean-Jacques Rousseau) (General Will) በሚለው ጽንሰ-ሀሳቡ ይታወቃል። ሩሶ በቀጥታ ዲሞክራሲ ያምን የነበረ ሲሆን፣ ውክልናን በከፊል ይተች ነበር። ሆኖም የሕዝብ እውነተኛ ፍላጎት ሊንጸባረቅ የሚችለው ዜጎች በነፃነት ድምፅ መስጠት ሲችሉ ብቻ እንደሆነ አበክሮ ገልጿል። የሊበራል ዲሞክራሲና የምርጫ ሥርዓት አባት የሚባለው ጆን ስቱዋርት ሚል (John Stuart Mill) ደግሞ (Considerations on Representative Government) በሚለው መጽሐፉ ላይ የምርጫን አስፈላጊነት በጥልቀት ተንትኗል። ሚል አናሳ ወገኖች (Minorities) በምርጫ ሂደት ድምፃቸው እንዳይዋጥ ሥጋት የነበረው ቢሆንም፣ ምርጫ የዜጎችን የንቃተ-ሕሊና ደረጃ እንደሚያሳድግና ለሀገር እንዲያስቡ እንደሚያደርግ አረጋግጧል። በመጨረሻም ፈረንሳዊው የታሪክ ምሁርና የፖለቲካ አሳቢ አሌክሲስ ደ ቶክቪል (Alexis de Tocqueville) በአሜሪካ ዲሞክራሲን በታዘበበት ወቅት፣ የምርጫን ድክመትና ጥንካሬ በሚገባ አስቀምጧል። ቶክቪል (Tyranny of the Majority) በምርጫ አማካኝነት ሊመጣ እንደሚችል በማስጠንቀቅ፣ የምርጫ ሂደት በሕገ-መንግሥታዊ መብቶች መታጠር እንዳለበት አመልክቷል። የምርጫ አስፈላጊነትና ጥቅሞች ምርጫ ለአንድ ሀገር የፖለቲካ መረጋጋትና (Peaceful Transition of Power) ወሳኝ ሚና አለው። በታሪክ ውስጥ ሥልጣንን ለመያዝ ይደረጉ የነበሩ ደም አፋሳሽ ጦርነቶችንና መፈንቅለ-መንግሥታትን በማስቀረት፣ የሕዝብ ድምፅ ብቻ የሥልጣን መለኪያ የሚሆንበትን ሥርዓት ይፈጥራል። በተጨማሪም ምርጫ መንግሥት ለሕዝቡ ተጠያቂ (Accountable) እንዲሆን ያደርጋል። የሕዝብን አደራ የበላ፣ ቃል የገባውን ያልፈጸመ ወይም በሙስና የተዘፈቀ መንግሥት በምርጫ ካርድ ከመንበሩ ሊወርድ እንደሚችል ማወቁ፣ በሥልጣን ላይ ያለው አካል ሕዝባዊ አገልግሎትን እንዲያስቀድም ያስገድደዋል። ምርጫ የዜጎችን የባለቤትነት ስሜት ያጎለብታል። አንድ ዜጋ ድምፅ ሲሰጥ፣ “እኔም የዚህች ሀገር እጣ ፈንታ ወሳኝ ነኝ” የሚል ስሜት ያድራልታል። ይህ (Political Awareness) ማደግ ደግሞ ጠንካራና ንቁ ማኅበረሰብ ለመገንባት መሠረት ነው። በመጨረሻም ምርጫ የተለያዩ የፖለቲካ አመለካከቶችና አማራጭ ፖሊሲዎች የሚከራከሩበት መድረክ ነው። የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊና የውጭ ጉዳይ ፖሊሲዎች በምርጫ ቅስቀሳ ወቅት ለሕዝብ ቀርበው ውይይት ይደረግባቸዋል። ይህ ሂደት ሀገር የሚመራበትን የተሻለ አቅጣጫ ለመለየት ይረዳል። የምርጫ ድክመቶችና ትችቶች

የምርጫ ፍልስፍናዊና ታሪካዊ መሠረቶች፦ ከዓለም አቀፍ እሳቤዎች እስከ ኢትዮጵያ የምርጫ ተሞክሮ በዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታና በሕዝባዊ ሉዓላዊነት ጉዞ ውስጥ “ምርጫ” የማዕዘን ድንጋይ ነው። ምርጫ የዜጎችን የፖለቲካ ተሳትፎ ማረጋገጫ፣ የሥልጣን ባለቤቶች ሕዝቦች መሆናቸውን ማብሰሪያና መንግሥታዊ ተጠያቂነትን ማስፈኛ ዋነኛ መሣሪያ ነው። ይህ ጽሑፍ የምርጫን ታሪካዊ አመጣጥ፣ ፍልስፍናዊና ርዕዮተ-ዓለማዊ መሠረቶችን፣ የምርጫን አስፈላጊነትና በሂደቱ ላይ የሚነሱ ትችቶችን በሰፊው ይተነትናል። ታሪካዊ መነሻ የምርጫ ታሪካዊ ሥር-መሠረት ሲፈተሽ በመጀመሪያ የሚገኘው በጥንታዊቷ አቴንስ (የአሁኗ ግሪክ) ሥልጣኔ ውስጥ ነው። በስድስተኛው ክፍለ-ዘመን ዓ.ዓ አካባቢ የአቴንስ ነዋሪዎች (ሴቶችን፣ ባሪያዎችንና የውጭ አገር ሰዎችን ሳይጨምር) በቀጥታ ዲሞክራሲ (Direct Democracy) አማካኝነት በመሰብሰብ በከተማ-መንግሥቱ ጉዳዮች ላይ ድምፅ ይሰጡ ነበር። ይሁን እንጂ በጥንታዊቷ አቴንስ አብዛኞቹ የሕዝብ ባለሥልጣናት የሚመረጡት በዕጣ (Sortition) እንጂ በምርጫ (Election) አልነበረም። በሌላ በኩል፣ ጥንታዊው የሮማ ሪፐብሊክ የምርጫን ሂደት ወደ ውክልና ሥርዓት (Representative System) ያሻገረበትን የታሪክ ምዕራፍ እናገኛለን። በሮማ የሕዝብ ተወካዮችና የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት (Senate) አባላት በከፊልም ቢሆን በምርጫ ሥርዓት ይመረጡ ነበር። ይህ የሮማውያን ተሞክሮ ከጊዜ በኋላ ለዘመናዊው የፓርላማና የሪፐብሊካን ሥርዓት መፈጠር ትልቅ መሠረት ጥሏል።

እንኳን ለ1447ኛው የኢድ አል-አድሃ (አረፋ) በዓል በሰላም አደረሳችሁ! > ዛሬ መላው የዓለም ሙስሊም ኡማ ታላቁንና የተቀደሰውን የኢድ አል-አድሃ በዓል በደስታና በአምልኮ እያሳለፈ ይገኛል። ይህ በዓል የታላቁ ነብይ ኢብራሂም (ዐ.ሰ) ለአላህ (ሱ.ወ) የነበራቸውን ፍጹም ታማኝነት፣ ታዛዥነትና መስዋዕትነት የምናስብበት ልዩ ቀን ነው። > ኢድ አል-አድሃ ፍቅርን፣ ትህትናን እና ለአቅመ ደካሞች ማካፈልን የምንማርበት የበረከት ወቅት ነው። በዚህ በተቀደሰ ቀን አላህ መልካም ስራዎቻችንን ይቀበለን፤ ልባችንን በኢማን (እምነት)፣ ቤታችንን በሰላም፣ ህይወታችንን ደግሞ በበረከት ይሙላልን። ኢድ ሙባረክ! ኩሉ ዓም ወአንቱም ቢኸይር!

ዳኛው ማነው -ታደለች ሃይለሚካኤል ይህ መጽሐፍ አንባቢያን እንዲያነቡት ከሚያደርጉት ዋና ዋና ነጥቦች አንዱ በውስጡ የያዘው የጽናት እና የቆራጥነት ታሪክ ነው። የታደለች ሕይወት በኢትዮጵያ ተማሪዎች ንቅናቄ ውስጥ ከተሳተፈችበት ወጣትነት ጀምሮ በኢህአፓ (ኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ) ውስጥ እስከነበራት የመሪነት ሚና ድረስ የተዘረጋ ነው። መጽሐፉ አንዲት ሴት በወንዶች የበላይነት በነበረበት የፖለቲካ ዓለም ውስጥ ያሳየችውን ጥንካሬ፣ በእስራት እና በእንግልት ውስጥ ያለፈችውን መሪር ሕይወት፣ እንዲሁም ያመነችበትን ዓላማ ላለመተው ያሳየችውን ተጋድሎ በዝርዝር ይተርካል። መጽሐፉ የደርግን መነሳት፣ የነጭ እና የቀይ ሽብርን አስከፊነት፣ እንዲሁም በወቅቱ የነበረውን የርዕዮተ ዓለም ግጭት ከውስጥ ሆኖ በሚመለከት ምስክርነት የቀረበ ነው። ታሪክን ከደረቅ መረጃዎች ይልቅ በሰው ልጅ ስሜት እና ልምምድ ውስጥ አልፎ መመልከት ለአንባቢያን የተለየ ግንዛቤን ይሰጣል። በተለይም የታደለች እና የባለቤቷ የብርሃነመስቀል ረዳ የፍቅር ታሪክ፣ የመለያየት ስቃይ እና የቤተሰብ መበታተን ታሪክ አንባቢን በጥልቅ ስሜት የሚነካ እና በወቅቱ የነበረውን ማኅበራዊ ቀውስ በግልጽ የሚያሳይ ነው። መጽሐፉ "ዳኛው ማነው?" የሚል ርዕስ መሰጠቱ በራሱ አንባቢን እንዲመራመር ይገፋፋል። ይህ ጥያቄ "ባለፈው የታሪክ ስህተት እና በፈሰሰው ደም ተጠያቂው ማን ነው?" የሚል ጥልቅ ፍልስፍናዊ ጥያቄን ያነሳል። ደራሲዋ ዳኝነቱን ለአንባቢው እና ለታሪክ ትተዋለች። ይህ ደግሞ አንባቢው መጽሐፉን ሲያነብ እንደ ተራ ተመልካች ሳይሆን እንደ ዳኛ እያንዳንዱን ክስተት እንዲመዝንና እንዲመረምር ያደርገዋል።

የአፍሪካ ፍልስፍና፡ በምክንያታዊነት እና በማንነት መካከል ያለ ፍልሚያ የአፍሪካ ፍልስፍና መኖር አለመኖር ጉዳይ በዘመናዊው የአካዳሚክ ዓለም ውስጥ ለረጅም ጊዜ አነጋጋሪ ሆኖ የቆየ አጀንዳ ነው። ይህ ክርክር የሚመነጨው “ፍልስፍና ምንድን ነው?” ለሚለው ጥያቄ ከሚሰጠው ትርጓሜ እና አውሮፓውያን ለዘመናት በአፍሪካውያን ላይ ከነበራቸው የተዛባ አመለካከት ነው። በአንድ በኩል ፍልስፍና ግለሰባዊ እና በጽሑፍ የሰፈረ መሆን አለበት የሚሉ ወገኖች ሲኖሩ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የአንድ ማኅበረሰብ የዓለም እይታ እና ጥበብ እንደ ፍልስፍና መቆጠር አለበት የሚሉ ሙግቶች ይነሳሉ። ለክርክሩ መነሻ የሆነው ዋነኛው ምክንያት የአውሮፓውያን “ፍልስፍና የኛ ብቻ ነው” ባይነት ነው። እንደ ዴቪድ ሂዩም እና ኢማኑኤል ካንት ያሉ የምዕራባውያን ፈላስፋዎች አፍሪካውያንን ምክንያታዊነት የጎደላቸው አድርገው ይስሏቸው ነበር። ካንት በአንድ ወቅት “ጥቁር መሆን ብቻውን የሚናገረው ነገር ትርጉም የሌለው ለመሆኑ በቂ ማስረጃ ነው” እስከማለት ደርሷል። ይህ የተሳሳተ ግምት አፍሪካውያን የራሳቸው የሆነ ረቂቅ አስተሳሰብና ፍልስፍና ሊኖራቸው አይችልም የሚል የተሳሳተ መደምደሚያ ላይ ጥሏቸዋል። በ20ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ፕላሲድ ቴምፕልስ የተባሉ ሚስዮናዊ "Bantu Philosophy" የተሰኘውን መጽሐፍ በማሳተም ክርክሩን አዲስ መልክ አስያዙት። እሳቸውም የአፍሪካውያን የባህል እሴቶች፣ እምነቶችና ወጎች በራሳቸው ፍልስፍናዊ መዋቅር እንዳላቸው ተከራከሩ። ይህ አካሄድ "ኢትኖ-ፍልስፍና" ተብሎ የሚጠራ ሲሆን፣ ፍልስፍናን እንደ ግለሰብ ሳይሆን እንደ ማኅበረሰብ የጋራ ዕውቀት ይመለከታል። እንደ ሌኦፖልድ ሴዳር ሴንግሆር ያሉ የኔግሪቲውድ (Negritude) ንቅናቄ መሪዎች የአፍሪካውያንን ስሜታዊነትና ከተፈጥሮ ጋር ያላቸውን ቁርኝት እንደ ልዩ የዕውቀት መንገድ (Epistemology) አቅርበውታል። ሴንግሆር “ክላሲካል አውሮፓዊ ምክንያታዊ ነው፤ አፍሪካዊ ግን ተሳታፊ (Participant) ነው” በማለት የአፍሪካውያን የማሰብ መንገድ ከምዕራባውያን የተለየ መሆኑን አስረድተዋል። ታዋቂው ኬንያዊ ምሁር ጆን እምቢቲ (John Mbiti) "African Religions and Philosophy" በሚለው መጽሐፋቸው የአፍሪካውያንን የጊዜ ጽንሰ-ሀሳብ ተንትነዋል። አፍሪካውያን ለጊዜ ያላቸው አመለካከት ወደ ፊት ሳይሆን ወደ ኋላ (ያለፈው ዘመን) ላይ ያተኮረ መሆኑን ገልጸው፣ ይህም ለአፍሪካዊ ፍልስፍና አንድ ማሳያ መሆኑን ተከራክረዋል። በሌላ በኩል ደግሞ እንደ ፓውሊን ሁንቶንጂ (Paulin Hountondji) ያሉ ምሁራን ኢትኖ-ፍልስፍናን አጥብቀው ይተቻሉ። ሁንቶንጂ ኢትኖ-ፍልስፍናን “ምናባዊ ፍልስፍና” (Myth) ነው በማለት ይገልጹታል። ለእሳቸው ፍልስፍና ማለት የግለሰቦች የነቀፌታና የምክንያታዊነት ውጤት እንጂ የባህል ትረካ አይደለም። እውነተኛ የአፍሪካ ፍልስፍና በአፍሪካውያን የተጻፈና በምክንያት ላይ የተመሰረተ መሆን አለበት ይላሉ። ሄንሪ ኦዴራ ኦሩካ (Henry Odera Oruka) በሁለቱ ጽንፎች መካከል ያለ መንገድ ለመፈለግ ሞክረዋል። እሳቸውም "Sage Philosophy" በሚለው ጥናታቸው፣ በየገጠሩ የሚገኙ ጥበበኛ አዛውንቶች ምንም እንኳ ዘመናዊ ትምህርት ባይኖራቸውም፣ የማኅበረሰባቸውን ወግ በምክንያት የመመርመርና የመተቸት ብቃት እንዳላቸው አረጋግጠዋል። ይህም ፍልስፍና በአፍሪካ ውስጥ በቃል ደረጃም ቢሆን በተግባር መኖሩን አስመስክሯል። ስለ አፍሪካ ፍልስፍና በሚነሳበት ጊዜ የዘርዓ ያዕቆብ ስም ሳይጠቀስ አይታለፍም። በ17ኛው ክፍለ ዘመን የኖረው ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርዓ ያዕቆብ በ"ሐተታ" መጽሐፉ፣ ከዴካርት በፊት የሰው ልጅ አእምሮን (Reason) እንደ ብቸኛ የእውነት መለኪያ አድርጎ ተጠቅሟል። ይህ ድንቅ ሥራ የአፍሪካ ፍልስፍና በጽሑፍ የሰፈረ፣ ምክንያታዊና ግለሰባዊ መሆኑን ለዓለም ያረጋገጠ ታላቅ ማስረጃ ነው። ክርክሩ ከዕውቀት ፍለጋ ባለፈ የማንነት ጥያቄ ነው። አፍሪካውያን የራሳቸው ፍልስፍና የላቸውም ማለት የማሰብ ብቃት የላቸውም እንደማለት ይቆጠራል። ስለዚህ የአፍሪካ ፍልስፍናን ማረጋገጥ የቅኝ ግዛት አስተሳሰብን የመስበር እና የአፍሪካን ሰብአዊነት ዳግም የማወጅ ሂደት ነው። ሌላው በክርክሩ ውስጥ የሚነሳው ነጥብ ቋንቋ ነው። "አፍሪካዊ ፍልስፍና በአውሮፓ ቋንቋዎች መቅረቡ ማንነቱን አይቀንሰውም ወይ?" የሚለው ጥያቄ ይነሳል። ፈላስፋው ክዋሲ ዊሬዱ (Kwasi Wiredu) አፍሪካውያን የራሳቸውን ጽንሰ-ሀሳቦች ወደ አውሮፓ ቋንቋዎች ሲተረጉሙ ጥንቃቄ ማድረግ እንዳለባቸውና "የአእምሮ ቅኝ ግዛትን" ማስወገድ እንደሚገባ ያሳስባሉ። በአሁኑ ወቅት የአፍሪካ ፍልስፍና ራሱን የቻለ የትምህርት ዘርፍ ሆኖ እያደገ ነው። የክርክሩ ትኩረትም "አለ ወይስ የለም?" ከሚለው ወጥቶ "ይዘቱ ምንድን ነው? ለአለምስ ምን አዲስ ነገር ያበረክታል?" ወደሚሉ ጥያቄዎች ተሸጋግሯል። እንደ ኡቡንቱ (Ubuntu) ያሉ ፍልስፍናዎች ለዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ የሰው ልጅ ትስስርን በተመለከተ ትልቅ ትምህርት እየሰጡ ይገኛሉ። Reference Hountondji, P. J. (1996). African philosophy: Myth and reality (2nd ed.). Indiana University Press. Mbiti, J. S. (1990). African religions & philosophy (2nd ed.). Heinemann. Oruka, H. O. (1990). Sage philosophy: Indigenous thinkers and modern debate on African philosophy. E.J. Brill. Senghor, L. S. (1964). On African socialism*. Praeger. Sumner, C. (1985). Classical Ethiopian philosophy. Commercial Printing Press. Tempels, P. (1959). Bantu philosophy*. Presence Africaine. Wiredu, K. (1996). Cultural universals and particulars: An African perspective . Indiana University Press. Zera Yacob. (1976). The treatise of Zär'a Ya'eqob (Hatata) (C. Sumner, Trans.). Addis Ababa University. (Original work published 1667).

ጫት በኢትዮጵያ፦ ታሪኩ፣ አዘራሩ እና ህጋዊነቱ ማወቅ የሚገቡ ነጥቦች **ሳይንሳዊ ስም፦ *Catha Edulis* ተፅዕኖ የሚያሳድሩ ንቁ ንጥረ ነገሮች፦ ካቲኖን (Cathinone) እና ካቲን (Cathine) የሚባሉ አልካሎይዶች (ቀላል አነቃቂዎች)። ዋና ዋና ስሜቶች፦ ንቁ መሆን፣ እንቅልፍ ማጣት፣ ከፍተኛ የደስታ ስሜት (Euphoria)፣ እና የአእምሮ ቅልጥፍና መጨመር። ጫት በኢትዮጵያ - አጠቃላይ ሁኔታ የረፋዱ ሞቃትና ጸጥተኛ አየር በልብ ትርታ ደስታ ይተካል። እኩለ ቀን መድረሱ የዕለቱ "በርጫ" መቃረቡን ያበስራል። ቢሮዎችና ሱቆች በችኮላ ይዘጋሉ፤ ሁሉም ወደ ከተማው የምግብ ቤቶች ይተማመናል። ምግብ ቤቶች፣ ካፌዎችና የመንገድ ዳር መክሰስ ቤቶች በጓደኛማቾች ይሞላሉ። "ሀቢሽ" (የሐረሪዎች ተወዳጅ ምግብ)፣ ፓስታ ወይም የሀገር ሌላ ምግብ ተመግበው ቀጥታ ወደ ጫት ተራ ያመራሉ። እነዚህ ገበያዎች ለደንበኞች በሚመች መልኩ በከተማው ስልታዊ ቦታዎች ላይ ይገኛሉ። ወደ ከተማው መሃል በቀረቡ ቁጥር የጫቱ ዋጋም ይጨምራል። ገበያው በወጣት ልጃገረዶች፣ በአረጋውያን እና ወሬኛ በሆኑ ሻጮች የተሞላ ነው። ደንበኞች የሚወዷቸውን ሻጮች "ማሚላ" ብለው ይጠሯቸዋል። በገበያው ውስጥ ትልቅ ጉጉት፣ ደስታና ወሬ ይታያል። አዲስ የተገዛውን ጫት በብብታቸው ስር የያዙ ሰዎች ድል አድራጊ ወታደር ይመስላሉ። ቀጣዩ ደረጃ የበርጫ ቦታ መምረጥ ነው። "ጀምዓ" ተብለው ከሚጠሩ ጓደኞች፣ ቤተሰብ ወይም የሥራ ባልደረቦች ጋር የት መቃም እንዳለባቸው በጥንቃቄ ያስባሉ። ከዚያም በ"ባጃጅ" ጉዞ ይጀምራል። በመንገድ ላይ ጥርስ የሌላቸው አዛውንቶች ጫቱን በሙቀጫ ሲወቅጡ ይታያሉ። ለፍጹም በርጫ (ፉአ) የሚያስፈልጉ እንደ ለውዝ፣ ሲጋራ፣ ለስላሳ መጠጥ፣ ሽሻ፣ እጣን፣ ሳምቡሳ እና ባቅላባ የመሳሰሉ ነገሮች ይገዛሉ። ይህ ሁኔታ በተለይ በሐረር ከተማ ለዘመናት የቆየ ባህል ነው። የጫት ታሪክ ብዙ ምሁራን የጫት መገኛ ኢትዮጵያ እንደሆነችና ከዚያም ወደ ምስራቅ አፍሪካና የመን እንደተስፋፋ ይስማማሉ። ታዋቂው አሳሽ ሰር ሪቻርድ በርተን ጫት ከምስራቅ ኢትዮጵያ (ሐረር) ወደ የመን እንደሄደና ሐረር የጫት ትክክለኛ መገኛ እንደሆነች ገልጿል። ጫት መቃም ከቡና መጠጣት ቀድሞ የነበረ ጥንታዊ ባህላዊና አንዳንዴም ሃይማኖታዊ ልማድ ነው። ጥንታውያን ግብፃውያን ጫትን ለመንፈሳዊ ግንኙነት ይጠቀሙበት እንደነበር ይታመናል። ሙስሊሞች ጫትን "የገነት አበባ" ብለው የሚጠሩት ሲሆን፣ አንዳንድ የሱፊ እምነት ተከታዮች ለአምልኮ ስርዓት ይጠቀሙበታል። በታሪክ ጫትን ህገ-ወጥ ለማድረግ የሞከሩት ቅኝ ገዥዎች (እንግሊዝ እና ጣሊያን) ነበሩ። እ.ኤ.አ በ1921 ሶማሊያ ውስጥ በእንግሊዝ ታግዶ የነበረ ቢሆንም፣ ይህ ግን ከኢትዮጵያ የሚገባውን የኮንትሮባንድ መጠን እንዲጨምርና ሰዎች በቅኝ ገዥዎች ላይ እንደ ተቃውሞ በስፋት እንዲቅሙ አድርጓል። ጫት በትክክል ምንድን ነው? ጫት እንደ አነቃቂ የሚያገለግል አረንጓዴ ቁጥቋጦ ነው። ካቲኖን፣ ካቲን እና ኖርፕሲውዶኤፌድሪን የተባሉ ንጥረ ነገሮችን ይዟል። ጫት ከተቀጠፈ ከ48 ሰአታት በኋላ ኬሚካላዊ ይዘቱ ስለሚቀየር ትኩስነቱ በጣም አስፈላጊ ነው። ለዚህም ነው አምራቾች በባህር ዛፍ ቅጠል ወይም በፕላስቲክ ጠቅልለው የሚያከፋፍሉት። ጫት እንዴት ይበቅላል? ምንም እንኳን በዘር ቢበቅልም፣ ገበሬዎች ጥራቱን ለመጠበቅ ብዙውን ጊዜ በቅርንጫፍ (ወርካ) ይተክሉታል። ጫት በተለያዩ የአፈር አይነቶችና የአየር ጸባይ ውስጥ የመብቀል አቅም አለው። ሆኖም ግን የፀሐይ ብርሃንና በቂ ውሃ ይፈልጋል። ተክሉ በመጀመሪያው አመት ቀስ ብሎ የሚያድግ ቢሆንም፣ ከ3-4 አመት በኋላ መቆረጥ ይጀምራል። በዓመት እስከ 4 ጊዜ ምርት መስጠት ስለሚችል ለገበሬዎች ትልቅ የገቢ ምንጭ ነው። የጫት አጠቃቀም ብዙውን ጊዜ መቃም ከ2 እስከ 4 ሰአታት ይወስዳል። ውጤቱ በ30 ደቂቃ ውስጥ መታየት ይጀምራል። ዋናው አጠቃቀም ቅጠሉንና ለጋ ቅርንጫፉን በማኘክ ጭማቂውን መዋጥ ነው። ጣዕሙን ለማለስለስ ስኳር፣ ማስቲካ ወይም ለውዝ አብሮ ይወሰዳል። አንዳንዶች ደግሞ ቅጠሉን አድርቀው እንደ ሻይ ይጠጡታል። የጫት ተፅዕኖዎች እና የጤና ስጋቶች አፋጣኝ ተፅዕኖዎች፦ ትኩረት መጨመር፣ ወሬኛነት፣ ደስታ፣ እንቅልፍ ማጣት፣ የምግብ ፍላጎት መቀነስ እና የደም ግፊት መጨመር። የጤና ስጋቶች፦ * የጉበት መርዛማነት እና የጥርስ መበስበስ። * በገበሬዎች የሚረጩ ፀረ-ተባይ መድኃኒቶች ለተጠቃሚው አደገኛ ሊሆኑ ይችላሉ። * የልብ ምት መጨመር፣ የጨጓራ ህመም እና የአፍ ካንሰር ስጋቶች። የጫት ሽያጭ እና ህጋዊነት ጫት በኢትዮጵያ፣ ኬንያ፣ ጅቡቲ፣ ሶማሊያ፣ የመን እና ኡጋንዳ ህጋዊ ነው። ነገር ግን የአለም ጤና ድርጅት (WHO) እ.ኤ.አ በ1980 ጫትን "ሱስ የሚያስይዝ ዕፅ" ካለው ወዲህ ብዙ ሀገራት አግደውታል። አሜሪካ እና አብዛኞቹ የአውሮፓ ሀገራት (እንግሊዝን ጨምሮ ከ2014 ጀምሮ) ጫትን ህገ-ወጥ አድርገውታል። ይሁን እንጂ እገዳው አጠቃቀሙን አልቀነሰውም፤ ይልቁንም ዋጋው እንዲጨምርና የኮንትሮባንድ ንግድ እንዲስፋፋ አድርጓል። ዛሬ ጫት ለኢትዮጵያ እና ለየመን ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ የሚያስገኝ ምርት ሆኗል። ምንጭ https://allaboutethio.com/khat-history-sale-use-effects.html ትርጉም t.me/amharicbookss

የኤክስሬይ ግኝት እና የዘመናዊ ሳይንስ መወለድ ሳይንስ በአንድ ወቅት የማይታሰቡ የነበሩ ነገሮችን እውን የማድረግ ጥበብ ነው። የሰው ልጅ ለዘመናት የራሱን የሰውነት ክፍል ሳይቆርጥ ወይም ሳይቀድ ውስጣዊ መዋቅሩን ማየት እንደማይችል ያምን ነበር። ነገር ግን በ19ኛው ክፍለ ዘመን ማብቂያ ላይ የተከሰተ አንድ ድንገተኛ ግኝት ይህን የቆየ እምነት ለዘላለም ቀየረው። ይህ ግኝት በ1901 ዓ.ም. የመጀመሪያው የኖቤል የፊዚክስ ተሸላሚ ለመሆን ለበቃው ለጀርመናዊው ሊቅ ዊልሄልም ኮንራድ ሮንትገን የተሰጠ ታላቅ ክብር ነበር። ኅዳር 8 ቀን 1895 ዓ.ም. ሮንትገን በቤተ-ሙከራው ውስጥ የካቶድ ጨረር ቱቦን በመጠቀም ምርምር እያደረገ ነበር። ቱቦው በብርሃን እንዳይረበሽ በጥቁር ወፍራም ካርቶን ሸፍኖት ነበር። ሆኖም ግን፣ በክፍሉ ውስጥ ጥቂት ራቅ ብሎ የተቀመጠ የፕላቲኖባሪየም ስክሪን በድንገት ሲያንጸባርቅ ተመለከተ። ይህ መብራት ከየት መጣ? ካርቶኑ ብርሃን የማያሳልፍ ከሆነ፣ ስክሪኑን የሚያበራው ምን ዓይነት ኃይል ነው? የሚለው ጥያቄ የሮንትገንን አእምሮ ወጠረው። ሮንትገን ይህን ሚስጥራዊ ጨረር ለመመርመር የተለያዩ ቁሶችን በቱቦው እና በስክሪኑ መካከል ማስቀመጥ ጀመረ። ወረቀት፣ እንጨትና የጎማ ቁርጥራጮች ጨረሩን ሊያግዱት አልቻሉም። በመጨረሻም እጁን በጨረሩ ፊት ሲያደርግ፣ በስክሪኑ ላይ የታየው ነገር እጅግ አስገራሚ ነበር። የገዛ እጁን አጥንቶች ጥላ በግልጽ ተመለከተ። ይህ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ታይቶ የማይታወቅ፣ ቁስን ሰንጥቆ የሚያልፍ ረቂቅ ብርሃን ነበር። ይህ አዲስ ጨረር ምንነቱ ስላልታወቀ፣ ሮንትገን በሒሳብ ስሌት ውስጥ ለማይታወቅ ቁጥር የምንጠቀምበትን "X" የሚለውን ፊደል በመውሰድ "ኤክስሬይ" (X-ray) ብሎ ሰየመው። ይህ ስያሜ እስከ ዛሬ ድረስ የሳይንስና የሕክምና ዓለም ዋነኛ መጠሪያ ሆኖ ቀርቷል። ግኝቱ ይፋ በሆነ በጥቂት ሳምንታት ውስጥ፣ ዓለም በድንጋጤና በአድናቆት ተሞላች። የሰው ልጅ ውስጣዊ ማንነቱን ያለ ምንም ቀዶ ጥገና ማየት መቻሉ እንደ ተአምር ተቆጠረ። የኤክስሬይ ግኝት በቀጥታ የሕክምና ሳይንስን ወደ አዲስ ከፍታ አሸጋገረው። ከዚያ በፊት ሐኪሞች የተሰበረ አጥንትን ወይም በሰውነት ውስጥ የገባን ባዕድ ነገር ለማግኘት የሚገደዱት በመገመት ወይም በከባድ ቀዶ ጥገና ነበር። ኤክስሬይ ግን በደቂቃዎች ውስጥ ትክክለኛውን ምስል በመስጠት ሕይወትን የማዳን ሥራን አቀለለ። ይህ ግኝት የራዲዮሎጂ (Radiology) የትምህርት ዘርፍ እንዲመሰረት መሠረት ጣለ። ከሕክምናው በዘለለ፣ ኤክስሬይ በፊዚክስ ዓለም ውስጥ ትልቅ አብዮት ፈጥሯል። የቁስን ውስጣዊ አቶማዊ መዋቅር ለመረዳት፣ ክሪስታሎችን ለመመርመርና የኤሌክትሮማግኔቲክ ጨረሮችን ባሕርይ ለማጥናት ቁልፍ መሣሪያ ሆነ። በ20ኛው ክፍለ ዘመን ለተገኙት ለብዙዎቹ የፊዚክስ ግኝቶች የሮንትገን ግኝት እንደ መነሻ ሆኖ አገልግሏል። የኖቤል ሽልማት ኮሚቴ በ1901 ዓ.ም. የመጀመሪያውን የፊዚክስ ሽልማት ለሮንትገን ሲሰጥ፣ ምክንያቱ "ለሰው ልጅ የሰጠው እጅግ የላቀ አገልግሎት" የሚል ነበር። ሮንትገን ግን ከግኝቱ የገንዘብ ትርፍ ለማግኘት አልፈለገም። ግኝቱ ለሰው ልጅ ሁሉ በነፃ መድረስ አለበት ብሎ በማመኑ ፓተንት (የንግድ መብት) ከመጠየቅ ተቆጠበ። ይህ ተግባሩ ከታላቅ ሳይንቲስትነቱ ባሻገር ታላቅ ሰብአዊነቱን ያሳየበት አጋጣሚ ነበር። የኤክስሬይ ታሪክ የሳይንሳዊ ንቃት ውጤት ነው። ሮንትገን ያን ዕለት ማታ ስክሪኑ ሲበራ "ምናልባት መሣሪያው ተበላሽቶ ይሆናል" ብሎ ችላ ቢለው ኖሮ፣ ይህ ግኝት ለብዙ ዓመታት ሊዘገይ ይችል ነበር። ሳይንሳዊ ግኝቶች በትጋትና ባልተጠበቁ ምልክቶች ላይ በሚሰጥ ትኩረት እንደሚወለዱ ይህ ትልቅ ማሳያ ነው። በዛሬው ጊዜ ኤክስሬይ በሕክምና ብቻ ሳይሆን በአውሮፕላን ማረፊያዎች ለደህንነት ፍተሻ፣ በኢንዱስትሪዎች ውስጥ የብረት ስንጥቆችን ለማየትና በጠፈር ምርምር ውስጥ የሩቅ ጋላክሲዎችን ለማጥናት እያገለገለ ይገኛል። የሮንትገን አነስተኛ ቤተ-ሙከራ ውጤት ዛሬ ዓለምን የለወጠ ግዙፍ የቴክኖሎጂ ኢንዱስትሪ ሆኗል። ይህ ግኝት በሰው ልጅ ላይ የነበረውን የተፈጥሮ ገደብ ጥሷል። "የማይታየውን ማየት አይቻልም" የሚለውን አስተሳሰብ ሰብሮ፣ በቴክኖሎጂ አማካኝነት የማየት አድማሳችንን አስፍቷል። ሮንትገን የሰጠን መሣሪያ ዓይናችን ማየት የማይችለውን እውነት እንድንመለከት ረድቶናል።

Get paid for only register and being online. https://join.honeygain.com/EYOBA5AC08