ИБРАТЛЫ СӨЗЛЕР...

... Қызығы сонда, заманагөй адам бул денеде исленип атырған процеслер психикаға ҳеш қандай тәсир көрсетпейди деп ойлайды. Ҳәзирги заман нейробиологиясының Декарт пенен пикирлери қайшы келеди. Бир ўақытлары Ницше "Мен ойлаған ўақытта пүткил денем менен толғанаман" деген еди. Уллы ойшылдың бул пикирлери ҳәзир тастыйықланды. Адам ойлағанда тек ақылы менен ойланбайды. Ойлаўға пүткил дене ағзасы қатнасады. Мысалы, адам биреў менен сөйлескенде, екинши адамның эмоциясын тек көзи менен емес, ал жүзинен де сезип турады.  Беттиң ҳәрбир клеткасы адамның кейпиятын анықлаўда белсене қатнасады. Нейробиолог Девид Иглман бир қызық тәжирийбени жазады. Жүреги ең жумсақ адамның да көшедеги мәскүнем бийшара менен бетпе-бет келгенде жүреги қатты елжиреп, баўыры езилип турмайды. Не ушын? Ақылы менен бул бомжының ҳалын айырып  турған жоқпа. Бирақ жүреги селт етпейди. Ҳеш қандай эмоция жоқ. Сораған ақшасын берип дәрриў кетиўге ҳәрекет етеди.  Неге ондай? Себеби адамның кеўлин алыўға тек ақыл ғана қатнаспайды. Дене мушелери туўел қатнасады. Ақкөкирек адамныың бет әлпети мийы арқалы бомждың тур келбетин өзине көширип алады. Тап бир оның жанлы келбетин бетине кийип алған сыяқлы. Бирақ қызығы қаңғыбастың түринен эмоция сезилмейди. Көп арақ ишкеннен бети исип, аўырыў келбети басқаның аянышлы эмоциясын туўғызбайды. Енди бир қызық нәрсе адам боттекс усылы менен жасалма келбет ислеткенде алдыңғы қәтеликке урынады.  Яғный ақылым аман болсын, денемди қалай қолланаман оны өзим шешемен деп ойлайды. Тез-тез салынатуғын ботекс адамның бетиндеги булшық етлерди айнытып жибереди. Булшық етлер басқа адамның сезимлерин анықлап билиў қәсийетинен айырылады. Яғный оның жүзинен я қуўаныш яки қайғы сезимлери билинбейди. Себеби оны сезиў логиканың емес, бет булшық етиниң ўазыйпасы еди. Олар туўрыдан-туўры сезими жоқ ақмаққа айланады. Ең жаманы, жан ҳәм денениң муқаддес байланысын жойтып, ғайыптан жолланған ҳикмет даналығын қабыллай алмайды. Себеби, ақылға дене арқалы келетуғын даналықтың клапынлары жаўылып қалады. Қыссаның мәниси усы жерде ашылады.  Яғный, инсанның пүткил дене ағзасы бир ғана болмыстың ортақ системасы  менен ислеп тур. Усы гармония бузылғанда инсан санасында "исик" пайда болады. Илимпазлар буны "Европада адамның мийинде пайда болған исик" деп атайды. Ҳәм олар бул исикти жоқ етиў ушын Шығыс даналығын қолланыўға мәжбүр екенлигин ашық тән алады. Соның ушын бурынлары жас балаларға мынадай сораў-жуўап үлгисин үйрететуғын болған. - Басыңда не бар? - Таж-дәўлет. - Қулағыңда не бар? - Азан-қәўмет. - Көзиңде не бар? - Нур-Мухаммад. - Қасыңда не бар? - Қәләми - Қүдирет. - Маңлайыңда не бар? - Сәжде-ибәдат. - Мурныңда не бар? - Ырысқы-жәннет. - Аўзыңда не бар? - Кәлам-шаҳадат - Тилегиңде не бар? - Дийдар-талап. - Жүрегиңде не бар? - Зикир-салаўат. - Руўҳында не бар? - Ақыл-парасат. - Нәпсиңде не бар? - Сабыр-қанаат. - Ойыңда не бар? - Алла тәбарак. - Бойыңда не бар? - Меҳир-муҳаббат. - Геўдеңде не бар? - Жан-аманат. - Мойныңда не бар? - Парыз-сүннет, ўәжип. - Пешанаңда не бар? - Тәғдир-қыямет. - Жүзиңде не бар? - Әдеп-икрамлылық. - Қәлибиңде не бар? - Ийман-әдет. - Ийығыңда не бар? - Қос периште – ой-берекет. - Белиңде не бар? - Кемер-қуўат. - Дизеңде не бар? - Ҳүрмет-иззет. - Қолыңда не бар? - Қайыр-сақаўат. - Аяғыңда не бар? - Жол-шәриат. - Алдыңда не бар? - Ҳақ қублам - пир-тарийқат. - Мақсетиңде не бар? - Дүр-Ҳақыйқат! 📖 Санжар Керимбаев https://t.me/ibratli_sozler

#Экзистенциялық таллаў 💻 XXI әсир адамы денеме тату ислетсем, ол мениң руўҳый дүняма да, психикамға да тәсир етпейди, деп ойлайды. Бирақ, олай емес екен... Екзистенсиализм илиминде төмендегидей машқала бар. Бул "жан ҳәм денениң ажыралыўы" деп аталады. XVII әсирде ҳәзирги илимий раўажланыўдың шәрти болган жаңа дәўир басланды. Соннан кейин "адамның жаны ҳәм денеси тығыз байланыста" ҳәрекетленеди. Жан денеден өлгенде ғана ажыралады» қарайтуғын еди. Оның өзинде ўақытша ғана қыяметте қайта табысады деп исенген. XVII әсирде француз ойшылы Рене Декарт атақлы "Гуман философиясын» жаратқан гезде усы тусиникти бузды. Ол адамды еки қәсийетке (субстанция)  бөлди. Бириншиси – кеңислик пенен мәканға ғәрезли ылай тәнимиз. Буны обект деп алады.  Екинши қәсийет – тастай логикаға жасырынған адамның суўық ақылы, оны субекти деп қабыл етеди. "Ақыл мәканға да, кеңисликке де мутаж емес. Тек ойлаўшы ғана оған анықлық бере алады. Ойланыўшы машина. Сонлықтан адам санасы ойланған ўақытта денедеги физиологиялық нызамларға ғәрезли болмайды. Мысалы, асқазан шурылдап, қарным аш болса да, ақылым кушли ойлап тура береди" деген дәлиллер келтириледи. Әййемги дәўир адамы "дене - жанның үйи, соның ушын ол муқаддес" деп исенген. Бул түсиник соншелли тереңлесип кеткен, адам қыяметте денеси менен тириледи, деп исенген. "Денеңди күтип усла", «Оған суўретсалма», "Оған қыянет етиўге ҳақың жоқ" деген тыйымлар усы исенимнен шыққан еди.  Ҳәттеки, Ислам дининде суў менен тәҳәрет алыўға айрықша итибар берилген.  "Күтим көрмеген дене ағзасы қыяметте Аллаға шағым етеди" деп үгит-нәсият етеди. Буның көркем мысалын Абыл шайырдың қосығынан көриў мүмкин. «Ҳәрипте жигирма тоғыз келеди "уау", Сол гезде жети мушең өзине жаў. Бул дүняда қылығың жақпаса егер, Қыймылдап аўзы-басың қылады даў. Мусылманлар моншаға түскенде де денесин жалаңаш көрсетпейди. Ақыретте ҳәрбир дене ағзасы "мени басқа биреўдиң алдында масқара етти" деп шағым етеди деп исенген. Қуранның нур сүресинде "Қыямет күни олардың тиллери, қоллары ҳәм аяқлары ислеген ислерине гүўа болады" - деп келеди. Динге садық мусылманлар қыйылған шашы ҳәм тырнақларын көринген жерге тасламайды. Себеби, жин әўлады адамның тырнақлары, шашлары менен азықланады, деген исеним бар. Соған бола алынған шаш, тырнақты әлбетте көмип таслайды. Бир қызығы сонда усы талапларды булжытпай орынлаған адамлардың психикасы тәртипке келтирилген тып-тынық механизм сыпатында ислейди. Бул тыйымға жеңил қарап болмайтуғыны мынадан да билиўге болады. Ел арасында "Дуўахан" деген ат пенен танылған сыйқыршылар болады. Олар «Қара магияның» шебери деп атайды. Олар сыйқыр ислегенде саў адамды жилли қылып, қатықтай уйып отырған шаңарақты ойран етеди. Булардың бәлесине ушыраған адамлар көбинесе уламаларға барып Қуран аятларынан дем салдырып, емленеди. Сол қара магия менен шуғылланатуғын сыйқыршылар дуўалайтуғын адамының шашы ҳәм тырнақларын алдырыўға ҳәрекет етеди. Себеби дуўаланған бийшаралар, ерли-зайыплылар көпшилик жағдайда уйинен тырнақ ҳәм шаш уйиндисин таўып аладық деп айтады. Әлбетте, илим буны дәлиллей алмайды. Бирақ феномен сыпатында жәмийетте көп ушырасады. Соған қарап, дене ҳәм жан арасында тығыз байланыс бар екенлигин болжаў мүмкин. Қандай болмасын, тырнақ ҳәм шашларды көмип таслаўды әдетке айландырыў керек. Илимий прогресстиң раўажланыўы соншелли ҳәўиж алды, ақыр-ақыбетинде инсан денеси қәдирсиз затқа айланды. "Ақылың илим менен суўғарылса жетип атыр, ал денениң азығын бер, қумарлығын қанаатландыр" деген түсиник қәлиплести. Келе-келе адам денесине шыжбайлап суўрет салыў, тесиў, қасы-мурнын өзгертиў, ерни ҳәм омыраўын үлкейтиў сыяқлы қубылыслар кең тарқалды. Келбетине кеўли толмағанлар пластикалық операцияға қол урып, жүз көринисин аңсат өзгерте баслады… Даўамы бар... https://t.me/ibratli_sozler

Ана тилим Ғәрезсизлик алып халқым қуўанды, Көп әсирлик арзыўларға жол алды, Айдын келешегиң мәңги бар болсын !, Ел-халқым өзиңди дунья тән алды. Герб,гимн, байрақ сениң нышаның, Конституция қорғап турар бахтыңды, Ел-халқымның мийраслары мәңгилик, Ана тилим  алып берди тахтыңды. Ҳәййиў менен кирген мениң санама, Инсаныйлық пазыйлетиң бийбаҳа, Ана тилим мәңгиликке жасай бер, Асырап, абайлаў терең ўазыйпа. Өз тилинде қосық жазып шайырлар, Тарийхыңнан дөрелдиғой намалар, Ана тилин бузбай сөйлеп, қәстерлеп, Перзентине мийрас еткен бабамлар. Усы тилде сөйлеп және оқыдым, Дәстүриңди кеўилиме тоқыдым, Өзгелерден өзгешесең, айрықша, Қара үйиң ҳәм дуўтарың ысық дым. Сазға қосып барлық көрген дәртиңди, Қобызыңда жырлады ғой жыраўлар, ҚАРАҚАЛПАҚ деген уллы халықтың, Өтмишине гуўа болған саҳралар. Өзгелерге бермеў ушын гүрескен, Тарийхыңда бар дәўжүрек бабамлар, Қарақалпақ мениң халқым, миллетим, Ана тилде, айтты бабам  Аллаяр. Мақтанаман !, мәрт, қаҳарман халқым бар, Қарақалпақ деген уллы даңқың бар, Бул теберик мәканда мен туўылдым, Ҳәм қәдирли болған ана тилим бар. Ана тилим !, өзлигимди аңлатқан, Мәңги жаса, халқым болсын ҳәм аман, Сен өтмишим, сен бүгиним, ертеңим, Сениң менен бул дуньяда мен барман. Гүлжәҳән Исмайлова Мойнақ районы ХББ.не қараслы 2-санлы мектеп баслаўыш класс оқытыўшысы. https://t.me/ibratli_sozler

Қайырлы түн әзизлер! Әзизлер ҳәмийше керекли инсан болып жасаў, сизге несип етсин деймен 🙏🙏🙏 Сизлерге түннен тынышлық,  таңнан ырысқы берекет  несип етиўин тилеймиз... 🌟🌟🌟🌟🌟🌟🌟🌟🌟 Каналымызға ағза болыўды умытпаң! https://t.me/ibratli_sozler

Дос болып жүрип душпаныңа айланған бир дос, сениң сырыңды билмейтуғын жүз душпаннан қәўипли. Каналымызға ағза болың әзизлер!!! https://t.me/ibratli_sozler

Ана тилим Ғәрезсизлик алып халқым қуўанды, Көп әсирлик арзыўларға жол алды, Айдын келешегиң мәңги бар болсын !, Ел-халқым өзиңди дунья тән алды. Герб,гимн, байрақ сениң нышаның, Конституция қорғап турар бахтыңды, Ел-халқымның мийраслары мәңгилик, Ана тилим  алып берди тахтыңды. Ҳәййиў менен кирген мениң санама, Инсаныйлық пазыйлетиң бийбаҳа, Ана тилим мәңгиликке жасай бер, Асырап, абайлаў терең ўазыйпа. Өз тилинде қосық жазып шайырлар, Тарийхыңнан дөрелдиғой намалар, Ана тилин бузбай сөйлеп, қәстерлеп, Перзентине мийрас еткен бабамлар. Усы тилде сөйлеп және оқыдым, Дәстүриңди кеўилиме тоқыдым, Өзгелерден өзгешесең, айрықша, Қара үйиң ҳәм дуўтарың ысық дым. Сазға қосып барлық көрген дәртиңди, Қобызыңда жырлады ғой жыраўлар, ҚАРАҚАЛПАҚ деген уллы халықтың, Өтмишине гуўа болған саҳралар. Өзгелерге бермеў ушын гүрескен, Тарийхыңда бар дәўжүрек бабамлар, Қарақалпақ мениң халқым, миллетим, Ана тилде, айтты бабам  Аллаяр. Мақтанаман !, мәрт, қаҳарман халқым бар, Қарақалпақ деген уллы даңқың бар, Бул теберик мәканда мен туўылдым, Ҳәм қәдирли болған ана тилим бар. Ана тилим !, өзлигимди аңлатқан, Мәңги жаса, халқым болсын ҳәм аман, Сен өтмишим, сен бүгиним, ертеңим, Сениң менен бул дуньяда мен барман. Гүлжәҳән Исмайлова Мойнақ районы ХББ.не қараслы 2-санлы мектеп баслаўыш класс оқытыўшысы. https://t.me/ibratli_sozler

Ақылласқан сиңлиме.            (--Куйеўимниң сөйлесип  жүрген нашары бар қусайды , Не қылсам екен, ақыл бер ,әжапа) Мениң де ақылым ағып турған жоқ, Өйт, бүйт дей бериў де жағып турған жоқ, Жездеңе де өзим мыйық тартпасам, Күнде жолыма шам жағып турған жоқ. Патийҳа бер дейсең тилейин ҳақтан, Жай қәне сиңлижан қолыңды шаққан, Тап усыннан артық қандай тилек  бар?! Буны дуўам деп бил мойныңа таққан. -Тулпарың қазықтан жибин узбегей, Қолында не барын саған гизнегей, Отағасың от басында отырып, Аспандағы айға көзин сүзбегей... Усыннан артық тап тилек болама? Табанлы болмаса тирек бола ма?! Тили басқа, шын кеўилден суймесе, Дурсилдеген менен журек бола ма?! Жолдан тапқан жолда қалып кетеди  ..., Жоллар ойлы бәлент, кәрўан өтеди, Нағыз сәрўан көшти жолда жоғалтпай, Күлки болмай дәрбент жолға  жетеди. Жаман сөздиң үни өшсин қаўызда, Таңлайыңнан шықпай турып баўызла, Ойлы жерде сен де бирге қыйқыўлас, Алма келип түсе бермес аўызға. Енеңниң де кеўлин өзиң табасаң, Өзиң киймей ,бийкешиңе жабасаң, Қәйин апаң гийне қылмай  не қылар?!. Қыдырып келгенде  улды сабасаң... Болмаса болмасын  зәрре жазығың, Узақлардан аңсапты ғой  азығын,... Сәл азырақ шашқа қыраў түскен соң, Қыр айланып табар пириң қазығын. Шақасында турсаң ""ҳалўа шекерсең""... Бурын патша болсаң, ҳәзир нөкерсең, Тыныш отыр шалабыңды шайқамай,.... Уйып турған қатығыңды төгерсең. Ўақыт-- емши ,булт серпилер көксиңнен, Өкшеңди көтерме бахыт көшкиңнен, Тулпарының қуйрық жалы гүзелип.... Қапталыңда пириң қалар өксинген. Күндиз-- түни  сылаў майын жағасаң, Бай  да балаң, кеўлин әстен  бағасаң, Шаңарақтың ""мухаддеслик"" орденин, Қуўатым өзиңе , өзиң тағасаң. Гулистан Даулетова. 3 июнь 2024 жыл. Ибрат болары сөзсиз. https://t.me/ibratli_sozler

ДОЗАҚТАН ТОСЫЎШЫ ПЕРДЕ.            (Рәўият).     Бир адамның алты қыз перзенти болады. Ҳаялы жетиншисине ҳәмледар болады. Айы күн жақынлап турған болады. Жаңағы адам егер ҳаялым жетиншисинде қыз  туўса жуўабын берип жиберемен. Бул ҳаялдың  иши қызға толып кетипти, қыздан басқасын туўмайды, - деп ойланып уйықлап қалады.     Аллахтың  қүдирети менен бир түс көреди.     Түсинде қыямет қайым болған болады. Дозақтың периштелери  бул  кисини жәннетке апармай, дозақтың есигине сүйреп барады. Дозақтың жети есиги, жәннеттиң  сегиз есиги болады.     Дозақтың биринши есигинде үлкен қызы турған болады. Мен  әкемди  дозақтың есигине киргизбеймен, - деп басқарады. Екинши есикке барса екинши  қызы, мен әкемди дозақка жакынлатпайман, - дейди. Солай етип периште кейинги есикке апарады. Төртинши, бесинши есикке де апарды. Алтыншы есикке апарған ўақытта киши қызы, мениң әкеме тиймең, дозаққа киргизбеймен кетиң, - деп бақырады. Ақырғы жетинши есикке барған ўақта қызлардың саны таўсылып калады. Мениң енди басқа қызым жоқ, - деп қоркып оянып кетеди.     Таңда турып жақсылап тәҳәрет алып, еки рәкәт  намазын оқыйды.      Я Рәббим жетиншисинде қыз қылып қоягойың дейди. Мине қыз перзентте береке бар. Қыз перзент дозақтың тосыўшы перзенти. Гүлбахар Қарабаева.   Шымбай. https://t.me/ibratli_sozler