𝕽𝖊𝖆𝖘𝖔𝖓𝖆𝖇𝖑𝖊 𝕸𝖎𝖓𝖉
Відкрити в Telegram
«از نوشتهها همه تنها دوستدارِ آنام که با خونِ خود نوشته باشند. با خون بنویس تا بدانی که خون جان است.» چنین گفت زرتشت عضویت: https://t.me/Reasonable_Mind_Support
Показати більше5 844
Підписники
-224 години
-147 днів
-4330 днів
Архів дописів
5 844
Repost from مهدی رضاییان
مقاله: «اسپینوزا در برابر الاهیات منفی»
(واکاوی انتقادیِ نسبتِ عقل برهانی اسپینوزا با الهیات سلبی، نشانهشناسی وحیانی و شریعت قرآنی و غیره، در دفاع از متافیزیکِ اسپینوزایی)
محقق و مولف: مهدی رضاییانزاده
سایز فونت: 14
تعداد صفحات: 58
به تاریخ: 7 آبان 1405
این مقاله که اغلبِ آن به دفاع از متافیزیکِ اسپینوزایی در برابر الاهیاتِ سلبی قرآن میپردازد، در واقع مواجههای انتقادی است با سه مقاله از استاد علینجات غلامی (از اینجا). انگیزه نوشتنِ آن برای من چیزی نبود جز دفاع از متافیزیکِ اسپینوزا در برابرِ دعاوی مقالات مذکور؛ دفاعی ساختاری و متعهدانه نسبت به متونِ خودِ اسپینوزا. متن این مقاله از یک «جدل مقطعی» میگریزد و نیز از نقدی زودگذر فراتر میرود و به واکاویِ عمیقِ ریشهها و رسوخِ وسواسگونه در متون اسپینوزا نائل میآید.
5 844
Repost from مدرسه
این مقاله جدای از محتوای خودایستایش، در پاسخ به حماقتی نوشته شده است مبنی بر «ممنوعیت تحمیل مفاهیم غربی بر سنتی دیگر» که دیالوگ را قطع میکند و سنت ما را زیر یوغ مفاهیمی از پیشتعریفشده فریز میکند یک سری الگوهای خیلی سادهلوحانه از قالببندی روایت از سنت و مدرنیته. این خودش بزرگترین انسداد و تروریسم فرهنگی است که اجازه ندهد متون کهن از زیربار روایتهای مستشرقانه و خودجداپنداریهای واکنشی بیرون بیایند و در اعماق فکری خود در دیالوگ با سیستمهای بزرگ فلسفی قرار بگیرند و به اصطلاح به جریان بیافتند. در این مقاله هیچ تحمیل مفهومی و آناکورنیستیای درکار نیست و نویسنده اصلاً در مقام تاریخنگاری یا حتی تطبیق نیست موضوع دیالوگ در اصیلترین معنای مد نظر گادامر است. صحبت از پیش کشیدن چهار سیستم اخلاقی است در دیالوگ با یکدیگر. ژاپنیها و بعدها هندیها خیلی قبلتر متوجه این «تروریسم فرهنگی» شدند و خیلی راحت با ابزار فلسفی جدید سراغ متون کهن خود رفتند و مفاهیم و مسائل عمیق دیالوگی را مطرح کردند. اما چرا ایرانیها هنوز نتوانستهاند این سد را بشکنند داستان به عمیقترین لایههای دیگریسازی و غریبهسازی برمیگردد در حالیکه عقل سلیم به راحتی میتواند تشخیص دهد که سنتهای ایرانی اسلامی در طول کل تاریخشان در دیالوگ مستقیم با غرب شکل و قوام گرفتهاند.
5 844
Repost from مدرسه
مقاله: «اسپینوزا، کانت و هوسرل علیه فردوسی»
مؤلف: علینجات غلامی
تعداد صفحات: 20
تاریخ انتشار: آبان 1405
این اثر درنگی بنیادین و رادیکال در باب «نبرد چهار نظام کلان اخلاقی» و تبیین سوبژکتیویته است؛ مشقی فلسفی در تقاطع سنت فلسفهٔ قارهای و حکمت کهن پارسی. در این مقاله نشان داده میشود که چگونه عقل مدرن و تکنیک، از اخلاق هندسی اسپینوزا (Spinoza) و خودآیینی صوری کانت (Kant) تا مسئولیت استعلایی هوسرل (Husserl)، در برابر خوانشی از شاهنامه فردوسی و مفهوم «سنجیدهشدن عقل و آگاهی در پیشگاه حقیقتی برتر» قرار میگیرند. این متن با بازخوانی تراژدی جمشید، هشدار میدهد که عقل منفک از افق ارزشهای استعلایی، چگونه به دام ادعای خودخدایی و فاجعه میافتد و از این رهگذر، دعوتی است ژرف به بازشناسیِ حدود و فروتنیِ عقل.
▫️@madrasefalsafe
5 844
Repost from مدرسه
کتاب: «پدیدارشناسی فقه: بازگشت به قرآن»
مؤلف: علینجات غلامی
تعداد صفحات: 236
تاریخ انتشار: 1 آبان 1405
این اثر یک درنگ بنیادین و رادیکال در اصول فقه و خودِ فقه است؛ مشقی پدیدارشناسانه در یکی از عظیمترین سنتهای تاریخی که امروز در وضعیتی بحرانی و در گسست از «زیستجهان» قرار دارد. در این اثر با بهکارگیری ابزارهای پدیدارشناسی هوسرلی (مانند اپوخه، تعلیق رسوبات تاریخی و بازگشت به میدان نخستین ظهور معنا)، نشان داده میشود که چگونه فقه و احکامِ آن از میانجیهای تاریخی عبور کردهاند. این کتاب نهتنها از سنخ روشنفکری دینی رایج نیست، بلکه دعوتی است بنیادی به بازشناسیِ فاصلهی میانِ متنِ قرآن، سنتِ تفسیر، فقه و نهاد، تا «امکانِ فهم» بار دیگر گشوده شود.
▫️@madrasefalsafe
5 844
Repost from مهدی رضاییان
📜 تجلی و بیان: ابنعربی و اسپینوزا
✍️ مهدی رضاییانزاده
(این نوشتار در اصل در مقامِ گفتوگویی است با مقالهی اخیر استاد علینجات غلامی که با عنوان «اسپینوزا در فصّ الیاسی؛ رمزگشایی از حیوانیت مطلق و هبوط کمالبخش در ابنعربی» در کانال تلگرامیشان منتشر کردهاند.)
سایز فونت: 14
تعداد صفحات: 22
5 844
Repost from مدرسه
حالا جریان دیگری که امروزه خیلی هم باب شده، این است که میگویند ارزشها و اخلاقیات همگی نسبی هستند، اینها محصول فرهنگهای گوناگون و قراردادهای اجتماعی هستند، اخلاق نسبی است و هر کسی هرچه دوست دارد میتواند انجام دهد. این به این دلیل است که در ساختار اجتماعی ما «مورالیتی» داریم، یعنی مناسک و هنجارهای قراردادی که میبینیم در هر جامعهای به یک چیزی میگویند اخلاق. مثلاً آن پیرزن باحجاب فکر میکند هر کس روسری سرش باشد بااخلاق است و هر کس روسری بردارد بیاخلاق است. بنابراین از حیث اجتماعی میآیند و میگویند اینها اخلاقیاتِ مورالیتی است نه اتیکس، اینها نسبی هستند و دلیلی ندارد؛ هر کس دوست دارد حجاب داشته باشد یا نداشته باشد، این را تاریخ و قرارداد آورده است و این قرارداد کلی و مطلق نیست. خب، این باعث میشود که یواشیاواش از بُعد فلسفی هم فرض کنند که اخلاق نسبی است، در حالی که اینطور نیست.
اینکه نباید یک کودک را کتک زد، اینکه نباید به زنان تجاوز کرد، اینکه نباید دیگری را بیگناه کشت؛ اینها قواعد و ارزشهایی هستند که شما نمیتوانید با نسبیت فرهنگی اینها را بپذیرید. خب، الان فرهنگی در هند بود به اسم فرهنگ ساتی. ممکن است کسی بگوید من رفتم هند و دیدم از این روستا به آن روستا فرهنگهایشان با هم فرق دارد و قواعد و هنجارهای اخلاقیِ متفاوتی دارند؛ بنابراین اگر من بیایم و بگویم یک اخلاق را باید جهانشمول کرد، دارم فرهنگ دیگران را سرکوب میکنم. مثلاً آن هندی با دست غذا میخورد و تو الان بیایی بگویی بیادبی است با دست غذا خوردن در فرهنگ اروپایی و باید حتماً با قاشق بخورند؛ این نوعی تحمیل و سرکوب است. بسیاری از نگاههای انسانشناسی بر این باورند که باید به دیگری در فرهنگهای مختلف احترام گذاشت، چون سبک زندگی فرهنگها با ارزشهای تاریخی و زیستجهانشان گره خورده است و دلیلی نمیشود که مثلاً کتوشلوار اروپایی نشانِ بافرهنگی باشد و پوششهای محلی نشانِ عقبماندگی.
اینها در حوزهٔ مورالیتیهای اجتماعی و قراردادهای اجتماعی است و بنابراین از دید اجتماعی ما نمیتوانیم اخلاق را تعمیم دهیم، اما این فرهنگ ساتی که گفتم دقیقاً جایی است که این نگاه به بنبست میخورد؛ یعنی اینجا انسانشناس دیگر گیر میکند و هرچقدر هم طرف باور به نسبیت داشته باشد، میبیند از بُعد فلسفی یک چیزی اینجا اشکال دارد. در فرهنگ ساتی، بر اساس اسطورههای هندی، معشوق شیوا (خدای ویرانگری و تخریب) زمانی که پدرش اجازه نمیدهد با شیوا باشد، خود را در آتش مقدس میسوزاند. این امر در طول تاریخ، فرهنگی ایجاد کرد که طبق آن وقتی مرد میمیرد، همسرش را هم با او زنده زنده میسوزانند. شما هرچقدر هم انسانشناس و نسبیانگار باشید، وقتی بیایید این صحنه را ببیند که زنی را زنده زنده میسوزانند، بلافاصله خشمگین میشوید و حداقل صحنه را ترک میکنید؛ اینجا دیگر نمیتوانند بگویند این فرهنگ ماست و ارزشها نسبی است و طبق قراردادهای فرهنگیمان زن باید تا پای مرگ وفادار باشد. اینجا شما هرچقدر هم جامعهشناس و نسبیانگار باشید، نمیتوانید این را بپذیرید.
خیلی جاها این پارادوکس ایجاد میکند. بیایید این پارادوکس را درونی کنیم و خوب بفهمیم: شما میروید سر کلاس یک جامعهشناس مینشینید و او با هیجان میگوید ارزش مطلقی وجود ندارد، مطلقگرایی و ذاتگرایی تمام شده است و هر جامعهای طبق ارزشهای خودش عمل میکند. اما بعد در فرهنگ دیگری کودکهمسری یا کودکآزاری را میبینید که کودک آسیب فیزیکی و روانی میبیند. اینجا شما دارید از ارزشهایی حرف میزنید که اگر بخواهید از آنها دفاع کنید، باید نوعی عینیت برایشان قائل باشید؛ اینها نه قرارداد اجتماعی هستند، نه فیزیولوژی مغز، بلکه واقعیت دارند و کودک را نباید کتک زد.
از درسگفتار به سوی پدیدارشناسی اخلاق، جلسه دوم
5 844
Repost from مدرسه
#درسگفتارها
علی نجات غلامی
بیایید اصلاً یک کاری بکنیم؛ تمام کتابهای فلسفی را فعلاً ببندید، هرچه میدانید و در کتابها خواندهاید کنار بگذارید و به تجربهٔ روزمرهمان برگردیم. یک صحنهٔ ساده: در خیابان در حال قدم زدن هستید؛ میبینید یک فرد تنومند، یک کودک کار یا یک حیوان بیپناه را بدون هیچ دلیلی به شدت کتک میزند. در کسری از ثانیه، پیش از آنکه حتی فرصت کنید کلمهای به زبان بیاورید یا فکری بکنید، چیزی درون شما مشتعل میشود؛ شما دچار یک خشم عمیق، یک اندوه و یک میل شدید برای مداخله میشوید.
خب، حالا زمان را همینجا متوقف کنیم یا پوز بگذاریم و بپرسیم: در این لحظه دقیقاً چه اتفاقی افتاد؟ علوم مختلف چگونه این لحظه را توضیح میدهند؟ در زیستشناسی و روانشناسی تکاملی - که بستر و افق بیشترِ توضیح تا تبیین در قرن نوزدهم بود و الآن هم البته خیلی از نگاهها اینجوری است - میگویند هیچ اتفاق خاصی نیفتاده است؛ چشم شما چند حرکت فیزیکی را دید، آمیگدال مغزتان ترشح آدرنالین را آغاز کرد، و چون شما از نظر تکامل یک حیوان اجتماعی هستید، برنامهریزی شدهاید که از همنوع خود دفاع کنید. در این نگاه، اخلاق شما صرفاً یک واکنش شیمیایی و یک رفلکس حیوانی است. هیچ ارزش عینی - یعنی ارزشی که در جهان وجود داشته باشد و عینیت داشته باشد - در کار نیست؛ همه چیز فقط ترشحات مغزی است. اینها تبیینهای زیستشناختی و روانشناسی تکاملی از اخلاق و کنشهای کاملاً بیولوژیک هستند.
یک جریان دیگر، جریان کانتی است که در آن بستر، در واقع پدیدارشناسی علیه آن است. فرد کانتی میگوید شما خشمگین شدید چون ذهن شما به سرعت محاسبه کرد که عمل آن فرد تنومند ناقض یک قانون کلی عقلانی است؛ او قانون وظیفه را زیر پا گذاشته است. بنابراین، هیجان شما در اینجا اصلاً ارزش علمی برای کانت ندارد؛ عواطف و خشم در اینجا هیچ ارزشی ندارند و صرفاً عامل مزاحمند. شما خیلی خونسرد میروید به پلیس میگویید و اگر هم هیجانی بشوید، از دید کانت دچار احساسات پاتولوژیک شدهاید؛ این عواطف و احساسات شما خودشان مرضند. بنابراین، شما کاملاً با یک قانون عقلیِ صرف عمل میکنید. پدیدارشناسی هر دو دیدگاه را رد میکند؛ چراکه شما تجربهٔ زندهٔ انسانی را نابود کردهاید! پدیدارشناسی اخلاق دقیقاً از همینجا آغاز میشود.
پدیدارشناسی میگوید بیایید به خود آن لحظه، دقیقاً همانگونه که توسط شما تجربه شد، وفادار بمانیم. وقتی شما صحنه را دیدید، آیا ابتدا در ذهنتان قانون حقوق بشر را یادآوری کردید و بعد عصبانی شدید؟ خیر، خیر؛ اینجا اینجوری نیست. آیا خشم شما کوریِ یک غریزه مثل احساس گرسنگی بود؟ خیر. پدیدارشناسی به ما نشان میدهد که در آن لحظه، عاطفهٔ شما - خشم و اندوه - یک رفلکس کور نبود، بلکه عاطفهٔ شما چشمان شما بود! شما با عاطفه میدیدید. ببینید حرف پدیدارشناسی را! خیلی دقت کنید و این جمله را یادداشت کنید: عواطف، ارگانهای استعلایی یا اندامهای استعلاییِ ادراکِ ارزشها در جهان هستند. همانطور که با چشم رنگ و حجم را میبینید، با عاطفه دارید ارزشها را میبینید.
این قانون اصلی پدیدارشناسی است که ما قرار است بازش کنیم؛ یعنی ارزشها عینیت دارند. ارزشها به این معنا نیستند که صرفاً یک سوءتفاهم زبانی باشند که ذهن ما ساخته، یا عواطف ما صرفاً بازنماییهای غرایزمان باشد و کور باشد؛ اینها بینا هستند. یعنی حرف پدیدارشناسی این است که در این عالم، همانطور که سنگ در این جهانِ ما - که زیستجهان است - وجود دارد، همانطور که سنگ و شیشه و اتم وجود دارد، ارزشها هم وجود دارند و ربطی به فیزیولوژی مغز ما ندارند. این چیزی است که روانشناسی تکاملی و پوزیتیویسم نمیپذیرد. همانطور که چشمان فیزیکی شما رنگ لباس آن فرد را دید، قلب شما - منظور عواطف شماست - زشتی و شرِ عمل او را نیز رؤیت کرد. این جمله را یادداشت کنید: همانطور که چشمان فیزیکی شما رنگ لباس آن فرد را دید، عاطفهٔ شما نیز زشتی و شرِ عمل او را رؤیت کرد.
در پدیدارشناسی اخلاق، ما کشف میکنیم که عواطف ما - عشق، خشم، احترام، شرم - نیروهای غیرعقلانی و مزاحم نیستند، آنطور که کانت تصور میکرد؛ آنها ارگانهای ادراکیِ استعلاییِ ما هستند. استعلایی یعنی فراتر از ذهن میرود و به بیرون ارجاع دارد. استعلایی معادل واژهٔ ترنسندنتال است. ترنسندنتال به معنای متعالیِ فراجهانی نیست؛ ترنسندنتال اتفاقاً به معنای درونجهانی است، یعنی فقط تو ذهن ما نیستند. ترنس اصلاً یعنی از درون به بیرون رفتن. خب، وقتی میگوییم ارگانهای ادراکیِ استعلایی، یعنی چیزی که مثل چشم دارد چیزی فراتر از خودش را میبیند و درگیر تصاویر درون ذهن نیست، بلکه دارد بیرون را نگاه میکند. ما با چشمان اشیاء را میبینیم، اما با عواطفمان ارزشها را میبینیم؛ چیزی که پدیدارشناسان به آن ارزشبینی یا دیدنِ ارزش میگویند.
5 844
Repost from مهدی رضاییان
نام نوشتار: مدرنیته انتولوژیک است نه آیکونیک
(دیالوگ مهدی رضاییانزاده و استاد علینجات غلامی در مورد: بداهت ارزشها، تقابل پدیدارشناسیِ ارزش با نظریههای ارزش در پساساختارگرایی، ماهیت تهاجم فرهنگی از دیدگاه پدیدارشناختی، و پدیدارشناسی تکوینی به مثابه تنها راه برونرفت)
سایز فونت: 14
تعداد صفحات: 33
5 844
Repost from مدرسه
مهدی عزیز، حرف آخر!
دفاع از هوسرل در ایران، پرداختن به یک مکتب تاریخی منقرضشده نیست؛ پدیدارشناسی، سنگرِ نهایی عقلانیتِ مسلح به منطق در برابر بربریت است.
ما با هوسرل:
در برابر ایدئولوژی و خرافهی بومی میایستیم، زیرا پدیدارشناسی نشان میدهد که چگونه احکام جزمی آنان از هرگونه بداهت زیستجهانی تهی است و جز با خشونت و جعلِ معنا دوام نمیآورد؛
در برابر پوزیتیویسم و تکنوکراسی بیریشه میایستیم، زیرا اجازه نمیدهیم انسان ایرانی به مهرهای در دستگاه مصرف یا حیوانی آزمایشگاهی تبدیل شود که ارزشهای اگزیستانسیل خود را به فراموشی بسپارد؛
و با تمام قدرت در برابر شعبدهبازیِ پساساختارگرایی و نسبیانگاریِ بزککرده صفآرایی میکنیم، زیرا تنِ شکنجهشده، خونهای ریختهشده بر سنگفرش خیابان، و رنج انضمامی انسانِ این جغرافیا، «بازی نشانهها» و «روایتهای شناور» نیستند! اینها حقیقتِ انضمامی و انکارناپذیرِ نبرد خیر علیه شر، و حقیقت علیه دروغاند.
ما باید پدیدارشناسی را از چنگال محافظهکاری آکادمی غرب و از انحرافات صوفیانهی بومی بیرون بکشیم. ما این فلسفه را با گوشت، استخوان، ریتم زندگی روزمره، رانههای زیستجهان، و خون جوانانمان پیوند زدهایم.
5 844
Repost from مدرسه
اما مهدی، چرا در دو سه سال اخیر دوباره به ادبیات تحقیق بازگشتم و تو اکنون احساس میکنی لحن من با گذشته فرق کرده است؟ آیا من هم آرام گرفتهام و تسلیم شدهام؟ ابداً.
داستان این است: بعد از سالها غوطهوری در متن بنیادین، متوجه دو واقعیت شدم: اول اینکه دریافتم هرچقدر هم که رویکرد معاصران ما در غرب (زهاوی، ولتون، ماریون، آلکوف، سارا احمد و دیگران) تقلیلیافته و متأثر از بحرانهای منطقهای خودشان باشد، به هر حال این «رودخانهی جاری فلسفه» است. تاریخ فلسفه را نمیتوان از بیرون و صرفاً با بستن درِ اتاق هدایت کرد. اگر میخواهی علیه یک انحراف بجنگی، باید سلاحهای روزِ میدانِ نبرد را در دست داشته باشی.
دوم و مهمتر از همه: فهمیدم اشکال پدیدارشناسان امروز این نیست که هوسرل را نخواندهاند؛ آنها جزئیات هوسرل را حیرتانگیز میشناسند! روی فلان پاراگرافِ ایدهها ۲ یا یک واژهی آلمانی در دستنوشتههای سری C صدها مقاله با بالاترین دقت فیلالوژیک نوشتهاند. مشکل آنها «جزئیات» نیست؛ مشکل آنها «فراموشیِ کلیت و جهتگیریِ بنیادین» هوسرل است. آنها درختها را میبینند، اما جنگل را گم کردهاند.
من بازگشتم تا نشان دهم دستاوردهای همین ادبیات معاصر را میتوان از چنگ محافظهکاریِ آکادمیک نجات داد و با قرار دادنشان در کلیتِ پروژهی افلاطونی-هوسرلی، بُرّاترین سلاحها را علیه نسبیگرایی ساخت.
بنابراین، وقتی من امروز به زبان «تنمندی»، «کینستزیس»، «تکوین انفعالی» و «دیالوگ با پساساختارگرایی» با لحاظ مباحثات در لبه دانش فلسفی روز سخن میگویم، این نشانهی کوتاه آمدن نیست؛ این «به میدان کشیدنِ حریف به عمق زمینِ خودمان» است. من به پساساختارگراها نشان میدهم که اتفاقاً آن حقیقتی که شما میخواستید با برچسبِ «متافیزیک حضور» نابودش کنید، نه یک مفهوم انتزاعی در آسمان، بلکه در همین تنِ زنده، در همین مقاومتهای روزمرهی زن خاورمیانهای، در همین رنجهای انضمامی، و در همین ساختارِ تغییرناپذیرِ «من میتوانم» ریشه دارد.
سرگیجهی تو، مهدی جان، همان شوکی است که من در سال ۲۰۰۸ خوردم. اما راه عبور از این سرگیجه، پناه بردن به جزماندیشیِ گذشته نیست؛ راهش این است که پدیدارشناسی را چنان با گوشت، استخوان، حقیقت و عقلانیت مجهز کنیم که هیچ شعبدهبازیِ پسامدرنی نتواند حقیقت را پیش پای سفسطه و قدرت قربانی کند. این مسیر ماست؛ مسیری که از دل همین تاریکی میگذرد.
5 844
Repost from مدرسه
مبارزه برای حقیقت
مهدی جان، بگذار از ساحت برهانهای مجرد و صورتبندیهای کاغذی یک گام فراتر بگذارم و به همان حسی بپردازم که در پیام خصوصی گفتی؛ آن حس رخوت، افت آدرنالین و این گمان که «گویی در برابر پساساختارگرایی کوتاه آمدهام».
میخواهم چیزی از سرگذشت فکری خودم به تو بگویم که شاید تا به امروز کمتر به این عریانی با کسی در میان گذاشته باشم. ماجرایی که برای تو رخ داد، نسخهی فشردهی همان زلزلهای است که حدود سال ۲۰۰۸ سراسر هستی فکری مرا درهم کوبید.
من تا سال ۲۰۰۸ با شتابی دیوانهوار کار میکردم. هزاران صفحه از دشوارترین دستنوشتهها و آثار هوسرل را به فارسی برگردانده بودم. مسئلهام در خلاء زاده نشده بود؛ مسئلهی من وسط همین جغرافیا شکل گرفته بود: در خاورمیانهای که در آن ایدئولوژی، فقه، خرافهی الهیاتی و سفسطهی عریان، خود را به نام «حقیقت مطلق» جا میزدند و با ضرب و زور و گلوله از آن پاسداری میکردند. من در فلسفه، و بهویژه در هوسرل، پناهگاهی علیه این بربریت جسته بودم. هوسرل برای من آخرین فرماندهی نبردِ چندهزارسالهی افلاطونی علیه سوفسطاییان بود؛ مردی که با اندوه و اشک در بحران فریاد میزد بزرگترین خطر برای اروپا، خطرِ خستگی و رخوت است؛ فلسفه در خطر است که سر بر آستان خرافه و عرفان مهملات فرود آورد. هوسرل برای من منادی «فلسفه به مثابه علم متقن» بود؛ شمشیری آخته برای دفاع از عقلانیت و حقیقت.
ارشد را دفاع کرده بودم و برای ادامهی راه و دکتری، مسیر نامهنگاری با نسل پیشروی هوسرلشناسان معاصر غرب را باز کردم؛ چهرههایی چون دان ولتون ، دن زهاوی ، آنتونی استاینباک و دیگران. با اشتیاق نشستم تا ادبیات روز، مقالات تازه و آن موجی را که تحت عنوان «نیوهوسرلینیسم» راه افتاده بود بخوانم تا آمادهی پیوستن به آکادمی غرب شوم.
اما مهدی، همانجا فروریختم. درست مثل سرگیجهی امشب تو، ناگهان آدرنالینم صفر شد. وحشتی عمیق تمام وجودم را گرفت. دیدم چه بلایی سر میراث هوسرل آوردهاند! آن پروژهی عظیم که قرار بود علمالعلوم و سنگر حقیقت در برابر تاریکی باشد، در دست این نسل به چه چیزی تقلیل یافته بود؟ به تسویهحسابهای خردِ آزمایشگاهی با نوروساینس که آیا فلان بخش مغز مسئول آگاهی است یا نه! دیدم دانشمندان پدیدارشناس از ترس هیاهوی دریدا و فوکو، از پشت به هوسرل خنجر زدهاند؛ همهی آن دعاوی بزرگ اپیستمولوژیک را کنار گذاشتهاند، به گوشهای خزیدهاند و از ترس اینکه به «یوروسنتریسم» متهم نشوند، هوسرل را به یک «اگوی مینیمالِ دستآموز» (رویکرد زهاوی) یا عرفانِ نوظهورِ پدیدارشناسیِ الهیاتی (رویکرد ماریون و استاینباک) فروکاستهاند.
یادم هست در یکی از آخرین نامههای تند و آتشینم—اگر اشتباه نکنم به دان ولتون—با تمام خشم و ناامیدیام نوشتم:
«شما نسل جدید پدیدارشناسان از ترس هیاهوی پساساختارگرایی دارید به هوسرل خیانت میکنید! تمام آن ایدههای سترگ هوسرل در باب فلسفه به مثابه علم متقن را دور ریختهاید و همهچیز را تقلیل دادهاید به یک بدنِ زیسته که صرفاً در پی نوعی آرامش بالینی است. کجاست آن نبرد خونین هوسرل علیه سفسطه؟ کجاست آن فریادهای دفاع از حقیقت؟ شما چطور توانستید از دعوای فلسفه اولی در هوسرل چنین عقب بنشینید؟»
جوابی نداشت که مرا قانع کند. از نظر من، آکادمی غرب در کمال رفاه و آسودگی، درگیر نوعی بازی ژورنالیستیِ بیخطر با کلمات شده بود، درحالیکه ما در این خرابشده با تمام گوشت و پوستمان بوی باروتِ ایدئولوژی و خفقان فکری را استشمام میکردیم.
همانجا بود که بند نافم را از جریان اصلی بریدم. ایمانم را به آنچه «ادبیات ثانویه» مینامند کاملاً از دست دادم. و جمله هوسرل در نامهاش به فاندر «که هیچ کدام از شما شاگردانم مرا نفهمیدهاید» مثل پتک در مغزم فرود میآمد. قید بورسیه، رفتن، پذیرش و مهاجرت را زدم. به خودم گفتم: در همین خرابشده میمانم؛ مینشینم تکوتنها در متن هوسرلیانا غور میکنم و خط دیالوگ هوسرل را با کل تاریخ فلسفه—از پارمنیدس، افلاطون و دکارت تا کانت—مستقیماً در متون اصلی پی میگیرم. تصمیمی بود به غایت دنکیشوتی؛ اینکه یکتنه در برابر طوفان ابتذال، فقه، نسبیانگاریِ پستمدرن و مسخرهبازی بایستم و فلسفه را در اصیلترین شأن آن، یعنی «میدانِ نبردِ حقیقت علیه جهل» بفهمم، نه بازی با فکتهای نورولوژیک.
در آن هفده هجده سال، من تعمداً خودم را از مجادلات روز بینیاز دانستم. نه اینکه دستم به آنها نرسد یا زبانم نکشد؛ بلکه احساس میکردم خواندن این مقالات وقت تلف کردن است؛ چرا که آنها درگیر باجدادن و تعارف با قشقرقهای پساساختارگرایی و پوزیتیویسم بودند و روح اصلی پروژه را کشته بودند.
چرخش دو سال اخیر: چرا بازگشتم؟
5 844
Repost from مدرسه
اجازه بده این را بشکافم: 1) تعالیِ ابژه بر اَمواجِ حسی: وقتی تو به یک سیب یا یک میز نگاه میکنی، چشم تو در هر لحظه فقط یک وجه، یک پرسپکتیو یا سایهروشنی از آن را میبیند. اما تو ادراک نمیکنی «یک سطح سرخِ تخت»؛ تو ادراک میکنی «یک سیب سهبعدی». این یعنی سیب همواره از دادهی حسیِ اینلحظهایِ تو فراتر میرود (متعالی است). اگر تعالی نبود، جهان به توهمی متلاشی از لحظات گسستهی حسی فرو میپاشید. 2) تعالیِ ارزش بر وضعیتِ موجود: فرض کن ما در جامعهای زندگی میکنیم که سراسر غرق در بردگی، خفقان، فساد و تباهی است (درونماندگاریِ محضِ وضعیت موجود). تمام واقعیتهای مادی، نهادها، پلیس، پول، و تصادم نیروها میگویند: «همین است که هست». اگر ما استعلا نداشته باشیم، اگر شعور و عاطفهی تنانه نتواند از این واقعیتِ دادهشده فراتر برود و چیزی را فرابخواند که هنوز حاضر نیست اما حقیقت دارد (یعنی عدالت و آزادی)، آنگاه هیچ مقاومتی از اساس ممکن نخواهد بود! انقلاب و مقاومت ناممکن میشود اگر آگاهی نتواند فراتر از مرزهای وضعیتِ بالفعل [=the actual] استعلا یابد و به قلمرو امرِ ممکنِ هنجاری [=the normative possible] دست بیندازد. 3) تعالیِ بیناسوبژکتیو [=Intersubjective transcendence]: وقتی زنی در خیابان برای کرامتِ تن خود فریاد میزند، این کنش صرفاً یک شدتِ فیزیولوژیک درون ارگانیسمِ او نیست. او تندیسی از یک مطالبه میسازد که دیگران را مخاطب قرار میدهد. این مطالبه ادعای اعتبار عام دارد؛ او به دیگری میگوید: «این رنج، یک خطای صرف در بیولوژی من نیست؛ این رنج، نقضِ حقیقتِ تنمندیِ انسانی است». این قابلیت برای به اشتراک گذاشتنِ حقیقت، همان تعالی است؛ چیزی که تجربهی انفرادی را به همبستگی جمعی پیوند میزند.
اگر مفهوم تعالی را دور بیندازی و صرفاً در درونماندگاری نیروهای دلوزی خیمه بزنی، محکوم به این میشوی که وضعیت موجود را تصدیق کنی؛ چرا که هر چه هست، صرفاً چیدمانِ متصل نیروهاست. تو دیگر ابزار نقادی نخواهی داشت تا بگویی چرا یک ترکیب نیرو «ستمگرانه» است و ترکیبی دیگر «عادلانه».
پدیدارشناسی تکوینی میگوید: آگاهی، شکافی در قلبِ درونماندگاری است. آگاهی همان نقطهای است که گوشت، از بسته بودنِ فیزیکیاش فراتر میرود، جهان را معنا میکند، با غیاب درمیآمیزد، و به نامِ آنچه «باید باشد»، در برابر آنچه «هست» قد علم میکند. این استعلاست؛ زمینیترین، خونینترین و واقعیترین نوع استعلا.
مهدی جان!
احساس سرگیجهای که بعد از خواندن این مباحث داشتی، ناشی از یک اتفاق فرخنده است: پدیدارشناسی هوسرل، برخلاف کاریکاتورِ پاستوریزهای که سالها در دانشگاههای ما از آن ساخته بودند (یک نظریهی شناختِ خستهکننده دربارهی اپوخه و شهود ذات میز و صندلی)، اقیانوسی سهمگین از فلسفهی انضمامیِ حیات است.
ما در برابر پساساختارگرایی کوتاه نیامدهایم؛ برعکس، ما پساساختارگرایی را در بنیادیترین دعوایش خلع سلاح کردهایم. ما به آنها نشان دادیم که شما وقتی از «بدن» حرف میزنید، هنوز بدنتان کاغذی، متنی و گفتمانی است. بدنِ فوکو و باتلر، بدنی است که روی آن مینویسند؛ مومی است که مُهر قدرت بر آن میخورد. اما آنها فراموش کردهاند که این موم، پیش از آنکه متنی بر آن نوشته شود، گوشتی زنده [=Leib] است با ریتم، با رانه، با تشنگی، با سیستم کینستتیک و با تمنای سوزان برای جهانی گشوده.
پدیدارشناسی تکوینی هوسرل نشان میدهد که حقیقت، برساختهی زبان نیست؛ زبان خود بر شانههای تن زنده استوار است. و این تن، نه ماشینی کور و بیهدف برای تصادمِ بیمعنای نیروهاست، و نه ظرفی خالی و مفلوک که با فقدان تعریف شود؛ بلکه تن زنده، همان لنگرگاهِ ازلیِ معنا، خاستگاهِ شهودِ ارزشها، و سنگرِ تسخیرناپذیرِ آزادی در برابر هر ماشینِ سرکوبی است که میخواهد انسان را به مهرهای در درونماندگاریِ هولناکِ قدرت بدل کند.
مرسی که هستی!
5 844
Repost from مدرسه
مهدی در متنت یک نکتهی بسیار عمیق را پیش کشیدی: به پژوهشهای منطقی، و بهویژه درسگفتارهای برنتانو و ماکس شلر اشاره کردی و گفتی: مگر ارزشها ایدئالیتههای عینی [=objective idealities] نیستند که از طریق «عواطف درست» [=correct emotions / Gemüt] شهود میشوند؟ پس چرا اکنون آنها را از دلِ انسدادِ تنانه بیرون میکشی؟
پاسخ من این است: هیچ تناقضی در کار نیست! ما دقیقاً با دو لایهی ساختاری از یک پدیدارِ واحد سر و کار داریم که یکی بدون دیگری ابتر است:
لایهی اول: تکوین انفعالی [=passive genesis]، سطحِ انگیزش و دسترسی
ارزشها در خلأ معلق نیستند که سوژهای بیتن و انتزاعی ناگهان در خلاء به آنها خیره شود. افلاطونیگریِ انتزاعی در پدیدارشناسی جایی ندارد. سوژه باید تنی داشته باشد تا درگیرِ جهان شود. «ارزشِ عدالت» برای تنی که هرگز طعم تبعیض، تحقیر، بازداشتهشدن و خفگی را نچشیده باشد، صرفاً یک کلمهی انتزاعی در فرهنگ لغت است. تکوین انفعالی، مسیرِ تنانهای را توضیح میدهد که طی آن، پردهها کنار میروند و آگاهی برای درکِ ارزش آماده میشود. انسداد کینستتیک، محرومیت، و اصطکاکِ تن با سرکوب، همان جرقهی انضمامی و زیستهای است که جهتگیریِ التفاتیِ ما را به حرکت درمیآورد. تا اینجای کار، ما در ساحت انگیزش تنانه [=bodily motivation] هستیم.
لایهی دوم: ایدئالیتهی عینی ارزش [=objective ideality of value]، سطحِ اعتبار
اما نکته اینجاست: وقتی من به واسطهی خفگی، نگاهم به ارزشِ «آزادی» یا «عدالت» دوخته شد، خودِ آن ارزش، دیگر به عصبها، لاکتیکِ عضلات، یا ترشح آدرنالینِ من فروکاسته نمیشود! ارزشِ عدالت، مثل یک قضیهی ریاضی (مثل ۲+۲=۴ در پژوهشهای منطقی) دارای عینیت ایدئال است. اگر تمام بدنهای روی زمین هم نابود شوند، گزارهی «عدالت برتر از ستم است» یا «کرامت انسانی ارزش ذاتی دارد»، حقیقت خود را حفظ میکند. احساسات ما (احساس خشم، شرم، امید، یا همبستگی) به تعبیر ماکس شلر در صورتگرایی در اخلاق و اخلاق مادی ارزشها، ابزارهای حسی-عاطفیِ ادراک هستند (همانطور که چشم ابزار دیدن رنگ است، اما خودش رنگ نیست). عاطفه، پنجرهای است که رو به شهود ارزش [=Wertanschauung] گشوده میشود.
پس فرمول نهایی چیست؟
تن زنده و انسدادهایش: به ما «انگیزهی التفات» میدهند و ما را از کوری نجات میبخشند.
شهود عاطفی: خودِ «ارزشِ عینی» را در استعلای آن لمس و تصدیق [=Bewährung] میکند.
بنابراین، من هرگز نگفتهام که ارزش، برساخته یا ترشحشده از دلِ انسداد تنانه است؛ بلکه گفتهام انسداد تنانه، تلنگری است که خوابِ سنگینِ سوژه را میآشوبد تا چشمانِ عاطفیاش بتوانند ایدئالیتهی عینیِ آزادی را شهود کنند.
۵) راز «استعلا» (Transcendence)، چرا درونماندگاریِ صرف کافی نیست؟
و سرانجام میرسیم به واپسین پرسش تو؛ پرسشی که جانمایهی نزاع پدیدارشناسی با ماتریالیسمِ رادیکال و پساساختارگرایی است:
«وقتی همهچیز در سطحِ درونماندگاری جریان دارد، چه نیازی به احضار مفهوم استعلا/تعالی است؟»
پاسخ من این است: مفهوم «تعالی» در پدیدارشناسی، هیچ ربطی به «خدای ماوراءطبیعی»، «عالم مُثُل افلاطونی» یا «متافیزیک سنتی» ندارد. این خطایی است که پساساختارگرایان مدام مرتکب میشوند؛ آنها هر جا واژهی استعلا را میشنوند، گمان میکنند کشیشی در لباس مبدل قصد دارد آنها را به آسمان بازگرداند!
در پدیدارشناسی (از هوسرل تا سارتر و مرلو-پونتی)، تعالی دقیقاً یک مفهومِ پدیدارشناختی و درونجهانی است. تعالی یعنی چه؟ تعالی یعنی: فرارَویِ مداومِ معنا از لحظهی اکنونِ حضور.
5 844
Repost from مدرسه
آیا در این لحظه، انسدادِ راه تنفس، ارزشِ اکسیژن را «تولید» کرده است؟ آیا خفگی، علتِ وجودیِ زندگی است؟ ابداً! ارزش زندگی و توانِ ریه برای تنفس، از پیش بهصورت کاملاً ایجابی، واقعی و پُر حضور داشت. انسداد و ناکامی صرفاً آن پردهی بداهتِ انفعالی را پاره کرد و آنچه را که در پسزمینهی جریانِ ایجابیِ حیات کار میکرد، به پیشزمینهی آگاهیِ التفاتی پرتاب نمود.
بنابراین، وقتی من از «ناکامی» یا «انسداد کینستتیک» در نسبت با آزادی صحبت میکنم، آزادی را محصولِ نقص یا گداییِ تن در برابر یک فقدان نمیدانم؛ بلکه میگویم: آزادی، نامِ همان پویایی و جریانِ ایجابیِ «من میتوانم» است که تن زنده ذاتاً واجد آن است. انسدادِ استبدادی، گشت ارشاد، فقر تحمیلی، یا دیوارهای عینی و نمادین، این جریان را سد میکنند. تن در برابر این سد متوقف میشود؛ این توقف، «درد» تولید میکند. اما این درد، ریشه در سلبیت ندارد؛ درد، اصطکاکِ یک نیروی بینهایت ایجابی (تمنای تن برای گشودگی افق) با یک مانع صلب است.
اگر تن زنده اساساً تواناییِ پرواز، گام برداشتن، دیدن و عشق ورزیدن را نداشت (یعنی اگر پوچ و فاقد بود)، انسداد برایش معنایی نداشت. دیوار برای سنگ انسداد نیست، چون سنگ کینستزیس ندارد؛ دیوار فقط برای تنی انسداد است که خودش پیشاپیش «حرکت و فضا» است. پس ما به هیچ وجه با لاکان همداستان نیستیم؛ ما آزادی را از دل نیستی بیرون نمیکشیم، بلکه نشان میدهیم چگونه یک هستیِ متراکم و ایجابی، در برخورد با مرزهای بازدارنده، آگاهی را به سوی شهودِ حقانیتِ رهایی پرتاب میکند.
۳) مغالطهی دلوز: آیا تولید بهخودیخود واجد هنجار است؟
حالا بگذار با ژیل دلوز و فلیکس گتاری پنجه در افکنیم؛ متفکرانی که خوانش آنها از میل ماشینی و درونماندگاری، نبوغآمیز است، اما دقیقاً در نقطهی «سیاستِ رهاییبخش» و «اخلاق» به بنبست میرسد.
دلوز میگوید میل فقدان نیست؛ میل اتصال است، میل تولیدِ امر واقع است. این گزاره فوقالعاده است. اما دلوز در گام بعدی مرتکب یک جهشِ توجیهنشده میشود: او فرض میکند چون میل تولیدگر است، پس هرگونه تولیدِ میل و هر خطِ گریزی الزاماً رهاییبخش، انقلابی و مطلوب است! یعنی اینجا مستقیم از امر واقع به افق هنجارین پریده است!
پرسش بنیادین پدیدارشناسی از دلوز این است: معیار تمایز کجاست؟ ها؟! آیا فاشیسم یک ماشین میل نیست؟ آیا سرمایهداریِ نئولیبرال، اینستاگرام، و الگوریتمهای اعتیادآورِ تیکتاک، خطوط میل را به شدیدترین وجه ممکن تولید نمیکنند؟ یک معتاد به متآمفتامین در اوج نشئگی، دقیقاً در حال تجربهی مونتاژهای نوین، جریانهای بدنی و تکثیرِ درونماندگار نیروهاست؛ بازار سرمایه نیز خود والاترین تحققِ «ماشینِ میلِ درونماندگارِ بدونِ غایت» در تاریخ بشر است که دائم قلمروزدایی [=deterritorialization] و بازقلمروگذاری [=reterritorialization] میکند.
اگر ما صرفاً در ساحت تصادمِ کورِ نیروها و تولیدِ ایجابی باقی بمانیم، چگونه میتوانیم بگوییم مقاومتِ آن زنِ جوانی که در خیابان روسری از سر برمیدارد «برحق و رهاییبخش» است، اما خشونتی که مأمورِ سرکوب برای بازتولید ایدئولوژیاش اعمال میکند (و آن هم از قضا نوعی سازماندهی نیروهاست) «فاسد و تخریبگر» است؟ اگر همهچیز فقط «شدت» [=intensity] و «تولید» باشد، قویتر بودنِ یک نیرو تنها دلیلی است که برای اثباتِ آن نیرو داریم (توتولوژی نیچهای). در این صورت، اخلاق و رهایی چیزی جز توهم بازمانده نخواهند بود و به داروینیسمِ هستیشناختی سقوط میکنیم.
دلوز خودش در هزار فلات متوجه این فاجعه میشود؛ آنجا که با هراس میپرسد: «چگونه میتوان مطمئن شد که یک خط گریز، به خط مرگ و تخریب بدل نمیشود؟ چگونه از فاشیسمِ درونماندگار بگریزیم؟» و پاسخهای او ناگهان جنبهی توصیههای احتیاطی و اخلاقیِ مبهم پیدا میکنند («آرام پیش بروید»، «دوز را رعایت کنید»). چرا؟ چون او پیشاپیش با نفی هرگونه ساحتِ قضاوتِ ارزششناختی و با طردِ پدیدارشناسیِ آگاهی، پلهای پشت سر خود را برای ارائهی هرگونه هنجار [=normativity] خراب کرده است.
پدیدارشناسی اما به درون این تله نمیافتد. پدیدارشناسی میگوید: تن فقط یک مجرای بیتفاوتِ عبورِ نیروها نیست؛ تن، «جایگاه ظهورِ ارزش» است. تن وقتی رنج میکشد، این رنج صرفاً یک «تولید ماشینیِ دیگر» نیست؛ این رنج، اعتراضی استعلایی به اختلال در زیستجهان است. تفاوت پدیدارشناسی با دلوز این است که پدیدارشناسی به ما اجازه میدهد میان «تخریبِ حیات» و «شکوفاییِ حیات» داوری کنیم، نه با تکیه بر احکام جزمی آسمانی، بلکه با تکیه بر اینکه کدام وضعیت، افقِ «من میتوانمِ» تنها را منبسط میکند و کدام وضعیت آنها را به انسداد و نیستی میکشاند.
۴) تفکیک دو سطح: تکوین انفعالی در برابر ایدئالیتهی عینی ارزش (آشتی هوسرل و شلر)
5 844
Repost from مدرسه
مهدی عزیز، درود برتو
با دقت و وسواس نشستم خواندم آنچه را که گفتی. این یک چالش خیلی برنده است مجبورم نکته به نکته موبهمو توضیح دهم. اینجا گرهگاهی است که اگر در آن بیدقتی مفهومی رخ دهد، تمام دستگاه پدیدارشناسی تکوینی فرو میریزد و به یک روانکاویِ تقلیلگرای متأخر، یا دستکم به یک سلبیتگراییِ شبههگلی-لاکانی بدل میشود.
اشکال تو کاملاً شفاف است: اگر من مبنای ادراک ارزش و تقاضای آزادی را بر «انسدادِ کینستتیک»، ناکامی و متوقف شدنِ افقِ «من میتوانم» بگذارم، آیا تن زنده را به ارگانیسمی واکنشی تقلیل ندادهام که تنها در اثر «فقدان» و به مثابه واکنشی به کمبود به حرکت درمیآید؟ و از آن سو، با توجه به ضربهی سنگین اسپینوزاییِ دلوز-گتاری در آنتیاُدیپ، چرا باید به جای یک هستیشناسیِ ایجابی از میلِ ماشینی و تولیدگر که بر پایهی توان برسازنده [=potentia] جهان را خلق میکند و خطوط گریز میکشد، به این «سلبیتِ دردمند» پناه ببریم؟ و در نهایت، اگر در ساحت درونماندگاریِ محض، ارزشها در تصادمِ نیروها تولید میشوند، احضار مفهوم «استعلا یا تعالی» [=transcendence] چه ضرورتی جز بازگشت پنهانی به یک افقِ لاهوتی یا متافیزیک سنتی دارد؟
اجازه بده با صراحت بگویم: اگر پدیدارشناسی تکوینی هوسرل و نظریهی ارزش در سنت برنتانو-شلر چنین چیزی میگفتند، حق کاملاً با تو و در نتیجه دلوز بود. آنگاه این صورتبندی عملاً چیزی جز بازتولیدِ همان تئولوژیِ سکولارشدهی فقدان نبود که سوژه را ابدی در حسرتِ ناممکنِ امرِ ازدسترفته نگه میدارد. اما حقیقت ماجرا این است که در پسِ این شباهت ظاهری، دو چرخش بنیادین وجود دارد که تفکیک نکردنِ آنها باعث این سوءتفاهم شده است: 1) خلط میان «شرط انکشاف و پدیدارشدن» با «مبدأ هستیشناختی و زایشی» و ۲) خلط میان «سطح تکوینِ انگیزشیِ التفات به ارزش» با «سطح اعتبار و عینیتِ ایدئالِ خودِ ارزش».
بیا این کلاف را قدم به قدم، با متانت پدیدارشناختی و با بازگشت به خودِ «چیزها» باز کنیم.
1) رانه در پدیدارشناسی هوسرل: فورانِ پُر، نه حفرهی خالی
بزرگترین خطای خوانشهای متداول این است که اصطلاح هوسرلیِ «قصدمندی رانهای» [=Triebintentionalität] را با مفهوم روانکاوانهی «رانه» [=Trieb] نزد فروید یا «فقدان» [=manque/lack] نزد ژاک لاکان یکی میگیرند. در روانکاوی ارتدوکس، میل محصولِ یک بریدگی، یک اختهشدگی بنیادین و ورود به ساحت نمادین است؛ سوژه همواره به دنبال ابژهای گمشده - شیء/ابژه - میدود که از قضا هرگز وجود نداشته است. بنابراین، در روانکاوی، موتورِ محرکِ هستیشناختی، یک «منفیّت» [=negativity] و یک «خلأ» است.
اما وقتی به دستنوشتههای متأخر هوسرل—بهویژه یادداشتهای موسوم به گروه C (دستنوشتههای زمان و تن) و برناو—مراجعه میکنیم، ماجرا ۱۸۰ درجه متفاوت است. هوسرل در آنجا نشان میدهد که پیش از هرگونه سنتز فعال، پیش از قضاوت «منِ اندیشنده» [=ego cogito]، و حتی پیش از شکلگیری یک ابژهی تمایزیافته در آگاهی، یک ساحتِ پیشاتأملی و پیشافردی وجود دارد که سراسر حضور، جریان و تپشِ زنده است.
رانه در هوسرل، نامِ یک «نبودن» نیست؛ نامِ «پُریِ آغازین» و پیوند درهمتنیدهی تن زنده با جهان است. تن زنده [=Leib] از همان ابتدا یک سیستم بسته نیست که گوشهای نشسته باشد و چون گرسنه یا محروم شد، به راه بیفتد. رانه یعنی جهتمندیِ آغازینِ زندگیِ گوشتین به سوی میدانِ افقهای گشوده. تن زنده نفس میکشد، لمس میکند، راه میرود، چشمانش نور را میجویند و عضلاتش تمنای کشش و فضا دارند. این یک «آریگوییِ کینستتیکِ بنیادین» به هستی است. ساختار «من میتوانم» [=Ich kann] هوسرل، دقیقاً معادل پدیدارشناختیِ همان توانِ اسپینوزایی [=potentia] است، نه یک کالبد خنثی یا ناتوان.
پس چرا من روی «انسداد» دست گذاشتم؟ اینجاست که باید تفاوت میان «خالق ارزش» و «مجرای پدیدارشدگی» را فهمید.
2) پدیدارشناسی درد: چرا سلبیت، شرطِ «آشکارگی» است نه «علتِ هستیشناختی»؟
بگذار یک مثال بسیار انضمامی از زیستجهان بزنم. تو تا زمانی که کاملاً سالم هستی، تنفس میکنی، میدوی و کینستزیسِ تو در هماهنگیِ کامل با گرانش، هوا و زمین کار میکند، «تنفس» برای تو به مثابه یک مسئله، یک مفهوم تمایزیافته یا یک مطالبهی آگاهانه پدیدار نمیشود. تنفس هست، جاری است، ایجابی است، پُر است؛ تو دقیقاً در این تواناییِ تنانه غوطهوری. تن زنده در حالت سلامت، به تعبیر دقیق دریدا یا مرلو-پونتی، در نوعی «فراموشیِ باشکوهِ خویش» زندگی میکند.
اما چه زمانی «هوا» و «حقِ نفس کشیدن» در تمامیتِ سهمگین و استعلاییاش به مثابه یک ارزش بیچونوچرا بر تو آشکار میشود؟ درست در لحظهای که دچار خفگی میشوی، دست کسی روی گلویت فشرده میشود، یا در محاصرهی گاز اشکآور و هوای مسموم قرار میگیری.
5 844
Repost from مهدی رضاییان
استاد گرامی،
در تبیین شما از تکوین انفعالی و قصدمندیِ رانهای، به نظر میرسد مفصلبندیِ پدیدارشناختیِ طرحشده برای رسیدن به «شهود آزادی»، تا حد زیادی بر مفاهیمی چون «تهیبودگی»، «ناکامی»، «انسدادِ کینستتیک» در بافتار «من میتوانمِ» هوسرلی و مسدود شدنِ امکانِ آن، و در نهایت بر یک «قصدشدگیِ منفیِ ارضانشده» استوار شده است. در این خوانش چنین استنباط میشود که از دلِ این خلأ و سلبیتِ تنانه، یک کنشِ استعلایی و ادراکِ ارزش متولد میگردد. درحالی که در پژوهشهای منطقی، و نیز درسگفتارهای خودتان از برنتانو و شلر، ارزش یک ایدئالیته آبژکتیو دارد که «عواطف» درست بنیاد واسطهی شهود و شناخت آن هستند.
پرسشی که در اینجا برای من مطرح میشود این است که آیا این صورتبندی، ناخواسته به بازتولیدِ همان هستیشناسیِ روانکاوانهی فرویدی-لاکانی نزدیک نمیشود که میل و رانه را اساساً بر مبنای «فقدان» (Lack) و «سلبیت» تعریف میکند؟
این ابهام از آنجا نشأت میگیرد که نقد بنیادینِ ژیل دلوز و فلیکس گتاری بر همین انگاره متمرکز است. همانطور که مستحضر هستید، آنها در «آنتیاُدیپ» و سراسرِ پروژهی فلسفیشان، با اتکا به مفهوم «توان» (Potentia یا قدرت برسازنده در برابر potestas یا قدرت برساخته) در آرای اسپینوزا، استدلال میکنند که میل، نه امری سلبی و واکنشی است و نه از فقدان برمیخیزد؛ بلکه موجودیتی سراسر ایجابی، تولیدگر و ماشینی دارد.
حال با توجه به اینکه جریانِ پساساختارگرایِ دلوزی پیشتر این پیشفرض را به چالش کشیده است که «آگاهی و رانه درگیر یک خلأ یا فقدان میشوند و سپس برای پر کردنِ آن (Erfüllung) به سوی ارزش استعلا/تعالی مییابند»، این پرسش پیش میآید که چگونه میتوانیم مبنای مقاومت و شهودِ آزادی را بر پایهی یک «واکنش به انسداد» استوار سازیم؟ از منظر رویکرد دلوزی، آزادی و مقاومت محصولِ واکنشِ یک تنِ دردمندِ مبتلا به فقدان نیست، بلکه ناشی از تصدیقِ ایجابیِ نیروها، تولیدِ واقعیتِ جدید و رسمِ خطوط گریز (Lines of flight) در یک ساحتِ کاملاً درونماندگار (Immanent) تلقی میشود.
با عنایت به این موارد، آیا نمیتوان گفت که پدیدارشناسیِ تکوینیِ هوسرل در این موضع، با فروکاستنِ تنِ زنده (Leib) به سوژهای که اساسِ حرکتش واکنش به یک «قصدشدگیِ ارضانشده» است، ظرفیتهای انتقادیِ خویش را تا حدی تضعیف میکند؟ و به عنوان پرسش پایانی، وقتی همهچیز در دلِ سنتزهای انفعالی و تولیدگرِ میل جریان دارد، اساساً چه نیازی به احضارِ مفهومِ «استعلا/تعالی» (Transcendence) برای درکِ یک ارزشِ عینی باقی میماند؛ آن هم در شرایطی که در سطحِ درونماندگاری، ارزشها نه از طریق «شهود»، بلکه بهواسطهی تصادمِ نیروهای فعال و کنشگر «تولید» میشوند؟
5 844
Repost from مدرسه
واما صورتبندی نهایی: مقاومت پدیدارشناختی به مثابه بازپسگیری ریتم زیستجهان
حال میتوانیم این شبکهی پیچیدهی مفهومی را به نقطهی عزیمت اولیه و درد تاریخی زیستجهان خودمان بازگردانیم:
۱. جمهوری اسلامی در توهم آیکونیک ماند: چون نفهمید مدرنیته پیشاپیش در ساحت انتولوژیک و در تاروپود «تن زنده» و زیستجهان ابزارمند جا خوش کرده است. حاکمیت با خط زدن عکس روی صابون، فقط نشان داد که ناتوان از درک پیوند میان فرم تکنیکی، ریتم زندگی و الزامات بیولوژیک انسان مدرن است.
۲. ریتمزدایی عامل انفجار شد: تحمیل پنج روز کار اداری و مکانیکیِ فرساینده، بدون امکان تخلیهی تنانه در حیات شبانه، معاشرت آزاد، بزم و فرهنگ رهایی، تعادل ترمودینامیکی و اکولوژی روانی زیستجهان را نابود کرد. تن ایرانی بدل به انبار باروت تنشهای عصبی شد. این امر، بحران را از سطح اختلاف نظر سیاسی به سطح یک «تعارض بیوپدیدارشناختی» رساند: نزاع بر سر حق نفس کشیدنِ تن زنده.
۳. تصویر اینستاگرامی حامل ارزش بود، اما در هیئت پدیدارنما: تصویر سبک زندگی غربی در اینستاگرام، حاوی دو لایهی متضاد است:
• از یک سو، یک پدیدارنمای سرمایهدارانه و مصرفی که آزادی را در ژستهای نمایشی، مصرف کالا، و بتوارگیِ تصویر شبیهسازی میکند.
• از سوی دیگر، حامل یک امکان اصیل پدیدارشناختی از تحقق نامسدودِ «من میتوانم»، رهایی تن، و احیای ریتم زیستن.
۴. تکوین انفعالی، شهود را ممکن کرد: جوان ۱۶ ساله به دلیل رنج تنانهاش از انسداد زیستجهان، از خلال آن پوستهی تجاری و الگوریتمی، هستهی بنیادین ارزش را درمییابد. این دریافت، یک خطای ادراکی یا توطئهی فرهنگی نیست؛ بیداریِ افقِ امکانهای تن است در برابر وضعیت مرگبار انجماد.
۵. مقاومت «در» مدرنیته، نه «علیه» آن: بنابراین، جنبشهای پدیدآمده در بطن این وضعیت (نظیر جنبش مهسا و دگرگونیهای عمیق زیرپوستی جامعه)، خصلتی بنیادین دارند: آنها نه ادای روشنفکرانهی یک ایدئولوژی کلاناند و نه فریبخوردگی صِرف در برابر امپریالیسم رسانهای. آنها «طغیان زیستجهان علیه سیستمهای انتزاعی و منجمدکنندهی حیات» هستند.
مقاومت حقیقی که پدیدارشناسی تجویز میکند، نه بازگشت به گذشتهای پیشامدرن است (که ناممکن و فریبکارانه است)، و نه تسلیم شدن به افسارگسیختگی سرمایهداری الگوریتمی؛ بلکه عبارت است از: «اعادهی حاکمیت تنِ زنده و زیستجهان، و بازسازی عقلانیت هنجاری بر بنیاد شهودهای اصیل عاطفی و اخلاقی».
این مقاومت، بازپسگیریِ ریتم زندگی است. انسان ایرانی با اصرار بر سبک زندگی خود، با حضور بدنیاش در خیابان، با خندیدن، با رقصیدن، و با احیای حق خود بر فضاهای عمومی و شبانه، در واقع دارد یک ادعای عمیقاً فلسفی را با گوشت و پوست خود اقامه میکند: اینکه ارزشها نه کدهای اختیاری قدرتاند و نه تصاویر پوچ بر صفحهی نمایش؛ ارزشها مرزهای حیاتی زیستنِ معنادار انساناند، و تن، نخستین و واپسین سنگرِ حقیقت است.
5 844
Repost from مدرسه
اینجاست که کار نقد بداهت آغاز میشود: آیا این آزادی، صرفاً میل به خریدن آن مایوی خاص یا سفر به آن هتل لوکس است؟ اگر نوجوان در این سطح بماند، در پدیدارنما [Schein=] منجمد شده است؛ او مسخ صنعت فرهنگ [Kulturindustrie=] شده است. اما اگر این ادراک به ساحت بازتابی [reflective=] برسد، معیار تفکیک پدیدار میشود. هوسرل میگوید معیار حقیقت در پدیدارشناسی، «سنتز تصدیق و تثبیت در طول زمان» است. حقیقت یک امر صاعقهوار و آنی نیست؛ حقیقت روندی است که در آن تجربههای پیاپی یکدیگر را تأیید، تصحیح یا ابطال میکنند.
نوجوان چگونه میفهمد که آزادی یک ارزش اصیل است نه توهم الگوریتمی؟ از طریق بازگشت به زیستجهان انضمامی و پراکسیس. اگر او صرفاً کالا را بخواهد، پس از خرید کالا خلأ درونیاش باقی میماند (منطق کالاییِ سراب). اما هنگامی که او دست به مقاومت میزند، هنگامی که حجاب از سر برمیدارد، هنگامی که دست در دست دیگری در خیابان میگذارد و با وجود خطر مرگ، احساس شرافت، کرامت و حیات مجدد میکند، در اینجا آن قصدشدگیِ اولیه که در تصویر دیدهشده بود، در بوتهی آزمایش تن و خون «پرشدگی شهودی» [Erfüllung=] مییابد.
در این لحظه، دیگر پای یک توهم رسانهای در میان نیست. نوجوان آزادی را نه به منزلهی یک کالای غربی، بلکه به مثابه رهایی واقعیِ «من میتوانمِ» خویشتن از چنگال سرکوب تجربه میکند. این بداهت، در جریان پراتیکِ انضمامی خودش را «تصدیق»[bewähren=] میکند. ارزش آزادی در اینجا اصالت خود را اثبات میکند، چون توانسته زیستجهان تاریک و بیمعنا را به جهانی گشوده، معنادار و واجد ارزش زیستن بدل سازد.
حالا میرسیم به خلع سلاح پساساختارگرایی در زمین تنمندی و بیناسوبژکتیویته. پساساختارگرایی همیشه با تکیه بر مفهوم «برساخت» [construction=] به جنگ پدیدارشناسی آمده است. ژاک دریدا میگوید فراتر از متن چیزی نیست و هر حضوری به تعویق افتاده و نشانهای است؛ فوکو همهچیز را محصول گفتمان میداند.
اما پدیدارشناسی تکوینی هوسرل دقیقاً در این نقطه آنها را زمینگیر میکند: گفتمانها، نشانهها و قدرت بر چه چیزی اعمال میشوند؟ بر خلأ؟ قدرت همواره بر «تنِ زنده» [Leib=] اعمال میشود. تا پیشاپیش یک تنِ زنده وجود نداشته باشد که دارای رانهی بنیادینِ زیستن، ظرفیت رنج کشیدن، توانشِ کینستتیکِ حرکت، و تمایل به گشودگی باشد، هیچ انضباط و هیچ هژمونیای نمیتواند شکل بگیرد. قدرت، انگلِ تن زنده است. شکنجه تنها به این دلیل کار میکند که تن زنده در ذات پدیدارشناختیِ خود واجد ساختار درد است. تحقیر تنها به این دلیل کارگر میافتد که انسان واجد کشش بنیادین به سوی به رسمیت شناختهشدن است.
بنابراین، پیش از آنکه زبانی وجود داشته باشد تا بگوید «آزادی خوب است یا بد»، ساختار پدیدارشناختیِ تن زنده، تفاوت میان تنفس و خفگی، تفاوت میان گشودگی افق و بنبست، و تفاوت میان حرکت آزادانه و فلجشدگی را میفهمد. این سطح از تجربه، پیشازبانی [pre-linguistic/vorsprachlich=] و پیشاگفتمانی است.
هوسرل در تحلیل «بیناسوبژکتیویته در تأمل پنجم از تأملات دکارتی نشان میدهد که من دیگری را نه از طریق استدلال قیاسی، بلکه از طریق «جفتشدگی انفعالی» [passive pairing/Paarung=] و دروناحساسی/همدلی [empathy/Einfühlung=] درک میکنم. وقتی من میبینم تنِ دیگری در خیابان کتک میخورد، زخمی میشود، یا زیر چکمه فشرده میشود، زبان و گفتمان در وهلهی نخست غایباند؛ آنچه رخ میدهد یک طنیناندازی تنانه است. تن من، از طریق ساختار مشابه کینستتیکاش، درد و انقباض تن او را به عنوان سرکوبِ «من میتوانم» درک میکند.
اینجا خاستگاه عینی و بیناسوبژکتیو ارزش «عدالت» و «همبستگی» است. عدالت یک واژهی اختراعشده توسط طبقهی مسلط یا یک دال شناور نیست؛ عدالت، قاعدهمند کردن این طنیناندازی استعلایی میان تنهای زنده است تا امکان زیست مشترک و نامسدود فراهم شود.
پساساختارگرایی وقتی میگوید «همه چیز محصول تاریخ و قدرت است»، خودش پیشاپیش بر این حقیقت چشم میبندد که خودِ این ادعا، اگر بنا باشد معتبر تلقی شود، متکی بر یک عقلانیت و یک بداهت است. اگر هیچ بداهتی نیست، متن فوکو و دریدا نیز صدایی در کنار سایر صداها و لافی از پی لافهای دیگر است. اما اگر ما نقدهای فوکو بر زندان و دیوانگی را میپذیریم، به این دلیل است که او با تبارشناسی خود، «نقاب پدیدارنماها را برمیدارد تا رنج تنهای زنده را در تاریخ آشکار کند». یعنی فوکو در بهترین لحظاتش، علیرغم ادعاهای ضدپدیدارشناختیاش، خادم پدیدارشناسی است: او نشان میدهد چگونه نهادها زیستجهان را مسخ کردهاند.
5 844
Repost from مدرسه
در اینجا نباید دچار سادهلوحی پدیدارشناختی شد. پدیدارشناسی اگر نداند که ساختار رسانههای مدرن با زیستجهان چه میکند، به یک متالهگرایی معصومانه سقوط خواهد کرد. حق با ژان بودریار است آنجا که هشدار میدهد تصویر در دوران سرمایهداریِ نشانهای [sign-capitalism=]، از مرحلهی بازنماییِ واقعیت عبور کرده و به مرحلهی «وانموده» یا «شبیهسازی» [simulacrum=] رسیده است: تصویری که وانمود میکند امری واقعی را نشان میدهد، در حالی که فقط به تصاویر دیگر ارجاع میدهد.
وقتی نوجوان صفحهی اکسپلورر را بالا و پایین میکند، او فقط با یک «پنجرهی شفاف رو به غرب» مواجه نیست. او در دام یک آپاراتوس به معنای جورجو آگامبن و فوکو گرفتار است که ساختار زمانمندی و تنمندی او را دگرگون میکند:
۱. انتزاع از تن انضمامی: تصویر اینستاگرامی، تنِ زنده را به یک تصویرِ دوبعدیِ بیگوشت بدل میکند؛ به کالبدی آرمانی و فیلترشده که فقط برای تماشا شدن تولید شده است. این تصویر، نوجوان را به نوعی خیرگی چشمچرانی دیجیتال [digital voyeurism=] میکشاند، در حالی که تن واقعی او روی تخت یا مبل بیحرکت مانده، عضلاتش منقبض است و نور آبی مردمکهایش را میسوزاند. «من میتوانمِ» کینستتیک او تعلیق میشود و به یک حرکت مکانیکی شستِ دست روی صفحهی لمسی تقلیل مییابد.
۲. تکهتکه شدن زمانآگاهی درونی: خوسرل (یعنی خود هوسرل) در درسگفتارهای پدیدارشناسی زمانآگاهی درونی توضیح میدهد که ادراک زمان بر ساختار سهگانهی «اکنونِ زنده» استوار است که شامل یادآوری انفعالی پیشین یا پسیازی، لحظهی کنونیِ انطباع اولیه و انتظار یا پیشدستی نسبت به آینده یا پیشیازی است. معنا و انسجام زیستجهان از تداوم آرام و جریانمند این سه بعد شکل میگیرد. اما ساختار الگوریتمی با ویدئوهای چندثانیهای، مدام بازداریها را پاک میکند و افق انتظار را پیش از شکلگیری با یک شوک حسیِ تازه میشکند. زمانآگاهی متلاشی میشود. سوژه به وضعیت تشنج ادراکی دچار میگردد.
۳. کالاییسازیِ آزادی: تصویری که نوجوان میبیند، آزادی را در قالب «کالای قابل مصرف» صورتبندی میکند: آزادی یعنی این نوشیدنی، این لباس شنا، این اتومبیل، این سفر لوکس به بالی. در اینجا ارزش آزادی با فرم کالا همپوشان و کدر میشود.
حال با این اوصاف، پساساختارگرا لبخند تمسخرآمیزی میزند و میگوید: «دیدی؟ هیچ شهود ارزشی در کار نیست! آنچه هست، بازی شبیهسازیها، بازتولید سرمایهداری جهانی، القای میلی فانتزی برای تبدیل سوژه به یک مصرفکنندهی بیخاصیت، و فرآیند سوژهسازی است»!
آیا پدیدارشناسی در اینجا باید میدان را خالی کند؟ ابداً! اینجاست که تیغ نقد پدیدارشناختی باید میان «ماتریس رسانهای» و «پدیدارِ نهفته در آن» برشی رادیکال ایجاد کند.
پدیدارشناسی هرگز نگفته است که هرچه بر من پدیدار میشود، حق و حقیقت است. اگر چنین بود، توهم، سراب و جنون ناممکن میشدند. هوسرل مفهومی بنیادی دارد به نام «پدیدارنما» [semblance/Schein=] در برابر «پدیدار اصیل» [genuine phenomenon=] و دقیقاً به همین دلیل، او از کتاب پژوهشهای منطقی تا پایان عمر بر پروژهی نقد بداهت پای میفشارد.
نقد بداهت میپرسد: چگونه میتوان میان بداهت فریبنده و موقتی با بداهتِ واجد اعتبار پایدار [enduring validity/Geltung=] تمایز گذاشت؟
پاسخ در دیالکتیک «قصدشدگی خالی» و «پرشدگی شهودی» نهفته است.
وقتی نوجوان آن تصویر را در اینستاگرام میبیند، آگاهی او با یک قصدشدگیِ آمیخته به تصویر مواجه است. تصویر، حامل نشانههاست. اما ذهن نوجوان یک جعبهی خالی نیست. درونمایهی آن تصویر، با تمام دستکاریهای تجاریاش، دارای یک «تکینگی هنجاری» است. چرا تصویر یک دختر آزاد در حال دویدن در ساحل، یک پسر همسن او در تهران را منقلب میکند؟ پساساختارگرا میگوید: چون او تحت تأثیر هژمونی تصویر رسانهای غرب است. پدیدارشناس پاسخ میدهد: خیر! تصویر غربی فقط یک «جرقه» است. این تصویر بر بستری مینشیند که پیشاپیش دچار یک «تنش تداعیگرایانه» [associative tension=] است.
نوجوان در زیستجهان خودش، هر روز سرکوب تن، ریتمزدایی از کار، تحقیر شدن در گشت ارشاد، هراس دائمی از دیده شدن توسط چشم سراسربین ایدئولوژی، و ناتوانی از تحقق «من میتوانمِ» تنانهاش را زیسته است. این زیستِ سرکوبشده، یک «قصدشدگی منفیِ ارضانشده» در اعماق تن و آگاهی او حک کرده است: زخمی باز در تنِ زنده.
وقتی او تصویر آزادی را میبیند، حتی اگر آن تصویر آلوده به هزار فریب تجاری باشد، آگاهی او از خلال آن کدربودگی، یک «صورتِ امکان» [form of possibility=] را انتزاع و درک میکند. آن صورت امکان این است: «تن انسان میتواند بدون ترس از مجازات در فضای باز نفس بکشد و حرکت کند ».
