میراث زمان

حدود ۵ هزار سال پیش، در آغاز تاریخ پادشاهی مصر، سنگی ساخته شد که امروزه یکی از مهم‌ترین آثار هنری و تاریخی مصر باستان به شمار می‌رود: لوح نارمر (Narmer Palette). این لوح از سنگ شیست ساخته شده و در محوطه باستانی نخن (هیراکون‌پولیس) در جنوب مصر پیدا شد. قدمت آن معمولاً به حدود ۳۱۰۰ پیش از میلاد نسبت داده می‌شود؛ یعنی دوره‌ای که مصر وارد عصر دودمانی شد. در مرکز توجه لوح، نارمر قرار دارد؛ پادشاهی که در منابع و پژوهش‌های تاریخی با شکل‌گیری مصر متحد ارتباط داده می‌شود. البته اتحاد مصر احتمالاً نتیجه یک روند تدریجی از درگیری‌ها و گسترش قدرت بوده، نه یک نبرد واحد و ناگهانی. در یک سوی لوح، نارمر با تاج سفید مصر علیا نشان داده شده و در حال ضربه زدن به دشمنی از مصر سفلی است. در سوی دیگر، او با تاج سرخ مصر سفلی دیده می‌شود. همین تفاوت تاج‌ها یکی از مهم‌ترین بخش‌های نمادین لوح است و به دو بخش اصلی مصر اشاره دارد. در بالای دو سوی لوح نیز نمادهایی مرتبط با نام و جایگاه پادشاه دیده می‌شود و در میان تصاویر، گاوهای نر و موجودات اسطوره‌ای نیز به کار رفته‌اند. اهمیت لوح نارمر فقط در قدمت آن نیست؛ این اثر نمونه‌ای بسیار قدیمی از هنر رسمی سلطنتی مصر است که در آن اندازه شخصیت‌ها، حالت بدن، تاج‌ها و نشانه‌ها برای انتقال مفهوم قدرت و فرمانروایی به کار گرفته شده‌اند. به همین دلیل، لوح نارمر یکی از آثار کلیدی برای شناخت هنر، نمادپردازی و شکل‌گیری حکومت سلطنتی در مصر باستان است. یک سنگ کوچک، اما تصویری از تولد یکی از ماندگارترین تمدن‌های جهان.

در باورهای قدیمی مردم ایران، شبِ زایمان فقط شب تولد یک کودک نبود؛ شبی بود که مادر و نوزاد را آسیب‌پذیر می‌دانستند. در بعضی روستاها، پیرزن‌ها همیشه یک هشدار داشتند: «زائو را تنها نگذارید... آل نزدیک است.» آل موجودی افسانه‌ای و زنانه بود که در روایت‌های مختلف، شکل‌های متفاوتی داشت. گاهی او را زنی نحیف و ترسناک تصور می‌کردند و گاهی موجودی عجیب با ظاهری غیرانسانی. اما تقریباً در تمام روایت‌ها، یک ویژگی مشترک وجود داشت: آل با زنان تازه‌زایمان‌کرده و نوزادان ارتباط داشت. مردم باور داشتند که اگر زائو تنها بماند، آل می‌تواند به خانه نزدیک شود و به مادر یا نوزاد آسیب برساند. به همین دلیل، خانواده‌ها شب‌ها کنار مادر می‌ماندند و از او مراقبت می‌کردند. در بعضی مناطق نیز رسم‌ها و باورهای خاصی برای دور نگه داشتن آل وجود داشت. اما چرا مردم به چنین موجودی باور داشتند؟ در گذشته، بسیاری از مشکلات مربوط به بارداری و زایمان دلیل پزشکی شناخته‌شده‌ای نداشتند. بیماری، تب، خونریزی یا مرگ ناگهانی مادر یا نوزاد می‌توانست برای خانواده اتفاقی ناشناخته و ترسناک باشد. وقتی دلیل یک اتفاق را نمی‌دانستی، پیدا کردن یک علت برایش آسان‌تر بود. و شاید آل، شکل افسانه‌ای همین ترس‌ها بود. جالب اینجاست که داستان آل در همه‌جا یکسان نیست. در مناطق مختلف، شکل، نام و ویژگی‌های او تغییر کرده؛ اما ارتباطش با زایمان و ترس از آسیب رسیدن به مادر و کودک، در بسیاری از روایت‌ها باقی مانده است. پس شاید سؤال اصلی این نباشد که «آل واقعاً وجود داشت؟» بلکه این باشد: چه اتفاقاتی برای زنان و نوزادان رخ می‌داد که مردم برای توضیح آن‌ها، موجودی به نام آل را ساختند؟ آل شاید هرگز موجودی واقعی نبوده باشد؛ اما ترسی که باعث شکل‌گیری این افسانه شد، بخشی واقعی از زندگی انسان‌های گذشته بود.