📚 ILM ZIYO 📚

Соликнинг диққати ташлаётган қадамида бўлади. Қадам – оёқ деганидир. Қадамни назорат қилиш икки хил маънода талқин қилинади. Биринчиси, атрофга, ўнгу сўлга боқиб, гуноҳга ботмаслик, ҳаёли, одобли бўлиш, оёғининг учига қараб юриш, ўнгу сўлга чалғиб, кўзи номаҳрамга тушиб, гуноҳкор бўлмаслик, демакдир. Солик кўзини пастга тикиб, ҳар қадамини зикр билан ташлаши керак. Машойихлар шундай қилишган. Иккинчиси: «Сен тариқат йўлидан юраяпсанми, Ҳақ йўлчисимисан, бу йўлдан юришингга диққат қил. Атроф билан машғул бўлма, ёмон нарсаларга қарама, ўз йўлингга қара. Босаётган қадамларингга эътибор бер. Юришингга, сайру сулукингга диққат қил», маъносида келади. Мазкур рашҳанинг икки тарафи бор: 1. Моддий тарафи; 2. Маънавий тарафи. Иккала жиҳати ҳам тўғри. Инсоннинг моддий жиҳатдан атрофга боқиб, ҳаромга қараб, гуноҳкор бўлиши ёмон оқибатларга олиб келади. Ахир, солик зикр онларида Аллоҳга хитоб қилиб: «Илоҳий, анта мақсуди», яъни «Аллоҳим, мақсадим сенсан», – демайдими? Шунинг учун солик «мосиво»дан, яъни бекор, беҳуда дунёвий нарсалар билан шуғулланишдан эҳтиёт бўлиб, қадамига қарасин, мақсад сари одим отаётганига диққат қилсин, гуноҳга сабаб бўладиган хунук манзараларга дуч келмаслик тадоригини кўрсин, деган маъно келиб чиқади. Иккинчи жиҳати – маънавий юриши (сайру сулуки)га диққат қилишидир. Ботиний гуноҳларга мубтало қиладиган, йўлдан оздирадиган нарсаларга ўралашиб қолмаслик демакдир. Аллоҳ бас, боқий ҳавас. Мосиводан умид узсанг, бас! Аллоҳ етарлидир, бошқаси фоний, беҳуда. Ҳою ҳаваслар чалғитувчи, фойдасиз ва қийматсиздир. Шундай экан, ҳаёти дунёга алданиб қолмасдан, тўғридан-тўғри мақсуди ҳақиқий саналган Аллоҳга йўналиш, Унга руҳан ва маънан боғланишга ҳаракат қилиш, қадамни шунга яраша ташлаш керак. Маснавий: Кам зада беҳамдамийи ҳуш дар дам, Дар нагзашта назараш аз қадам. Баски, зи худ карда ба суръат сафар, Боз намонда қадамаш аз назар. Таржимаси: У ҳушёрликсиз оз нафас олган, Назари қадамидан ўзга ерда бўлмаган. У ўзлигидан суръат билан сафарга кетган, (Аммо) қадами назаридан айри қолмаган.

«Ҳуш» — форсчада «ақл-идрок» демакдир. Масалан, ўзидан кетган, ўзини билмай йиқилиб қолган инсон беҳуш дейилади, яъни ҳушини (ақлини) йўқотди, йиқилиб қолди, маъносида келади. «Дам» — «нафас» демакдир. «Ҳуш дар дам» — инсон ҳар нафасда ҳушёр, сергак бўлиши демакдир. Соликлар томонидан Аллоҳни унутмаслик, бепарво бўлмаслик, ҳар жойда Аллоҳни ёдда тутиш, ҳар лаҳза Аллоҳнинг кузатиб турганини ҳис қилиб, одоб билан ҳаракат қилиш, одобни сақлаш, ғафлатдан йироқ бўлиб, огоҳ ва ҳушёр ҳолда туриш талаб этилади. Бу осон иш эмас, чунки инсонни баъзан уйқу элтади, баъзан ғафлат босади. Инсон бошқа масалалар билан ўралашдими, уни ланжлик, лоҳаслик босади, диққати ҳам заифлаша бошлайди. Ҳуш дар дам — ичдан чиқаётган ҳар бир нафас огоҳлик ва ҳузур ичида бўлишидир. Ғафлат унга ҳеч қандай йўл топа олмаслиги керак. Ҳазрат Мавлоно Саъдуддин Кошғарий ҳазратлари айтган экан: «Ҳуш дар дам — бир нафасдан иккинчи нафасга ўтиш ғофиллик юзасидан бўлмай, ҳузур юзасидан бўлсин ва олинаётган ҳар бир нафас Ҳақ субҳонаҳу ва таолодан холи ва ғофил бўлмасин». Ҳазрат Хожа Баҳоуддин шундай таъкидлайди: «Бу йўлда ишнинг асосини нафас устига қурмоқ керакки, замоннинг муҳим вазифасига машғул бўлишда хаёлни ўтмишдан ва фикрни келажакдан озод этсин ва ҳар бир нафасни зое этмасликка уринсин. Нафас ғафлат билан кириб-чиқмасин». Рубоий: Эй монда зи баҳри илм бар соҳили айн, Дар баҳр фароғат асту бар соҳил шайн. Бардор сафойи назар зи мавжи кавнайн, Огоҳ ба баҳр бош байн ун-нафасайн. Таржимаси: Эй, илм денгизига кирмай, булоқ соҳилида қолган киши, Денгизда фароғат бор-у, соҳилда эса бахтсизлик. Икки дунё мавжига хушлик билан назар солма, Ҳар икки нафас ўртасидаги денгиздан огоҳ бўл. Ҳаётда инсонни Аллоҳдан чалғитадиган турли сабаблар бор. Дейлик, баъзи юмушларга берилиб кетиб, гоҳида намозимизни ҳам охирги вақтга тақаб ўқиймиз. Яъни, бизни маълум вақт ғафлат босади, Аллоҳни унутиб қўямиз. Ваҳоланки, солик ҳар нарсадан олдин Аллоҳ амрини бажариши ва ҳушёр туриши керак. Чунки инсоннинг ақл-ҳуши бошқа жойда бўлса, Аллоҳ эсига келмайди. Натижада, Аллоҳни ёдда тутиш қийинлашади, унутади. Баъзи машойихлар айтадиларки, кимки тил билан зикр айтса, дилни ҳозир қилсин, зикр айтаётганда дилни тилга мувофиқ қилсин (яъни, қалб ҳузури билан зикр қилсин). Ўзининг ички оламида Холиқи бечун (ҳеч нарсага ўхшамаган Яратувчи) зотини мулоҳаза ва мушоҳада қилишга уринсин. Мосиваллоҳ (Худодан бошқа)ни эсламасин ва чалғитувчи васвасаларни хаёлидан чиқарсин. Шунда унинг дилида зикрдан бир завқ пайдо бўлади. Модомики, инсонни дунё ташвишлари чалғитар, унда унутувчанлик ва заифлик ҳолатлари пайдо бўлар экан, ғафлатдан уйғонишнинг, Яратувчининг кўриб, кузатиб турганини ҳис қилишнинг ягона чораси — Унинг зикридир. Кўп зикр қилиш заҳмати инсонни мақсадга етказиши мумкин. Ҳатто ухлаганда кўзи ором олса ҳам, қалби ухламайди. Вужудидан «Аллоҳ» деган садо келади. Ҳазрат Расули акрам (соллаллоҳу алайҳи васаллам) буюрадиларки: «Жаннатга кирган инсонлар ҳам афсус чекадилар, пушаймон бўладилар: ғафлатда ўтказган вақтларига ва зикрсиз кечирган дамларига надомат чекадилар». Ғафлатда қолса, машинасини бирор жойга уриб олади. Аллоҳдан ғафлатда қолган — «ҳуш дар дам» бўлмаган солик вақтини бой беради. Толибларнинг доим зикр билан машғул бўлишлари, маънан ва руҳан сергак бўлишлари тарбия талабидир. Ғофиллик инсоннинг қийматли фурсатини ўғирлаш билан бирга, кўп зарар ва зиён келтиради.