Caravan chronicles

Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Antropologiya institutı Axsikent arxeologiyalıq ekspediciyasınıń aǵzaları tárepinen Namangan wálayatında Temuriyler dáwirine tiyisli arxeologiyalıq izertlewler alıp barılmaqta. Izertlewlerdiń tiykarǵı maqseti usı dáwirge tiyisli turaq jay kompleksleri, xojalıq imaratların úyreniw rawajlanıw basqıshların anıqlawdan ibarat. Arxeologiyalıq qazıwlar procesinde Temuriyler dáwirine tiyisli turaq jaylardıń qaldıqları anıqlanıp, olardıń arxitekturalıq dúzilisi, qurılıs usılları hám paydalanıw ózgeshelikleri úyrenilmekte. Izertlenip atırǵan aymaqtıń geomorfologiyalıq jaǵdayı da ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Esteliktiń úlken bólegi uzaq tariyxıy dáwirler dawamında Sırdárya dáryasınıń ańǵarınıń ózgeriwi hám jaǵalıq jemiriliwi processleri tásirinde zıyan kórgen. Nátiyjede esteliktiń ayırım bólimleri dárya suwları tárepinen juwılıp ketken bolıp, búgingi kúnde aymaq átirapında dáryanıń eroziya nátiyjesinde payda bolǵan tereń oypatlıqlar hám tik jaǵalıq kesimleri baqlanadı.

Arxeologiya – yozma manba bilan tiklanadigan tarixdan farqli bir yo‘nalish. Arxeolog xuddi o‘tmish izquvariga o‘xshaydi. O‘zi yo‘q, izi bor tarixni o‘rganadi. Qazishma orqali topilgan buyumlarni (aksariyati siniq parcha, fragment) tizimlashtirib, tasnif qilib, undan keyin yozilmagan tarixni tiklashga harakat qiladi... “Jadid” gazetasining 2026-yil 22-maydagi 21-sonida O‘zFA Milliy antropologiya instituti direktori, tarix fanlari doktori Farhod MAQSUDOV bilan suhbat e'lon qilindi. Unda O‘zbekistonning arxeologik merosi, sohadagi yangiliklar, kashfiyotlar, jahon arxeologlari o‘rtasida rezonans uyg‘otgan topilmalar haqida so'z boradi. Батафсил 👉https://woscu.org/uz/news/detail/news/2506

Qoqan qalasındaǵı jumıslarımız dawamında biz Ferǵana wálayatı, Ózbekstan rayonında jaylasqan "Móyi Muborak" zıyarat ornı hám tariyxıy esteligine bardıq. Bul jerde 2007-jıllarda arxeologiyalıq qazıwlar alıp barılǵan bolıp, házirgi kúnge kelip bul jerde meshit zamanagóy usılda qayta qurılmaqta. Zıyaratqa muzeydiń ilimiy xızmetkeri ustaz Yahyoxon Dadaboev basshılıǵında bardıq. "Móyi Muborak" sózi arab hám parsı tillerinen kirip kelgen bolıp, "múbárek shash saqal" yamasa "bereketli shash talshıǵı" ( móylov, móy) degen mánisti ańlatadı, Payǵambarımız Muxammedtiń (s.a.v.) saqal talshıqlarına qollanıladı. Tariyxiy dereklerge qaraganda, XIX ásir baslarında Osmaniyler tárepinen Qoqan xanlıǵına jiberilgen sawǵalar arasında payǵambarimizdıń saqal shashıda bolǵan. Hám olardı usı ziyarat ornina jaylastirǵan , solay etip bul jer sol atama menen atalıp ketken.

Arxeologiyalıq izertlewlerde Axsikentte ótmishte joqarı sapalı polat islep shıǵarılǵan. Usı polattan dunyaǵa belgili "Damashq qılıshları" tayarlanǵan. Axsikent ustaları quramalı texnologiyalar arqalı polattı qolǵa kirgizgen hám bul process sır saqlanǵan. Sonıń ushın bul jerde tayarlanǵan qurallar Shıǵıstan Qıtayǵa shekem, Batıstan Damashq bazarlarına shekem jetip barǵan. Izertlewler nátiyjesinde áyyemgi ustaxanalardıń ornı anıqlanıp, olardıń jumısı ilimiy tiykarda tiklenbekte. Búgingi kúnde bul ustaxanalardıń maketleri hám ishki strukturaları zamanagóy texnologiyalar járdeminde qayta janlandırılmaqta. Namanganda dástúriy Gúller bayramı kúnlerinde Axsikent arxeologiyalıq parkinde xalıqaralıq ilimiy konferenciya ótkeriliwi rejelestirilmekte. Konferenciya dawamında arxeologiyalıq tabılmalar, áyyemgi gúlal buyımlar hám tariyxıy derekler tiykarında Axsikenttiń bay miyrası keńnen kórsetiledi.

1960-jıllarda arxeologiyalıq qazıwlar dawamında Budda háykeli tabılǵan. Háykel ılaydan islengeni sebepli bóleklerge bólinip ketken halda tabılǵan. Keyin ala bóleklerdi rekonstrukciyalap, jáne birlestiriwge erisken.

«Ajiynetepa» daǵı Budda háykeli haqqında mektep sabaqlıqlarında oqıǵanbız hám onıń 12 metr ekenin esitkenimizde tań qalǵanbız. Mektepte sabaq berip júrgenimde de bul háykeldi kóz aldıma keltirgenimde, kóz aldıma 12 metr biyikliktegi tik turǵan háykel keletuǵın edi. Negizinde bolsa ol tik halda emes, al jambaslap jatqan halda jaratılǵan. Bul súwret Buddanıń parinirvana, yaǵnıy dúnyadan ketiw jaǵdayın sáwlelendiredi. Ajinatepa - erte orta ásirlerge tiyisli budda monastırı, yaǵnıy ibadatxana bolip, házirgi Tájikstan aymaǵında jaylasqan. Bul jerde jergilikli dástúrler hám hind kórkem óneriniń elementleri úylesken. Monastırda buddizm monaxları jasagan hám olar átirapındaģı aymaqlarda buddizm táliymatın úgit-násiyatlap kelgen. Monastr Ullı Jipek jolınıń qubla tarmaǵına jaqın, áyyemgi Toxarstan jónelisinde jaylasqan edi.

Shamsedin Mahdi Hassan «Nutritional, Functional and Bioactive Properties of Sorghum (Sorghum Bicolor I. Moench) with its Future Outlooks: A Review» júweri haqqında maqalasın oqıdım, ósimliktiń bioaktiv, azıq awqattaǵı funksiyaları, keleshektegi rawajlanıwı haqqında jazǵan. Sorghum bicolor -ózininń dán bermegen toqımalarında (kúyebas) tabiyiy boyawlar saqlaydı. Laboratoriya hám haywanlar ústinde alıp barılǵan tajriybelerde júweri unı semizlik, qantlı diabet, saratan, júrek-qan tamır kesellikleriniń aldın alıwǵa járdem beredi. Dunya júzinde jetistiriw boyınsha dánli osimliklerden gúrish, biyday,mákke, arpadan keyingi besinshi orında...Júweri - sorghum bicolor- Batıs mámleketlerinde, Amerikada tiykarınan sharwashılıqta jem sipatında jetistirilse, Afrikada tiykarınan azıq awqat ónimleri sıpatında jetistiriledi. https://t.me/caravanchronicles

Júweri gúrtik - Qaraqalpaq asxanasınıń júweri unınan tayarlanatuǵın milliy taǵamı, taǵamdı ádette besbarmaq penen shatastırıp jiberedi. 2023-jıldıń 25-fevral kúni hár qıylı sociallıq tarmaqlar arqalı jámiyetshilik tárepinen "Júweri gúrtik" kúnin Qaraqalpaqstanda belgilew baslaması payda bolǵan. Usı kúnge shekem júweri gúrtiktiń eń úlken muǵdarı Nókis qalasındaǵı Prezident mektebinde tayarlanǵan. Prezident mektebindegi taǵamdı tayarlaw procesinde 20 túetawıq góshi, 35 kg júweri unı hám 15 kg biyday unı jumsalǵan. "Júweri gúrtik" kúnin sırt ellerde jasawshı qaraqalpaq belsendileri de birgelikte belgileydi. https://t.me/caravanchronicles

...usılayınsha qız hám onıń tuwısqanları hám dosları menen birgelikte ol kúyewiniń úyine jol aladı hám ilajı barınsha aralıq sozıladı; aralıq qısqa bolsa da, jolda oyın-zawıqtı dawam etiw ushın bir-eki márte uzaq aylanıwlar islenedi. Kelin birinshi arbada bolajaq baldızı menen otıradı, al jas jigitler atqa minip kárwanǵa joldas boladı. Kimde kim juwırıp aldına birinshi bolıp shıǵıwǵa erisse, sıylıq retinde kelinnen oramal aladı. Basqalar onı tartıp alıwǵa urınadı, ol qashadı hám quwıw baslanadı; ol jáne arbaǵa jetip kelgenshe quwıw toqtamaydı. Usılayınsha qolǵa kirgizilgen oramallar attıń basına baylanadı hám bahalı estelik sıpatında uzaq waqıt saqlanadı. Jol-jónekey kortej qaysı awıldan ótse, ádette sol jerde toqtatılıp, jol haqı talap etiledi. XIX ásirdegi bul dásturler búgingi gulyankanıń ertedegi kórinisi eken)

...Sońǵı orta ásirlerge tiyisli shet ellik dereklernde Xiywa xanlıǵındaǵı turaq jaylardıń ishki dúzilisi súwretlener eken, ápiwayı miymanlardı qabıl etiw ushın arnawlı ajıratılǵan xana "Selamdjoy" yaǵnıy bizińshe Sálemjay dep atalǵanı atap ótiledi. Bunda, Selamdjoy shańaraq sheńberinde miymanlardı kútip alıw, olar menen sáwbetlesiw ótkeriw, sonday-aq, rásmiy hám yarım rásmiy qabıllaw máresimlerin ámelge asırıw ushın xızmet etken. Selemdjay úydiń basqa bólmelerinen jaqtan ajıralıp turǵan. Yaǵnıy bizdegi úylerdegi qonaqjay yamasa miymanxana bólmesi menen baylanıstırsaq boladı....🧐🧐🧐❓

Sonsha uzaq hám qáwipli sapar aldınan úyden ayrılıw qanshelli awır bolmasın, hajılardıń qaytıw waqtındaǵı quwanıshı bunı tolıq qaplaydı. Jaqınlap kiyatırǵanınan xabar tapqan tuwısqan-tuwısqan hám doslar bir neshe kún aldın olardı kútip alıwǵa shıǵadı. Qosıqlar aytıladı, hajı tuwılıp ósken jerine kirip kelgende quwanısh jasları tógiledi. Hár kim onı qushaqlaǵısı keledi, oǵan tiygisi keledi, sebebi muqaddes jerlerdiń hawası ele onı qorshap turǵanday... Joqarıdaǵı ǵa qaraǵanda, XIX ásirde-aq bizde hajılar watanǵa qaytqanda saltanatlı túrde kútip alınǵan. Demek, hajını saltanatlı kútip alıw búgingi dáwirge tán hádiyse emes, al tariyxıy tamırlarǵa iye eken.🤔

«Qaraqalpaq ırımları» 🧐🧐❓❓

«Qaraqalpaq ırımları» 🧐🧐❓❓

Dawıt ata zıyarat ornındaǵı qábirlerde ushırasatuǵın ayırım buyımlar haqqında... Dawıt ata zıyarat ornındaǵı ayırım qábirler átirapında ájayıp buyımlardı ushıratıw múmkin. Izertlewshilerdiń atap ótiwinshe, ayırım maqbaralardıń kiriw bóliminde at bas súyegi hám kishkene bala tárizli gezlemeden tigilgen quwırshaq, awqat qaldıqları qaldırılǵan jaǵdaylar anıqlanǵan. At súyeginiń qoyılıwı tosınnan emes. Bul jaǵday kóshpeli xalıqlardıń áyyemgi jerlew dástúrlerin esletedi. Tikkeley dástúr dawam etken dep aytıw qıyın, biraq mazmunlıq uqsaslıqlar at kultı hám totemlik túsiniklerdiń uzaq dawam etkenligin kórsetedi. Gezleme tawardan tigilgen quwırshaqlarǵa kelsek, jergilikli túsinik boyınsha, olardı tiykarınan eki topar hayallar qaldıradı: - balaları kesel bolǵan hayallar, - perzent kórmegen jas hayallar. Olar quwırshaqlardı hám "ruwxlar ushın awqat"tı áwliyeler zıyaratxanalarına qaldırıp, shıpa yamasa perzent tilew niyetinde boladı. Bunday úrp-ádetler Oraylıq Aziyanıń basqa aymaqlarında da ushırasadı.

At toteminiń estelikleri ózbek dástúrlerinde de saqlanıp qalgan. Jaqın ótmishke shekem,olarda bay adam qaytıs bolǵanda, jaqın shańaraq aǵzaları hám tuwısqanları marhumnıń kiyimlerin bir atqa taslap, haywannıń átirapında aylanǵan, ham marhumnıń jaqsı pazıyletleri hám iygilikli islerin eske alǵan. Solay etip tuwısqanlar marhum ushın aza tutqan. Bul máresim "at aylanıw" dep atalǵan. Máresim juwmaǵında attıń quyrıgı kesilgen hám at bosatıp jiberilgen; bul attı endi hesh kim minbegen. Quyrıqtıń kesiliwi at iyesiniń qaytıs bolǵanın bildirgen.