تاریخ ایل جاف از قوم باستانی گابیان

بسمه تعالی 📚ادامه بحث ایل جاف: 🟧 معنی کلمه جوانرود یکی از مراکز ایل جاف- نام قدیمی و جدید این شهر؛ ☑️ شهر جوانرود که یکی از مراکز اصلی ایل جاف شاخه جبال است در باب معانی چندین تعبیر بکار برده اند: _جوان رود به معنی رود جوان، چار (چهار) رود اطراف آن؛ _قلعه (قلا) جوانرود نام اصلی شهر قلعه (قلا) جوانرود است (قلاعی که حکام اردلان بنا نهاده اند و قلعه ای هم به نام چنگیز خان در قسمت شرقی شهر وجود دارد که تاکنون آثاری به نسبت این نام(جنگیز) یافته نشده است می رود این نام به جهت صفات نامگذاری شده است)؛ _عده زیادی از جوانان آن محال در جنگها کشته شده اند و مردم برای آنان گریه کردن، ناله و زاری سر داده اند به همین دلیل به جوان رو مشهور شده است(کلمه رو را کوردان در فراق عزیزان به حالت فغان به کار می برند) و تعابیری دیگر نیز بکار برده اند. ⬛️ نامهای جوانرود در منابع گذشته؛ جاوانیه، جاوانه، جاوان، جابان، شاهویه، گنجه ویه، الانی، آلانی، هلانی، کلاشی، جافان رو و جوانرود و غیره بوده است. 🟪 حمدالله مستوفی در کتاب نزهه القلوب از ده ایالات کورد یادکرده است که از آلانی نام برده است؛ که امروزه چشمه هه لانی در شرق شهر اذهان را به نام آلانی براین شهر وارد کرده است(گرچه نام آلانی به اردلان و دوران حضور حکام آنان در این شهر نزدیک تر است چراکه هیچ آثاری دال بر حضور آلانها در این متطقه یافت نشده است و حمدالله مستوفی هم حدود جغرافیایی ده ایالات من جمله آلانی آن را مشخص ننموده است) و آورده است: الان قصبه است در کردستان و هوای خوش دارد و آبهای روان، حاصلش غلات باشد، علفزارهای نیکو و شکارگاههای فراوانی دارد. 🟥 امیرشرف خان بتلیس هم از آلان نام برده است. 🟨 در بعضی منابع بقلم ایرانیان اهل قلم، و در چندین مورد بجای جاوان، جابان را بکار برده اند که این مورد در تبدیل کلمات فارسی و کوردی و بلعکس معمول است که به جای حرف و حرف ب استفاده شود، به عنوان مثال؛ ئاو به آب، شه و به شب، باوه جانی به باباجانی، ریژاو به ریجاب، ذهاو به ذهاب، رجوی به رجبی و غیره و در تبدیل جاو به جاف هم باز این تغییر معمول است به طور مثال: نوت به نفت و جوت به جفت و غیره؛ که جاوان هم گاهی در منابع فارسی،جابان نوشته اند و امروزه نیز کوردان جاو را جاف به کار می برند... 🟩 در چندین منبع و مآخذ هم آمده است؛ که جاوانیها از اجداد اولیه جافها هستند و باز هم در تبدیل و به ف در فارسی به کوردی و بلعکس معمول است. 🟦 در پایان نتیجه می گیریم که نظریات بالا در مورد وجه تسمیه شهر جوانرود بسیار ضعیف هستند و جوانرود فارسی یا جوانرو کوردی در اصل جاوان رو به معنای تردد ایل جاوان یا جاوانیه بود است. چرا که اکثریت مردم ایل بزرگ جاف تا چند دهه پیش بصورت عشایر کوچرو زندگی کرده اند و دایما در این محال برای کوچ به مراتع ییلاق و قشلاقشان تردد نموده اند و تا ظهور حکومت سلجوقیان در ایران همانند ایلات همسایه ییلاقشان تا حدود الوند همدان، گردنه اسد آباد، نهاوند و دینور و غیره و قشلاقشان تا کلار، کفری، بانی خیلان، حلوان (سرپلذهاب امروزی)، جلولا، خانقین، دشت شارزور، سرقلا و جگیران، باینگان پاوه، طوزخرماتو و کناره های رود دجله عراق بوده است و شریک حکومت حسنویه و بنی عیار کورد بوده اند و قبل از شروع سلجوقیان قوم غوزها که دنبال قدرت طلبی بودند با هجوم سراسری به این حکومتهای محلی و ضعیف کردن آنها ایل جاوانیه را بسمت نواحی مرزی ایران و عراق کنونی از حله، نعمانیه، کوت، بدره، مندلی، خانقین، کلار ، کفری، دشت شارزور، بانی خیلان، حلوان، سرقلا و جگیران و باینگان پاوه و غیره رانده اند و رابطشان با مراتع ییلاقی اسبق شان در مناطق ذکر شده را قطع کرده اند و بعد از حمله هلاکو خان به بغداد بخش اعظم جمعیت این ایل بخاطر طرفداری از حکومت عباسیان کشته شدند و بعدها بخشی از آنها به خوزستان کنونی مهاجرت کرده اند، باقی مانده مردم این ایل در کلار، کفری، دشت شارزور، بانی خیلان، حومه پاوه، دشت سرقلا و جگیران تا شهر جوانرود کنونی و غیره جمع شده اند و در مواقع کوچ ییلاقی تا کوهستان دالاهو، شاهو (شاه کوه) و غیره پیشروی نکرده اند و بعدها در اثر اتفاقات آینده و تغییر و تحولات چندی با ایلات همسایه که بیشترشان عموزاده و از یک تبار و دارای نیای مشترک هستند جابه جایی جغرافیای قومی انجام شده است... 🗞 این بحث ادامه دارد ✍ بقلم ؛ محمد دارابی

🎥 گذری بر تاریخ جوانرود (جوانرو) 🎥

📸 چند دیگر از بزرگان ایل بزرگ جاف📸 📲فرستنده؛ علی بهرامی ولدبیگی

📸 چندی از سران ایل جاف 📸 📲 فرستنده؛ علی بهرامی ولدبیگی

📸 روسای ایل جاف جوانرود همراه با عبدالکریم قاسم و ملا مصطفی بارزانی📸 📲فرستنده؛ علی بهرامی ولدبیگی

📸 مرحوم فتاح بیگ امجدی ولدبیگی همراه با بزرگان اورامانات، مرحومان محمد بیگ وکیل، عزت بیگ لهونی، محمود خان دزلی و... 📸 📲فرستنده؛ علی بهرامی ولدبیگی

بسمه تعالی محمد بن ملا احمد بن حسن بیگ بن رستم بن کیخسروبیگ بن امیر بابا سلیمان بن فقه احمد پشدری است و تخلص به لقب فیضی کرده و بالاخره مفتی بغداد گردیده است، پس او به عنوان محمد فیضی افندی مفتی زهاوی اشتهار یافت اما علت نسب او به زهاو که ناحیه است در غرب ایران برابر شهر خانقین عراق، چون پدرش ملا احمد با بعضی از خویشاوندان خود که از امرا بابان بودند دلرنجی حاصل نمود و از سلیمانیه به زهاو کوچ کرد، جایی که اقوام سببی او آنجا بودند و مدتی در آنجا باقی ماند بدین جهت خود و پسرش به زهاوی معروف شدند اما ملا محمد مفتی زهاوی در سال ۱۲۰۸ هجری در سلیمانیه متولد شد، پس در خانه خود نزد پدرش تربیت یافت و سپس در مدارس علمیه موجوده در آن نواحی درس خواند و پس از انتقال به زهاو مدتی در آنجا بود، بعد از پدر به وطن بازگشت و او همراه پدر بود، تا به حد نوجوانی و به پایه جوانان رسید از سلیمانیه خارج شد و در مدارس نقاط مختلف به تحصیل مشغول شد و نزد علامه شیخ عبدالله خرپانی اقامت کرد و فقه و منطق و اصول فقه را در خدمت او آموخت، همچنین در حضور شیخ معروف نودهی بعضی علوم را فراگرفت

📚درێـــژەی باســی هــۆزی جاف 🟩 رونکردنه وه یه ک‌‌ که له باسی ئه م‌نوسراوه پێویست ده‌کات، ئه وه‌یه مه‌به ست له نێوان کووفه و به سره که له نوسراوه ی پێشووتر له سه ر مان‌نووسی، هه ر ئه‌و‌ناوچه ی کۆنه ی دینه وه ره... که‌عه‌ره به‌کان‌ به‌ماه کووفه‌ ناویان‌ده برد. وه‌هه ر وه‌ها نه‌هاوه‌ند که‌له لایه ن‌عه ره به کان ماه‌به سره ناو ده برا، هه رچه نده ماه له‌زمان‌وکلتووری عه ره بی به مانای شارستانه و وه کۆکراوه که ی ماهانه، به‌ڵام مانای‌ ماه له مێژوودا ماده کانه که ده کاته باپیره ی کورده کان؛ چوون‌ له دوای گۆڕینی ده سڵاتی ماد بۆ هەخامه نشیەکان وه‌ دوای لکاندن و یه کگرتنی ناوچه کانی باشوور وه روۆژ ئاوای ئیرانی ئه مرۆکه تا سه رده می ئیسلام، و هه ر وەها ناوبردنی ماه به له قه بی هیندێک له شاکانی هەخامەنشی و ناسراو ه ی شاکانی ساسانی به م‌ناوه ی ماه بووە، که‌مه‌به ست له‌ماه‌ هه مان ماده کانی پێش هخامه نشیە. 🟨 مه‌لا‌جه‌میلی رۆژ به یانی پێی وابووه جاوانی یه کان له سه ده ی چواره می کۆچی یه‌کێکه‌له‌هۆزه ناسراوه‌کانی کورد، که‌له‌ناوچه‌ شاخاوی یه کان بەره و دشته‌کان و ناوچه نزمه‌کان کۆچ یان کردووه. و له درێژه دا پێی وایە جاوان‌له‌پێشدا جاقان بووه که له شێوه کی تری کوردی پیتی واو ناوبراوه، هه رچه‌نده‌له زمانی فارسی ئه م‌ ووشه یه به جابان نوسراوهو دوور نیه که‌ ووشه ی جاقان له لایه ن عه‌ره‌به کان‌به جافان خویندرابێتەو وشه ی دوهه‌م به تێپه رینی کات به شێوه ی جاف لی ده ر هاتبێت. ❌ له‌م‌بۆچونه دا چه‌ند خاڵ هه یه؛یه که‌م جافه کان‌ یا‌ن جاوانی یه کان،هه ر گاوانی یه کان‌ کۆن‌بن که‌ له گه‌ڵ نه ته وه و هۆزه نزیکه کانی هۆزی گابیان یان گاوانی یه کانن، و له‌سه رده‌می کۆن له‌ویلایه تی په رتیکن له ئه سفه هانی ئه‌مرۆکه و جاوانی ده‌ماوه‌ند و رۆژ ئاوای ئێران بووه. جاوانی یه کان‌ ‌که هۆزه کوچ نشینه کان بوون و تا سەدەی چواری کوێستانیان دینه وه رو نه هاوه‌ند بووه وه‌ گه‌رمه سیریان شاری کۆن و ڕوخاوه ی ده ڕنه ، حه لوان، شاره زوور، که لار ، کفری، به دره ،مه‌نده لی ،خانه قین، جوانڕۆ یا‌جاوان‌ڕۆ شوێنی هاتووچۆی هۆزی جاوان بووه و هاوبه شی ویلایه تی دەسڵاتی کوردی حەسنەویه و به نی عه نار له‌پێش سەلجوقی یه کان به دەستی هۆزی هێرش به ری غوزه کان بو شوێنگای گه رمه سێر نشینی حله، نعمانیه ،به غداو کووت فڕیندراون،وشوێنه‌که‌ی کوێستانی خۆیان له و سه رده مه له ده ست داوه، له به شی دووه‌م‌ ناو براو که واته مەلا جه میلی رۆژبه یانی ده ڵیت ئه وه ی که جافان له جاقانه وه هاتبی به ته واوی ناڕاستە وه ک ئه و‌ه ی که وترا جاف یان‌جافان هه مان جاوان یا جاوانیه،که‌ وشه که بچوک‌کراوه ته و به شێوه ی ڕێنووسی عەرەبی جێبه‌جی کردنی پیتی ج له گه ڵ گ ئاسایی یه و پیتی ج له باتی گ هاتووه، و بۆ مانای دروستی خوی یه که‌م ده بێت به شیوه ی سه ره تایی خۆی ده ر بێنین که‌ده‌کاته‌ گاوانیه یان‌گاوانی که‌ رێگای هاتووچۆی ئه وان له رۆژهه ڵات بو رۆژئاوا بووه. 🟥 فیروز ئابادی ده ڵیت جاوان هۆزیک له کورده‌کانه که له حله ی به‌نی مه‌زید له عێراقن وله زانا ناسراوه‌کانی ئه وان ده‌توانین بە فەقی موحیەدینی جاوانی ئیشاره ت بکه ین، سەید موحه مه د مورتەزای زوبه یدی له باسی قامووسی وشه کانی الحلی الشافعی پێی زیاد کردوه و ڕسته‌که‌به‌م‌شێوه یه ده ر هاتووه، موحه‌مه‌د بن علی الکوردی الجاوانی الحلی الشافعی. 🟪 سه بکی له کتێبه که ی خۆی له باره ی ئەم زانایه ده ڵێت ئه و موحه‌مه د بن علی بن عبدالله ئه بوو سه ید عه‌ لی الجاوانی الحلی العراقی یه و جاوانی یه کێک له هۆزه کورده کان که‌ له‌حله نیشته جێی بوونه و به پێی وتراوه ی مێژووی ئبنه نەججار له دایک‌بوونی ناوبراو بو ساڵی چلی کۆچی مانگی ناو ده بات ئەم ڕاپۆرته و ئه م‌کتێبه یه‌کێک‌له سه ره کی ترین سه رچاوه کانی هۆزی جاف و شوێنی نیشته جێ بوونی ئه وان له حله یه. ⬛️ له سه ده ی چواره‌می کۆچی دو ڕسته شیعر له لیزا خانمی جاف که له نزیکی ڵوڕستان بووه و له‌نزیکی تافگه ی ئه فرینه ژیاوه‌ باس کراوه که ده ڵیت : حه یده ری سه ڕاف، حه یده ری سه ڕاف/چه ندی نه عینه بیم نه‌گیج تاف ئسه ئه و چان په‌نه م کچه‌جاف/ قه باله ماری نه تا ش مه ساف له سه رده می سەلجوقی له ئێرانی ئیستاکه‌ له سه رچاوه‌کان ناوی چوار فه رمانده ری هێزه هۆزەکوچ نشینه کانی کرماشان هاتووه که زۆر هه ستی نه ته وه ی وهۆزی یان بووه و به پێ ته‌مه‌ن یه ک پاش یەک جێنشینی، یه‌ک کراون که ده بنه فەڕوخ‌سوڵتانی گۆرانی کرندی، عەبدوڵڵا سنەیی، نورەدینی کەڵهوڕو عەبدوڵڵا جاف. ⬜️ عیمادەدینی ئەسفەهانی له سەدەی شەشی کۆچی‌، ژیان نامەی هیندێک لە ئەمیرانی ئەم‌هوزەی باس کردوه و لەوبارەوە دەڵێت: ئه‌میر شوجاع عاسم بنی ئەبوو نەجمی کورد له گه‌وره کوردانی جاوانیە... ✍بە پێنووسی، مـوحـەمــەد دارابــی وەرگێـــڕان: ڪاوە ئــەحمــەدی

📚 ادامه مبحث ایل جاف؛ 🟩 توضیحی که بر این نوشته ضروری می نماید؛ این که منظور از قلمرو ما بین کوفه و بصره به نحوی که در متن مطلب فوق نقل شده نیز آمده همان سرزمین باستانی و کهن دینور است که اعراب ماه الکوفه می گفتند و همچنین نهاوند که ماه البصره گفته می شد. گرچه ماه در فرهنگ عربیه معنی شهرستان بود و جمع آن را ماهان می گفتند، اما مراد ازماه در معانی تاریخی آن به معنای ماد نیاکان کوردان است؛ چراکه بعد از تغییر حکومت ماد به هخامنشی، ضمن اطلاق مناطق جنوبی و غربی ایران امروزی تا زمان اسلام، همچنین به کرّات اطلاق کلمه ماد به برخی از دوره پادشاهان هخامنشی و القاب پادشاهان ساسانی صورت گرفته است که مراد همان ماد پیش از هخامنشی است! 🟨 ملا جمیل روژبیانی معتقد بوده است؛ جاوانی ها در اواسط قرن چهارم هجری از ایلات بسیار مشهور کرد بوده اند؛ که از مناطق کوهستانی به دشتها و جلگه ها سرازیر شده اند و ادامه می دهد که؛ جاوان در آغاز جاقان بوده و این هم طبق شیوه دیگر کردی همه واو تلفظ می کنند هر چند که در زبان فارسی این واژه به صورت جابان درج شده است، بعید نیست که واژه جاقان را عربها به جافان خوانده باشند که واژه ای مثنی و به گذشت زمان بصورت جاف در آمده باشد ❌ در نظریه چند نکته است؛ اول اینکه جافها یا جاوانیه که همان گاوانیه باستان و همراه با اقوام و طوایف چندی از اعقاب قوم باستانی گابیان و گاوانیها هستند و در دوره باستان کهن در ایالت پرتیکن از اصفهان کنونی و روستای جاوان دماوند و غرب ایران بوده است، جاوانی ها که عشایر کوچ نشین بوده اند و تا قرن چهارم ییلاقشان دینور و نهاوند بوده است و قشلاقشان شهر باستانی و متروکه درنه، حلوان، شارزور، کلار، کفری، بدره، مندلی، خانقین، جوانرود یا جاوان رو (محل تردد ایل جاوان) بوده است و شریک امارت و حکومتهای کورد حسنویه و بنی عنار ، در قبل از سلجوقیان توسط قوم مهاجم غوزها به محال گرمسیر این ایل و جلگه و دشتها حله، نعمانیه، بغداد و کوت رانده شدن و مراتع ییلاقشان در آن زمان از دست دادند، در قسمت دوم که این بزرگوار می گوید که جافان از جاقان آمده است کاملا نادرست است، همانطور که گفته شد؛ جاف یا جافان همان جاوان یا جاوانیه است که کلمه معرب شده است و مطابق خط و رسم عربی که جابه جایی حرف ج بجای گ معمول است به شکل در آمده، و برای معنی واقعی آن ابتدا باید آن را به شکل اول در بیاوریم‌که می شود گاوانیه یا گاوانی ها و مسیر آنها در دوره باستان کهن از شرق به غرب بوده است 🟥 فیروز آبادی می گوید؛ جاوان ایلی از کردها می باشند که در حله بنی مزید در عراق هستند و از عالمان ایشان می توان به فقیه محمد بن علی جاوانی اشاره نمود، سید محمد مرتضی زبیدی در شرح قاموس واژه های الحلی الشافعی را به آن افزوده و جمله به این صورت در آمده است؛ محمد بن علی الکردی الشافعی را به آن افزوده و جمله به این صورت در آمده است ؛ محمد بن علی الکردی الجاوانی الحلی الشافعی 🟪 سبکی در کتاب خود درباره این عالم بزرگ می گوید؛ ایشان محمد بن علی بن عبدالله ابوسعید الجاوانی الحلی العراقی می باشد و جاوانی ها ایلی از کردها هستند که در حله ساکن می باشند و به نقل از تاریخ ابن النجار تولد ایشان را سال ۴۰ هجری قمری بیان می کند این گزارش و این کتاب از اصلی ترین منابع درباره ایل جاوانی و سکونت آنها در حله می باشد، ⬛️ در قرن چهارم هجری دو بیت از لیزا خانم جاف که در نزدیک لرستان بوده و در نزدیک آبشار افرینه زندگی کرده نقل شده که؛ حیدر صراف حیدر صراف / چه ندی نه عینه بیم نه گیج تاف ئسه ئه و چان په نه م کچه جاف/ قه باله ماری نه تاش مه صاف 🟦 در زمان حکومت سلجوقی بر ایران کنونی در منابع نام چهار فرمانده لشکر عشایر کرمانشاهان که بسیار تعصب قومی و ایلی بهم داشته اند به ترتیب سن و سال و یکی پس از دیگری جانشین هم شده اند که عبارتند از؛ فرخ سلطان گوران کرندی، عبدالله سنه ای، نورالدین کلهر و عبدالله جاف ⬜️ عماد الدین اصفهانی در ششم هجری قمری زندگی نامه شماری از امیران این ایل را بیان کرده است و در این باره می گوید: امیرشجاع عاصم بن ابوالنجم کرد از بزرگان کردهای جاوانی می باشد ✍ بقلم : محمد دارابی

🎥 ده ݩگی جوانی ماموستا فتح اله امینی تێکه ڵ به سۆزی شمشاڵ 🎥