دروس فلسفه

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به استاد سالاری

تشکر از پاسخ مفصل شما. نکاتی عرض میکنم: 1- اینکه خداوند کامل مطلق است مستلزم آن نیست که اختیار (به عنوان یکی از مصادیق خاص) کمال برای او باشد بلکه باید کمال‌بودن اختیار ثابت شود و این مستلزم تعریف اختیار است. 2- اما تعریفی که از اختیار ارائه کردید به این عبارت بود که اختیار یعنی فاعل، کاری را بر اساس خواست خودش انجام دهد بدون اینکه مقهور فاعل دیگری باشد اما این تعریف همانگونه که پیشتر بارها یادآور شدم جابجاکردن محل نزاع است زیرا در اینکه افعال ما منسوب به ما و معلول خواست و اراده خودمان است کسی تردید ندارد اما سخن در آن بود که این خواست و اراده ما از کجا ناشی شده است؟ پاسخ شما عیناً درباره یک ربات هم صادق است زیرا حرکات ربات هم منسوب به اوست و صادر از آن وسیله هوشمند است ولی چون همه حرکاتش برنامه‌ریزی شده و از قبل مشخص است لذا هیچکس ربات را فاعل مختار نمی داند. اینجاست که متوجه می‌شویم صوارف و دواعی، خواست ما را محقق و ایجاب می‌کنند و پس از آن، فعل خاص در خارج تولید می‌شو.د لذا هر چند افعال ما معلول و مسبب از خواست و اراده ماست اما اشکال ما این بود که آن خواست و اراده ما مقهور و مسخر مبادی علّی و معلولی دیگری است که همگی خارج از اختیار ماست و نهایتاً به ذات خداوند می‌رسد. و وقتی خواست و تصمیم و اراده ما، معلول علت تامه خودش است دیگر تعین فعل الف، ضروری است و هیچ اختیاری بر ترک آن نداریم چون تنها اراده بر فعل الف، ضروری شده است و فاعل، نمیتواند الف را ترک کند و ضرورت، مساوق با نفی اختیار است. از اینجا معلوم میشود مثالی که درباره مقهورشدن فاعل زدید(ریختن اجباری آب به دهان کسی) درست نیست زیرا در آنجا اصلاً فعلی رخ نداده است و آن شخص مورد فعل است نه مصدر فعل. از این رو نه صفت اختیاری برای آن صادق است و نه صفت اجباری. 3- مطلبی را هم که از قول ملاصدرا نقل کردم سخن سید جلال آشتیانی بود و حق با شما بود. اما ملاصدرا در کتب دیگرش تصریح به همین مطلب دارد. مثلاً در شرح اصول کافی بیان کرده که ماسواه مسخر و مجبور فی حرکاته و افعاله (ج 4 ص 311) یا در اسفار هم دارد که درباره افعال انسان گفته است: مقهوم مجبور من اجل الدواعی و المرجحات است(ج 6 ص 309) همین مطلب را حاجی سبزواری و ابن سینا هم دارند که دیگر تطویل نمی دهم. 📌نتیجه آنکه: وقتی اراده ها و خواستهای ما، مقهوم و مسخر و معلول علل و عوامل مسبوق بر خود است و آن علل، اراده ما را متعین میکنند دیگر نمیتوانیم افعال صادره از اراده متعین شده توسط علل خارج از اختیارمان را، افعالی اختیاری بدانیم.

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت « ۳ »

نظیر برهانی که برای سازگاری قانون ضرورت سابق و اختیار، درباره خداوند متعال بیان شد، درباره انسان هم می‌توان بیان کرد؛ ۱) عصمت پیامبران و امامان علیهم‌السلام با برهان ثابت است ۲) طبق آن، یقین داریم که هیچ طاعتی را ترک و هیچ گناهی را انجام نمی‌دهند ۳)همه آنها در کارهای خود مختار بودند؛ چرا که مکلف بودند و مورد خطاب امر و نهی الهی بودند ۴)اگر آنها علت تامه، اراده طاعت و عدم اراده معصیت بودند، قانون ضرورت علی و معلولی شامل آنها می‌شود. ۵)اگر علت تامه نبودند، امکان و احتمال ترک طاعت و انجام معصیت درباره آنها وجود دارد، و بر پایه آن یقین به عصمت آنها نخواهیم داشت، خلف در مقدمه ۱ و ۲ 👈🏻 شمولیت قاعده ضرورت سابق نسبت به آنها که اختیارشان مسلم است، معنایی جز سازگاری این قانون با اختیار ندارند.

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت « ۲ »

عبارت علامه طباطبایی در شرح عبارت ملاصدرا: المراد بكونه مضطرا في اختياره انه جعل مختارا لا باختيار منه بل خلق كذلك والمراد بكونه مجبورا في أفعاله ان لغيره دخلا في تمام فاعليته فليس يختار الفعل عن استقلال من نفسه من غير دخل من مسخر أو داع زائد سواء في ذلك أفعاله الاضطرارية والاختيارية وليس المراد بالجبر ما يقابل التفويض والامر بين أمرين كما سيأتي ط مد ظله

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت

۱)اگر در جایی به مبادی تصوری پرداخته نشد، یا از جهت این بود که به نظر نویسنده برای مخاطب محترم تحصیل حاصل بود و مخاطب آن را می‌دانست و یا برهان متوقف بر آن نبود، مثلا درباره اختیار عرض شد که برهان با همان معنای فی الجمله که مورد پذیرش است پیش می‌رود و خود برهان صحت تعریفی که خلاف آن باشد را نفی می‌کند. ۲) وقتی که در مقام بحث می‌خواهیم اختیار را برای خداوند متعال تثبیت کنیم، معنای آن این است که اختیار را کمال می‌دانیم بنابراین با توجه به اینکه خداوند متعال را کامل مطلق می‌دانیم، این کمال را مانند سایر کمالات برای او ثابت می‌دانیم. ۳) البته حال که حضرت عالی خواستید به معنای اختیار پرداخته شود، به آن می‌پردازم؛ واژه اختیار کاربردهای گوناگونی دارد که برای دوری از طولانی شدن سخن، تنها به کاربردی که به نظر می‌رسد مرتبط با بحث است پرداخته می‌شود؛ 🔸واژه «‌اختيار‌» مقابل جبر محض قرار می‌گیرد و آن عبارت است از اينكه فاعل ذی شعور كاری را براساس خواست خودش و بدون اينكه مقهور فاعل ديگری واقع شود انجام دهد. 🔹به مقداری که به بحث مربوط می‌شود به تحلیل این تعریف می‌پردازم؛ مقهور شدن فاعل در این تعریف بدین معناست که خواست فاعل در فعل او هیچ تاثیری نداشته باشد، به عنوان مثال وقتی عده‌ای کسی را با زور و غلبه نگه می‌دارند و دهان او را به زور باز می‌کنند و آب در دهان او می‌ریزند، در اینجا شخصِ مقهور، هیچ اختیاری ندارد؛ چرا که خواست او هیچ تاثیری در نوشیدن آب ندارد به طوری که اساسا فعل نوشیدن به او نسبت داده نمی‌شود و گفته نمی‌شود که او آب نوشید بلکه می‌گویند به او آب نوشاندند، اختیار به این معنا با اکراه و اضطرار جمع می‌شود؛ چرا که شخص روزه‌داری که با تهدید آب می‌نوشد (اکراه) با خواست خودش آب می‌نوشد و نیز شخصی که از روی ناچاری گوشت مردار می‌خورد(اضطرار) با خواست خود آن را می‌خورد، همچنین اختیار به این معنا با انجام کار بر پایه داعی زائد بر ذات می‌سازد بنابراین انسانی که گرسنه می‌شود و به انگیزه رفع این نیاز غذا می‌خورد، اختیار دارد؛ چرا که با خواست خود غذا می‌خورد هر چند این خواست بر پایه داعی زائد بر ذات محقق شده است، در برابر چنین فاعلی، می‌توان فاعلی را در نظر گرفت که داعی زائد بر ذات ندارد و خواست او به طور مستقل از ذات او سرچشمه می‌گیرد، اگر مقایسه‌ای میان این موارد کنیم، روشن می‌شود که هر چند در همه این موارد اختیار وجود دارد اما اختیار در همه آنها در یک مرتبه قرار ندارد بلکه می‌توان مراتب گوناگون اختیار را در این موارد مشاهده کرد، بر پایه این می‌توان گفت که اختیار در فرض اکراه در پایین مرتبه و اختیار در فاعلی که داعی زائد بر ذات، برای خواست خود ندارد در بالاترین مرتبه قرار دارد. ۴) پس از توضیح اختیار به معنایی که گذشت، روشن‌تر می‌توان گفت که اختیار گونه‌ای از کمال است که البته مراتب گوناگون دارد و با توجه به این که خداوند متعال کامل مطلق است بالاترین مرتبه آن برای خداوند متعال ثابت است؛ یعنی خداوند متعال فاعل مختاری است داعی زائد بر ذات ندارد و جز ذات او هیچ امر دیگری در خواست و فعل او تأثیر ندارد و ذات او در خواست و فعل خود مستقل است، با این بیان علت تامه بودن ذات الهی نسبت به خواست یا فعل خود روشن می‌شود. ۵)در فلسفه هرگاه واقعیتی تشکیکی و دارای مراتب گوناگون باشد، به کامل‌ترین مرتبه آن حقیقت گفته می‌شود و مراتب پایین‌تر رقیقه آن محسوب می‌شوند و در همین فضاست که حمل حقیقت و رقیقت شکل می‌گیرد، البته این، بدان معنا نیست که حمل معنای مشترک میان همه این مراتب، بر مراتب پایین‌تر مجاز باشد بلکه در عین حقیقی بودن این حمل، مراتب پایین‌تر حقیقت آن معنا نخواهد بود، مثلا در فضای کثرت وجود و تشکیک وجود، به بالاترین مرتبه وجود که واجب الوجود بالذات باشد، حقیقت گفته می‌شود، هر چند حمل مفهوم وجود بر مراتب پایین‌تر نیز حقیقی است و مجاز نیست، با این توضیح می‌توانیم بگوییم حقیقت اختیار اختصاص به خداوند متعال دارد؛ چرا که روشن شد که بالاترین مرتبه اختیار اختصاص به او دارد ولی این، به معنای نفی اختیار از دیگر فاعل‌های مختار نیست. ۶)عبارتی که فرمودید؛ فلا مختار بالحقیقة الا هو (الشواهد الربوبیة) در شواهد از خود صدرا پیدا نشد بله جناب آشتیانی این عبارت را در ذیل شرح عبارت صدرا؛ «مضطر فی صورة مختار» آورده است شبیه همین عبارت را صدرا در اسفار ج ۶، ص ۳۱۲ آورده است؛ «فيما تتحرك لا بمجرد القدرة بل لأجل الأغراض و الدواعي فكل مختار غير الواجب الأول مضطر في اختياره‌ [2] مجبور في أفعاله‌» ملاحظه می‌فرمایید که در هر دو عبارت اختیار به انسان نسبت داده شده است. علامه طباطبایی ره عبارت یادشده را در حاشیه اسفار، شرح داده است که مؤید عرض بنده است در معنای این که فاعل مختار حقیقی فقط خداست.

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت

ان‌شاءالله فردا به این پیام پاسخ خواهم داد، امشب وقت گذشت

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به ادمین اجرایی

اگر ایشان بخواهند ادامه بدهند مشکلی ندارم فقط باید سخنان شفاف باشد و براهین در کمال وضوح بیان شود. 1- معنای اختیار، در کلام ایشان اصلاً روشـن نیست و نمی دانیم تعریف "فاعل مختار" چیست. 2- رابطه کمال مطلق با اختیار چیست و چگونه بر فرض کامل مطلق بودن خدا، اختیار برای او ثابت است؟ [وابستگی به سوال قبل دارد و تا ندانیم اختیار چیست نمیتوانیم بگوییم خدا مختار است یا خیر] 3- چرا ملاصدرا [و برخی دیگر از فلاسفه اسلامی] تصریح کردند مختار حقیقی فقط خداست؟ اگر مایل به ادامه بحث بودند به این سه پرسش پاسخ بدهند.

🎙️ پاسخ ادمین اجرایی به دکتر صمیمیت

جناب آقای دکتر، هیچ‌گونه ملالی نیست. به نظر می‌رسد دوستان گروه موافق گفتگو و ادامه بحث هستند، مشروط بر آنکه جناب‌ عالی تمایل داشته باشید. اگر اکنون مطالب‌تان یک‌دست فایل کنم، مطالب زیادی ایجاد نخواهد شد؛ بنابراین، چنانچه امکان دارد، تقاضا داریم جوانب بیشتری از بحث مورد نقد و بررسی قرار گیرد آنهم در زمان فراغت و حوصله ، البته هرگونه تصمیمی که شما مصلحت بدانید. تشکر

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت ۱) اینجا فرمودید که درباره قانون ضرورت علی و معلولی نزاع ندارید 👇🏻

مطلب شماره 2 مورد نزاع نیست

https://t.me/c/1321206240/367347 در این پیام ذیل، قانون ضرورت علی و معلولی را زیر سوال نبردید بله در شمولیت آن نسبت به فاعل مختار اشکال کردید 👇🏻

اگر ضرورت علت تامه و معلولش را حتی شامل فاعل مختار بدانیم دیگر چیزی بنام اختیار، بی معناست.

۲) پیام شما صراحت ندارد که تعریف اختیار را از بنده خواستید بلکه تعبیر «پیش‌فرض» ظهور دارد در این که اثبات آن را خواستید و بنده هم اثبات کردم

مختاربودن را پیشفرض گرفته است در حالیکه هذا اول الکلام است که فاعل مختار کیست؟

در پیام بعدی هم اشکال نکردید که تعریف اختیار را خواستید نه اثبات آن را.👇 https://t.me/c/1321206240/367395 ۳) درباره برهانی که اقامه شد، فرمودید:

نتیجه آنکه وقتی نقدهای بنده به اختیار خدا، پاسخی در خور نگرفته است و تبیینی شفاف و روشن(از معنای اختیار و چگونگی جمع میان اختیار و ضرورت سابق) دریافت نکرده است پس نمیتوان ادعا کرد:

وقتی برهانی اقامه می‌شود یا باید به مقدمات برهان اشکال شود و یا به صورت آن اشکال شود یا برهانی بر نقیض نتیجه آن برهان اقامه شود، در غیر این صورت نمی‌شود نتیجه برهان را قبول نکرد، البته بنده ادعا نکردم که شما به نتیجه اقرار کردید برای جریان این برهان، پذیرش فی الجمله اختیار در خداوند متعال کافی است که فرمودید این مقدار مورد قبول است ۱) قانون ضرورت علی و معلولی بدیهی است ۲) خداوند متعال علت تامه اراده یا فعل خود است(اثبات شد و شما برهان را رد نکردید) ۳) خداوند متعال مختار است (فی الجمله فرمودید مورد پذیرش است) این سه مقدمه می‌گوید: خداوند متعال هم مشمول قانون ضرورت سابق است و هم مختار است، پس اختیار با ضرورت سابق سازگار است فرضا شما تعریفی خاص از اختیار دارید که با قانون ضرورت سابق سازگار نیست، همین برهان، درستی آن تعریف را نفی می‌کند(لطفاً عنایت بفرمایید، گفتم فرضا، می‌توان درباره تعریف مد نظر شما بحث کنیم) ۴)درباره نقل قول صدرا که عرض کردم در پیام بعدی پاسخ می‌دهم که باز این پیام فاصل شد ان شاءالله عرض می‌کنم

۷ ) مطالبی را درباره اختیار انسان داشتید که وعده داده بودم که بعد از اتمام بحث درباره خداوند متعال به آنها بپردازم، ان شاءالله در پیام‌ بعدی به آنها خواهم پرداخت و همچنین اگر باز مطلبی درباره این بحث داشتید، به آن نیز ان شاءالله خواهم پرداخت.

۵) بنده تنها پذیرش یک مطلب را از سوی حضرت عالی متذکر شدم و مستند آن را هم ارائه کردم، بنابراین فکر نمی‌کنم بی انصافی کرده باشم.

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به استاد سالاری ضمن تشکر از جمع بندی شما ولی فکر میکنم کمی بی انصافی کردید و مطالب بنده را درست تقریر و منتقل نفرمودید. 1- بنده کجا بداهت قانون ضرورت سابق را پذیرفتم؟ اتفاقاً در پیام اولم به مطلب شما تصریح کردم:

اگر ضرورت علت تامه و معلولش را حتی شامل فاعل مختار بدانیم دیگر چیزی بنام اختیار، بی معناست.

لذا اینکه ادعا فرمودید:

برهان اقامه شد که خداوند متعال نسبت به معالیل خود (فعل یا اراده) علت تامه است

در تناقض ضریح با اختیار ( به معنای سلطه بر فعل و ترک ) است و بنده هیچگاه به جمع این دو مطلب (اختیار فاعل مختار و ضرورت سابق) اقرار نکردم. 2- مختار بودن خدا هم فی الجمله مورد قبول است ولی اشکال بنده درباره تعریف مختاریت خدا، پاسخ داده نشد. عرض شد:

مختاربودن را پیشفرض گرفته است در حالیکه هذا اول الکلام است که فاعل مختار کیست؟

و شما صرفا به این مطلب بسنده کردید که :

کامل مطلق بودن خداوند متعال اختیار را برای او ثابت می‌کند.

حالا کمال مطلق خدا، اختیار به چه معنایی را ثابت میکند (اشکال بنده) هیچگاه پاسخ داده نشد. نتیجه آنکه وقتی نقدهای بنده به اختیار خدا، پاسخی در خور نگرفته است و تبیینی شفاف و روشن(از معنای اختیار و چگونگی جمع میان اختیار و ضرورت سابق) دریافت نکرده است پس نمیتوان ادعا کرد:

همین برهانی که درباره خداوند متعال اقامه شد برای اثبات سازگاری اختیار انسان با ضرورت سابق کافی است؛

3- در ضمن بحثها نقل قولی از ملاصدرا هم ذکرکردم درباره اینکه فقط خدا، مختار حقیقی است. این را هم پاسخ ندادید و وجه نفی اختیار حقیقی از غیر خدا توسط صدرا هم بیان نشد. علی کل حال، تصور میکنم بحث برای دوستان شاید موجب ملال باشد و به همین مقدار بسنده کنیم. ولی اگر قصد داشتید پاسخی بنگارید استفاده میکنیم.

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت

بنده بحث را درباره خداوند متعال جمع‌بندی می‌کنم؛ ۱)ابتدا بداهت قانون ضرورت علی و معلولی تبیین شد که حضرت عالی آن را پذیرفتید؛ ۲)برهان اقامه شد که خداوند متعال نسبت به معالیل خود(فعل یا اراده) علت تامه است، به همه نقدها و نقضهای حضرت درباره این برهان پاسخ دادم ۳)مختار بودن خداوند متعال هم مورد اتفاق بود و البته نسبت به آن نیز برهان اقامه شد. ۴) تبیین شد که نتیجه منطقی پذیرش این سه مطلب، عدم تنافی میان اختیار خداوند متعال و قانون ضرورت علی و معلولی است، نقدی در این قسمت از حضرت عالی نبود. بنابراین طی بحث‌هایی که داشتم موضوع بحث به سرانجام رسید و روشن شد که میان اختیار حق تعالی و قانون ضرورت علی و معلولی ناسازگاری وجود ندارد. ۵) مطالبی را در پیام اخیر فرمودید، درباره هر کدام از آنها که مایل باشید، اعلام آمادگی برای گفتگوی می‌کنم، ۶) اما درباره سازگاری ضرورت سابق و اختیار انسان، همین برهانی که درباره خداوند متعال اقامه شد برای اثبات سازگاری اختیار انسان با ضرورت سابق کافی است؛ چرا که اگر این دو جهت؛ یعنی ضرورت سابق و اختیار تنافی داشتند، در هیچ موردی با هم جمع نمی‌شدند ولی درباره خداوند متعال با یکدیگر جمع شدند و ناسازگار نبودند بنابراین اختیار انسان و ضرورت سابق نیز با هم قابل جمع و سازگار هستند. ۷)مطالبی را درباره اختیار انسان داشتید که وعده داده بودم که بعد از اتمام بحث درباره خداوند متعال به آنها بپردازم، ان شاءالله در پیام‌ بعدی به آنها خواهم پرداخت و همچنین اگر باز مطلبی درباره این بحث داشتید، به آن نیز ان شاءالله خواهم پرداخت. ۸)از توجه و حوصله حضرت عالی در پرداختن به این بحث تشکر و قدردانی می‌کنم.

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به استاد سالاری

اگر به این مطلب باور دارید (که حدس زده میشد) بحث درباره خدا تمام است. البته لازمه این عقیده، قابل بحث است (تعارض با نصوص شرعی/ قول به ازلیت دو موجود در هستی). مضافا که وقتی عالم، فقط نقطه آغاز رتبی داشته است دیگر سخن از مسبوقیت آن به عدم، معنای محصلی ندارد. بهرحال همه این بحثها، چون خارج از موضوع اصلی است لازم به پرداختن نیست و گفتگو درباره خدا مختومه است. اگر درباره جمع ضرورت سابق و اختیار، درباره انسان، تبیینی دارید بفرمایید

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت

خلقت قطعا نقطه آغاز داشته است

برهان تنها یک آغاز رتبی برای عالم اثبات می‌کند که عالم در رتبه خداوند متعال تحقق ندارد و در رتبه پس از او تحقق دارد و لازمه این، فاصله میان خالق و مخلوق نیست، به بیان دیگر، مسبوقیت عالم به عدم مسلم است، اما این عدم چگونه است؟ آیا این عدم امتداد دارد که موجب فاصله شدن میان خالق و مخلوق شود یا امتداد ندارد که در نتیجه فاصله‌ای میان خالق و مخلوق نخواهد بود و با علیت تامه بودن خداوند متعال و قانون ضرورت علی و معلولی منافات ندارد؟ اگر وجود زمان قبل از آفرینش عالم ممکن بود، به گونه‌ای می‌توانستیم این امتداد را تصویر کنیم ولی همان طور فرمودید پیش از عالم، زمان معنا ندارد.

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به استاد سالاری

درباره شماره 2 توضیح دادم و اشاره هم کردم که : زمان برای کل هستی بی معناست. از باب ضیق خناق است که اینگونه پرسش کردم. لذا وقتی از چرایی خلقت عالم در نقطه X پرسش میکنیم متوجه تسامح آن هستیم ولی مخاطب هم متوجه اشکال هست. خلقت قطعا نقطه آغاز داشته است. نه نقطه آغاز زمانی. بلکه نقطه آغازی که زمان هم با آن آغاز شده است. پس سوال از اینکه چرا نقطه آغاز خلقت، در اینجا گذاشته شده است و نه آنجا، معقول است(با اینکه اراده خدا ذاتی است) امیدوارم پرسشم روشن شده باشد. اگر باز واقعا سوالم برایتان مبهم است بنده دیگر عـرضی نـدارم و خـتم گفتگو را اعلام میکنم

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت

از این که خواهش بنده را اجابت فرمودید ممنون و سپاسگزارم. ۱)چون هر دو مورد کنار هم آمده بود فـکر کـردم ناظـر به یک جهت هستید. ۲) «جهان از نقطه x شروع شد نه y »؛ یعنی چه؟ چون خودتان فرمودید که زمان برای کل هستی بی‌معناست ۳)این که خداوند متعال علت تامه اراده خودش است، لازمه‌اش این است که اراده او به هر چیزی تعلق بگیرد؟ آیا اراده خداوند متعال به خلق خدای دیگر تعلق می‌گیرد؟ حتما نه، عرض کردم اراده خداوند متعال به امر ممکن تعلق می‌گیرد و خلق زید بن عمرو، پیش از آفرینش عمرو ممکن نیست که اراده الهی به آن تعلق بگیرد.

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت به استاد سالاری

حسب تذکر آخر شما، فعلا بحث را درباره خدا متمرکز میکنیم. 🔸 اشکال بنده دو بخش داشت: یک سوال از خلقت زید بود و یک پرسش از خلقت کل هستی(ما سوی الله). درباره کل عالم ممکنات، پاسخی نفرمودید و اینجا قطعا رابطه خدا و کل ممکنات، متوقف بر تحقق چیزی نیست ولی جهان از نقطه x آغاز شده است و نه از نقطه Y اما درباره خلقت زید: وقتی گفته بودید «خداوند متعال علت تامه اراده خود است» و ذات خدا هم ازلی است پس اراده خدا هم باید ازلی باشد. حال چطور اراده خلقت زید، متوقف بر تحقق عمرو شده است؟ یعنی اراده ازلی است ولی مراد، ازلی نیست؟ این تناقض صریح است.

🎙️ پاسخ استاد سالاری به دکتر صمیمیت ۱) بنده نسبت به فـرمایشات حـضـرت عـالـی ملاحـظه دارم، مثلا معقـولات ثـانیه فـلسفـی را موجـود مـی‌دانم ؛ البته وجـود فـی غـیـره و غیر منحاز و مستقل از موضوع خود اما با پرداختن به آن، از بحث اصلی دور می‌شویم. شما صدق اخلاقی را اختیاری و ارادی دانستید، برهان درباره همان جاری می‌شود که نسبت خداوند متعال به اراده چنین صدقی ضروری است؛ چون علت تامه آن است.... ۲) به اشکال شما ناظر به مطلب شماره ۱، پاسخ دادم نمی‌دانم چطور توجه نشد؟

می‌دانیم که اراده و قدرت به محال تعلق نمی‌گیرد، وجود زید بن عمرو، بدون عمرو محال است و اراده به آن تعلق نمی‌گیرد، اما هنگامی که عمرو به وجود آمد، زید بن عمرو امکان وجود دارد، پس از امکان، رابطه خداوند متعال با اراده‌ خلق زید ضروری است و تخلف ندارد، بنابراین نسبت خداوند متعال با هر اراده ممکنی، ضروری است؛ چرا که خداوند متعال، علت تامه آن اراده است، خداوند متعال علت تامه اراده ممکن است نه اراده ممتنع.

۳)نکته پایانی اگر اجازه بفرمایید فعلا بحث متمرکز بر خداوند متعال باشد، بعد وارد بحث انسان شویم

🎙️ پاسخ دکتر صمیمیت

سلام مجدد مختصر می نویسم تا موجب ملال نشود: 1- صدق و کذب اگر «وصف قضیه و گزاره است و به معنای مطابقت با خارج باشد» امری ارادی نیست چون تطابق و عدم تطابق گزاره با خارج، از اراده و اختیار ما بیرون است. بله می‌توانید بگویید «صادقانه سخن گفتن» [صدق اخلاقی نه صدق منطقی] امری ارادی است. ولی روشن است که میان صداقت و صدق، تفاوت هست و هر صداقتی لزوماً صدق فلسفی نیست. 2- اینکه گفتم امور سابجکتیو علت نمی‌خواهد مقصودم امور انتزاعی(abstract) یا معقول ثانیه فلسفی است مثل پدری و فرزندی و بالایی و پایینی. این‌ها اموری هستند که واقعیت دارند ولی وجود ندارند که محتاج علت باشند چون عالم واقع، گسترده‌تر از عالم وجود است. ارزش‌های اخلاقی از این قسم هستند که واقعیت دارند ولی وجود ندارند(بحثش باید در فلسفه اخلاق دنبال شود که خارج از موضوع مباحثه ماست) 3- اشکالی ناظر به مطلب شماره ۱ شما مطرح شد که با مثال درباره خلقت عالم بیان کردم مشخصاً آن را پاسخ بفرمایید چون تا امروز پاسخی برای آن نیافتم. 4- اگر موجودی مسخر صوارف و دواعی باشد و شما آن را مختار بدانید بله، حتی می‌توان همه جمادات را هم مختار بدانیم. اما اگر مختار کسی است که صوارف و دواعی علی رغم وجودشان، علت تامه اراده فعل یا ترک توسط فاعل نباشد آنگاه انسان به این معنا مختار نیست (طبق نظر فلاسفه) چون صوارف و دواعی، ضرورتاً اراده فاعل را بر انجام یا ترک فعل، ایجاب میکنند و ایجاب اراده، با اختیار در تضاد کامل است. 5- مقصود من هم از عبارات ملاصدرا این جمله بود: فلا مختار بالحقیقة الا هو (الشواهد الربوبیة) مطلبی مشابه همین عبارات صدرا از ابن سینا و حاجی سبزواری هم هست.