БАШАНД КИТОБЕН

бипурс, то бидонй, баррас, то бираҳй, ва саллам.

Ин тамаддун аввалан забони араб дошт ва дар машриқи Эрон оғоз шуда буд ва бо Сомониён ба вижа парвариш ёфт забони форси ҳам забони илму адаб шуд ва бисёре китобҳо ба забони форси навишта шуд. Ва чи гуна ин торихшиносу меъморону тарҷумону дигару дигар ба тамаддуни Эрон дахл надошт ? Рудакиву Фирдавсиву Муайяди Шерозиву Синову Носири Хусраву инҳо, барҷастатарин ҳакимони эронизабон буданд ва таъвили Қуръонро ҳам ҳеч ҳизбе бидуни инҳо накард ва намедонист. Ва танзеҳӣ ҳам буданду муззаву беолоҳишии ваҳдатро талаб мекарданд , на ташбеҳ. Да замони Анушервон китобҳоро ҷамъ мекарданд , мактабҳо ташкил буданд , донишгоҳоро сохта буданд , замина омода буд барои чунин чиз. Ин ҳам як муғолата аст , ки дар даври ислом Сино доштем , ҳозир надорем. Ин ҳама тамаддуни эронист ё тамаддуни эрон дар даврони ислом ё баъд аз ҳамлаи аъроб. Эрон кишвари сарбаланде буд , соҳиби фарҳанги миллӣ , соҳиби давлати миллӣ ва забони миллӣ ва дини миллӣ. Ва даалатҳои бузурги ҷаҳон дар муқобили эрон ҳозир буданд. Қудрати бузурге буд эронзамин. Сарбозони эрон аз руди Сир то Миср посдории марзҳои эронзаминро мекарданд мекарданд. Бинобар ин , ки дар заифтарин нуқтае , ки Сосониён расида буданд ин оғоён ҳамла карданд , истиқлоли Эрон аз байн рафт , азамати Эрон аз миён рафт ва эронзамин шуд як дарвозае комилан бозе барои ҳамлаи ақвоми дигар аз Осиёи марказӣ. Истиқлоли Эронро гирифтанд , ҳиссияти Эрон барбод рафт , эрон суқут кард аз дараҷоте , ки буд ба лиҳози қудрати ҷаҳонӣ ва ҳаргиз дигар боз нагашт ба он дараҷае , ки буд. Бисёр чизҳо аз мо рабуданд. Як китоб ба мо доданд , бештар аз шашсад сол моро ғорат мекарданд. Маълумотҳое , ки Ибни Халдун ва Масъуди додаст бибинем чи қадар сармояҳое аз эрон хориҷ мешуд ба унвони молиёт ва ба дарбори хулафо мерафт ҳайрат мекунед. Тамоми инҳо мебоисти сарфи ободӣ ва мамлакат ба пеш мерафт садҳо чизҳо сохта нашуд , дар воқеъ садҳо тахриб шуд. Руз ба руз минтақа ҳақиртару ҳақиртар шуд. Бисёр чизҳоро аз мо гирифтанд. Ва мо барои инҳо тафсири Қуръон навиштем тадвини забон кардем , дастури забон навиштем , фалсафа барояшон эъҷод кардем. Танҳо чизе , ки намешавад аз он гузашт , табақоти будани ҷомеъаи эрон Чизе надошт , ки бидиҳад ба мо. Вақте , ки аъроб омад чи чизе доштанд. Як китоб доштанду шамшере ва шутуре. На омузише буд на дорои маданияте буд , ки ба мо чизе ёд бидиҳанд. Мо ба онҳо чизҳо ёд додем. Дар воқеъ агар эрониён набуданд чизе тавлид намешуд дар ин ислом. Ибни Халдун мегуяд , ки ба ғайри эрониён чизе дар дасти ислом нест. Шумо ҳар чи нигоҳ мекунед , бибинед ки эрони астанд . Аз фалсафа , ҳатто тафсири Қуръон ва ҳамаи улум , агар ки нигоҳ мекунед ҳама эронист.

Пас Фирдавсӣ бояд чӣ мегирифт ? Ин тахайюлоти худи инҳо буда ва достонҳову дуруғномаҳо , ки навиштанд . Нишаста назора ман аз дурашон , Ту гуфти будам пеш муздурашон . Аъроби нахустин ҳам ҳеч таваҷҷуе ба инҳо надоштанд. Аммо ин давлатҳо ва он хилофатҳо барои барандозии падидаи фарҳанги худро иқдом мекнанд , мардумро озмуд мекунанд , вақте , ки бо муқовимати шадиди мардум шуданд сай мекнанд онро мусодира бикунанд. Ин аст , ки мегуем , мо ҳам бо шумо мувофиқем , дуруст мегуем , инчунин будааст , моли мо будааст , натавонем нигаҳдори кунем , шумо нигаҳдори кардед .Аммо нашуд. Суннате , бад -ин дараҷа азамат ва ин дерпоя ба лиҳози замониро намешавад барандохт. Ин аст , ки чи бикунем. Онро мусодира мекунем , мегуем мо ҳам бо шумо мувофиқем. Дуруст мегуед , ин чунин будаст , моли мо будаст , натавонистем нигаҳдори кунем . Дар ҳоле ки Наврузе набудаст дар араб , торих намешинохту суннати инҳо бо мо фарқ доштаст. Ин достони Наврузу шодию нишот дар ҳамин ҳаёт , ки аст усулан мубтани ба тафаккуроти Зардушт аст , ки ин тафаккурот худи инҳо дар воқеъ тавсия мекунад шодхорӣ ва шодкоми ва обод кардани гетӣ ва ҳар чи марбут мешавад ба ҳаёти инсони ва инҳо баръакси он буданд. Суфраи афсин (афшин) Ҳама марбут аст ба баракати замини. Навруз оғози таҷдиди ҳаёти табиат буда барои эрониён , ки умдатан мардумони кишоварз буданд , ҳамаи ин ҳаёт бармегардад ба табиат . Оғози баҳор зинда шудани табиат ва бозгашти баракоти замини ва ин муҳимтарин коре будаст , ки нишот кард. Фаровардаҳои заминиро ба руи суҷра мегузоштанд. Аммо дақиқан аз кай қурун намуданд мушаххас нест. Яке аз мушкилоти мо ин аст , ки мо он мусталаҳотеро , ки дар сухан ба кор мебарем , таъриф намекунем . Аввал бояд , ки ин тамаддун чи чиз аст ? Вақте , ки тамаддунро таъриф кардем , баъд мерасем ба тамаддуни ин . Тамаддун ҳолате воло аз ҷомеъа аст , ки дар он ҳуқуқи мардум риоят мешавад ва ҷомеъа ташаккул аст , яъне дар ҳар мавриде ҷомеъа тавонисти мураттаб бикунад , органаиз бикунад , икрому эҳсосе барои ҳунар ва барои илм аст. Инҳо таҳрифҳои мухтасаре аз тамаддун. Тамаддун ҳаргиз бо дин таъриф нашудаст. Мо тамаддуни яҳуди намешиносем , тамаддуни Масеҳи надорем . Мо мегуем тамаддуни Бобил , тамаддуни Сомир тамаддуни Эрон бо ҷуғрофиёт муаррифи мешавад на бо дин. Ин аз маҷҳулоти ҳавзаҳои схоластикии ин шарқшиносон аст. Масалан чизе ба номи тамаддуни исломи вуҷуд надорад. Ин ҷазирати араб зарфияте тавҳиди маданият надошта , ки ба мо тамаддуне бидиҳад. Вақте , ки ислом омада ва ба зури шамшер ҳам омада ва эрониён мусалмон шуданд чун нек бингари агар шарофате дар ин ислом аст онро эрониён ба у доданд. Бузургони ислом наваду панҷ дар сад эрони астанд. Нависандагон ва олимон мували буданд . Чун Ислом муваллиди тамадун наметавонад бошад. Яъне шумо идеолгия дошта бошед , ки дар гоми аввалин бигуяд , ки нисфи ҷомеъа беҳаққ аст ва ҳаққ надорад , ки занҳо беҳаққ астанд ва баъд бигуям ҷиҳодро ва ғоратро ва гирифтани амволро . Чунин идеоложи наметавонад муваллиди маданият бошад. Ин қадар аст . Дар рузгори хулафои рошидин ва умавиён ҳам чизе аз маданият намебинем. Мерасем то рузгори бани Аббос ва мебинем рафта рафта дор ул ҳикмаҳо дар Бағдод ба вуҷуд омаданд ва шуруъ шуд тарҷумаи осори юнони ва осори румӣ , ки ин мутарҷимин аксаран эронӣ буданд. Вақте , ки ин осор тарҷума шуд , ва ин як васлаи табиист , ки вақте , ки фарҳангҳо бо якдигар дархурд мекунанд , монанди абрҳои боронзо , тавлиди борон мекунанд. Бинобар ин аз бархурди маданияти юнон бизонт ва ирон маданияте ба вуҷуд омад., ки умри хеле кутоҳе ҳам дошт. Қарни сеюму чорум ааваш аст ва баъдар сар ба нишеби гузошт. Фотимиёни Миср ҳам дор ул-ҳикмат ва китобхонаи азиму олимону одамони бебоке доштанд , ки аксарияташон ҳам Эронитабор буданд. Ин аст , ки мо наметавонем гуем , ки ислом маданияте оварди . Ислом коре , ки карди бо шамшер деворе байни маданиятҳоро бардошти ва ин маданиятҳои кишварҳо бузург бо ҳам омехтанд . Ибни Сино , ки шогирди инҳо набуд , Ибни Рози ҳам шогирди инҳо набуд. Инҳо илмро аз юнониён гирифтанд , аз ҳиндуён гирифтанд.

Темури ланг омад ва боқимондае агар монд аз ҳамлаи муғул , аз миён бардошт. Агар муғул ба Шероз нарафт , ин рафт ва ду давра ҷангҳову куштори ҳафтсола , ба кишвари эронзамин кард ва куштор беандоза буда. Муғулҳо ҳам он чизҳоро ки месохтанд инҳо хароб мекарданд. Инҳо аҳли тахриб буданд. Сохтмонро таҳаммул намекарданд Осиёи марказиҳо ва он тарафи Сайҳун. Ва чиҳил моя матолеҳ навиштаст ин Шарофуддин Алии Ази аз далериҳои мардуми Сабзвор ва дар он ҷо панҷоҳ ҳазор нафарро сар буриданд инҳо ва манораҳои секаллаву чоркалла дуруст кард. Дар Исфаҳон 70 000 нафар. Дар Сиистон чи диловариҳо нишон доданд мардум. Охундҳо дар ин Темур иҷтиҳод дода буданд. Ҳофизи Қуръон ҳам будаст он ланг. Дар роҳи ислом ҳам салотини қозӣ буда. Мо аз худ бегона шудем. Чунон шуд , ки гуӣ руҳи дигаре дар бадани мо рафт ва мо фаромуш кардем , ки ки ҳастем. Арабҳо ва маданияташон ҳама аз миён рафтанд ва асаре аз онҳо нест. Ҳоло дубора дучор шудем. Агар мардум хатову хатокор буданд ҳоло Унсури менишаст дар ҷои Фирдусӣ. Вале муяссар нест. Бо кизбу дуруғу ҳавомфиребии инҳо кор ба ҷое намерасад. Як забони ҷадиде ихтиро шудааст дар мо , бисёре луғоташ намефаҳмем ва баъде , ки бихонанд мепурсем , ки тарҷумааш кунанд.. Ҳамватанон ҳасабони фарёд доранд , нафаҳмидем манзурашон чи буд. Гуфтамшон фарз кунем , ки ман одами дини нестам , бинобар ин баёни таърихро меёварам ҳамон гуна , ки медонаму мехонам. Мардум хафа шуданд аз ин калом. Вақте , ки шуълае аз ягон ҷо пайдо мешуд ҳамон су раҳ мегирифтанд. Аз сурудҳои ориён.Ҳамаи ин сурудҳо сурати суол аст . Суол мекунад ханҷару шамшер даркор нест ва инҳо ... Мегуяд: Парвардигоро , дар партави фуруғи минуӣ ба мо чи хоҳӣ бахшид. Оё он саодате , ки дар партави ростию поки ба даст меояд ва ба ҳамин раҳ бишуда кадом аст . Дар мавриди доноён чи фармоне дода шудааст. Эй Худованди хирад маро аз тамоми ин ҳақоиқ огоҳ соз ва бо гуфтори илҳомбахши худ маро рушан намо то ҳамаи мардумро ба оини рости шод кунам . Агар дони, ки фардо бар ту хешу аҳлу пайвандат Бигиряд зор чандине, бад-ин хуши чаро ханди? Бибояд, бегумон, рафтан-т аз ин ҷо суи он маъдан, Ки он ҷо бидравӣ, бешак ҳар он-ч ин ҷо парокандӣ. Наёи суи нур, эро ба торики-дарун зоди В-агар зи нур нагрои, дар ин торик чаҳ банди. Бисёр машҳур аст , ки Абу Ҷаъфари Мансури давониқи ба Бармаки мегуяд , бифристед ин мадоинро хароб кунанд ва биёваранд ин ҷо дарвозаҳои Бағдодро аз масолеҳи он бисозад. Мегуяд ҷаноб ин сохтмон бисёр муҳкам аст ва мар ба хироҷи хориҷи он бисёр болост. Мегуяд , ту чу габр будаст аҷдоди ту таасуб меварзи ва мефиристад мебинанд , ки дуруст гуфта Бармаки. Ин аст , ки он чи маданият пеш аз ислом буда , инҳо дар залоат буда ва он чи сунан будаст дар байни миллатҳо , ҳамаи инҳо залолат будааст. Ба Эрон ҳам , ки омадаанд ҳамин сунанро барандохтанд , ҳар чи нек буд бад шуд , ҳар чи зебо буд зишт шуд , он чи зишт буд зебо шуд ва ҳар чи аз Эрониён буд , Навруз боқи монд ,. . Ва аз ибтидо душмани ба Навруз боис шуд. Чи моя супоришҳо мешуд бо ин подшоҳони ғайриэрони , ки инро барандозанд. Унсури дар тавсия ба Маҳмуд мегуяд , ту марди динию ин расм расми габрон аст Маҳмуд пулҳоеро , ки медуздид ба ин шоирони эрони медод . Инҳо будёди ин адабиетро маҳкам карданд. Инҳо дар ин соҳа нақши калонд варзиданд . Амо инҳо дар хидмати ин Султон буданд , мадҳ мекарданд уро . Сифати шеърашон ҳам боло буд . Хусусан Фарухиву Манучеҳриву Унсуриву . Корашон маддоҳӣ буданд. Унсури бар ин , ки Шоҳномаро хор бикунад , мегуяд : Чунин намояд шамшери хусравон осор Чунин кунанд бузургон , ки бояд кор . Ба тири шоҳ нигар номаи гузашта махон , Ки ростгутар аз нома теғи у бисёр . Ё дар нафъи иди навруз ҳамин Унсурӣ мегуяд , ки : Ту марди диниву ин расм расми габрон аст , Раво мадорӣ бар расми габр рафтан . ....Душмании шуаро шуруъ шуд аз замони Султон Маҳмуд . Ин шоирони қарни шашум гадои пул шуданд .яъне мо шуаро гадоёни пул ҳастем дар хонаи ин ҳоким . Ва инҳо чун орзуяшон пул мебубуд , вақте , ки кадомаш як қасида мегуф султон як хурҷин пул дар пешаш мепартофт . Яъне як қасидаи мутавасит гуфтам пул гирифтам .

Бодиянишину Элчӣ. Инҳо дузд буданд. Ғузҳое , ки аз Осиёи миена то Урал ғорат мекарданд. Ҳеч хизмате ба маданият накарданд. Омаданд арабҳо. Ислом қабул кунед. Як ҳарфи инҳоро намедонистем ва ҳоло ҳам арабиро қабул надоре ва намефаҳмем. Худашон намедонанд чи барояшон гуфтанд. Суннат мухталиф , либос мухталиф ҳама чизашон мухталиф. Ё шумо мусалмон мешавед ва боҷу хироҷ бари мо месупоред ё мо шуморо мекушем , зану бачатонро мебарем ба Мадина мефурушем ва зиндагиятонро оташ мезанем. Интихоб кунед. Бисёр хуб.Ва баъд кишварро тақсим карданд. Як одам Абу Мусои Ашъари ҳокими Ироқу Аҷам ,Исфаҳону мерасад то ба Кошону Ғелону ҳатто баОзарбойҷон. Инҳо Ироқи Аҷам. Ва Хуросону шимоли Эрон одам мемонданд ва молро ҷамъ мекарданд ва мебурданд ба хизмати халифа. Машҳур аст , ки як руз Ҳорунарррашид нишаста буд ва як касе Бармаки одами у буд. Ва гуфт ғаноими Хуросон ба ҳадде зиед буданд , ки шуре барангехт дар байни ҳама касое, ки омаданд тамошо кунанд. Мегуфтанд , ки : Такбир , Такбир аз зиёдии амвол. Дар торих аст ин. Чандсад аспи нижоди , намедонам чи мизон канизакҳои зеборуй , чи мизон сангҳои қимати , чи мизон ғулом , мураттаб мураттаб мавҷ дар мавҷ меомад , ки инҳо ҳаммааш барои Ҳорун. Баъд баргашт Ҳорун ба Бармаки ва мегуфт : дар қуҷо буд ин ҳама дар Хуросон он вақт , ки писари ту ҳоким буд. Инҳо эрони буданд чизе намедуздиданд..Дар қуҷо буд ҳама амвол дар замоне , ки писари ту ҳоким буд. Бармаки мегуяд , ин ҳокиме ки ту фирстоди масруқа аст ва дуздист. Амволе , ки он вахт буд дар назди соҳибони шаръишон буданд .Ҳорунро хеле хуш наомад . Писараш мегуяд , ки падар сухане , ки ту гуфти писанд наомад Ҳорунро. Гуфт писар , мо дигар чораи рост гуфтан надорем. Ин амвол , амволи моликонашон буданд , инҳо ба зур гирифтанд оварданд барояшон. Ва кишвари мо фақиртару фақиртар шуд. Як чизе намонд . Чанд сол ғорат мекарданд ? Шашсад сол. Аниқтараш 656 сол . 656 сол соли суқути Бағдод. аст. Тавассути Ҳалокухони муғул , ки хоҷа Насир уро таҳдид карда буд , ки ниҷот бидиҳанд халқро аз тасаллуфи хулафо . Инҳо аз онҳо зурашон бештар буд ва биёбони буданд ва ғоратгар буданд мисли дустони Мадина , инҳо зур буданд бар онҳо , ки шашсад сол гузашт, ки заиф шуданд. Бибинед чанд сол буданд ва он чи ин миллат дошт бори шутурон шудаст ва пеши хулафои муслимин хидмат ба Муҳовияву писаронашон бани Умавияву Марвониену Аббосиён Вақте , ки рузмарра ғорат мешавад , ва ҳеч дилҳое надошта бошад дар воқеъ , дифоъе набуд , ки ҳама дасти ҳукоми араб буд ва ҳарруз як биёбонгаре меомад , мекушт эрониёнро , ғорат мекард , хароб мекарду мерафт. Кишвари муҳмаҳил шуда , пора пора шуда зери сумби пои сутурон хок шуда. Аз баракоти омадани исломи азиз дар мамлакати мо , Баъд яке шиъа шуданд , яке шофеъи якеш ҳанафи якеш молики душмани ҳамдигар. Фисоду нифоқ уфтод. Шиъа ва мерафт пеши муғулҳо , ки ҷаноб ин сунниҳоро бикушед. Суннӣ мерафт , мегуфт ҷаноб ин шиъаҳоро бикуш.Мегуфт боракаллоҳ , хеле хуб. Баъд муғул чи мекард , медид одами номарде вагуфт , ту , ки бар ҳамватанони худ раҳм намекуни мехоҳед бар мо раҳм куни. Мезад гарданашон. Ибни ал-Ғани вазири Ҳулокухони муғул бо хоҷа Насир гуйо номаҳо менавиштанду инҳо вақте , ки муғул ҳамла мекард мегуфт халифа сипоҳро ҷамъ намекуни ва ҳеч кори дифоъи анҷом надеҳ , инҳо шиъа буда дар хизмати аҳли суннат ва ба муғулҳо ҳам тарҷума мекарданд, ки дили ал Ғани бо шумост , таршиф биёред ба Бағдоду инҳо ва баъд , ки омаданд халифаро гарданаш шикастанду куштанд ва ин муҳтарамро ҳам оварданд , гуфт ту ки бар арбобони худ хиёнат карди , ки мегуи чанд насл дар хизмати инҳо буди бо мо мо чи хоҳед кард. Уро ҳам ба Ёсо бирасонед. Мамлакат аз байн рафта буд. Чангизхони муғул омад , касе набуд , ки биистад. Ягона ҳизби озодихову далер ҳам доштем дар Дайламон , ҳама зидди онҳо буданд ва хоҷа Насир си сол дар хизматашон буд ва нону намак мехурду аз илму китобхонашон бисёр баҳрамандие ҳам ёфта ва билохир ҳаммаи онҳоро ба муғул фурухту таслим кард

ПОРАЕ АЗ ФАРОМИНИ МАВЛОИ ЗАМОН ——————— «Барои солҳои зиёде ҷамоати Помир ва ҳамин тавр хоҳарон ва бародарони мусалмони шумо дар қалб, дар фикр ва дар дуоҳои ман будаанд ва ман аз мушкилоте, ки шумо доштаед ва ҳоло низ доред , бохабар будаам.» ————— Бадахшон. Сижд. 26.05.1995

МУНОҶОТ: https://t.me/bashandkitoben/319 https://t.me/bashandkitoben/320 https://t.me/bashandkitoben/321 https://t.me/bashandkitoben/322 https://t.me/bashandkitoben/323 https://t.me/bashandkitoben/324 https://t.me/bashandkitoben/325 https://t.me/bashandkitoben/326 https://t.me/bashandkitoben/327 https://t.me/bashandkitoben/328