‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ‌ ژرفا‹Olympus› ‌ ‌ ‌

این تجربه بعدها روی لنین و نسل بعدی انقلابیون روسیه هم تأثیر گذاشت. پس نیهیلیست‌ها انقلاب ۱۹۱۷ را انجام دادند؟ نه، به این سادگی نیست. این یک زنجیره‌ی چند دهه‌ای از جنبش‌های مختلف بود که اینجوری پیش رفت: نیهیلیست‌ها - رادیکال‌های اجتماعی - نارودنیک‌ها - گروه‌های انقلابی مخفی - سوسیالیست‌های انقلابی و مارکسیست‌ها - بلشویک‌ها - انقلاب ۱۹۱۷ اما اینا یک جنبش واحد با یک سازمان واحد نبودن و ایدئولوژی‌ها هم با هم تفاوت داشت. مثلا مارکسیست ها نهیلیست نبودن😭 نیهیلیسم روسی بیشتر یکی از سرچشمه‌های فضای رادیکال فکری قرن نوزدهم روسیه بود نه اینکه مستقیما تبدیل به حزب بلشویک شده باشه. ولب یک نکته‌ی خیلی جالب‌تر هم وجود که داستایفسکی شدیدا از این نسل رادیکال می‌ترسید :) او در کتاب شیاطین (Demons) تصویری بسیار تیره از رادیکالیسم سیاسی روسیه ارائه کرده که برید بخونید، واقعا کتاب جالبیه. شخصیت‌های رمانش از خلأ معنوی و رد ارزش‌های سنتی به سمت افراط سیاسی و خشونت حرکت می‌کنن در واقع یکی از پرسش‌های بزرگ ادبیات روسیه‌ی اون دوره همین بود که اگر همه‌ی ارزش‌های قدیمی را خراب کنیم، بعد چه چیزی جای آنها می‌گذاریم؟ و این دقیقاً جاییه که نیهیلیسم، داستایفسکی، نیچه و بعدتر اگزیستانسیالیسم به شکل خیلی جالبی به هم وصل می‌شن. خب، اینم از جنبش نهیلیستی روسیه. من البته سعی کردم خلاصه توضیح بدم منابع زیاده اگه علاقه داشتید بیشتر بدونید میتونید ازم بپرسید😭 امیدوارم لذت برده باشید، همین.

اماااا خب حالا که توضیح رو تموم کردیم دلم میخواد فلش‌بک بزنم به جنبش نهیلیست های روسیه چون خیلی داستان جالبی داره بگذارید براتون تعریف کنم اینجا نیهیلیسم فقط یک موضع فلسفی درباره‌ی «معنای زندگی» نبود، تبدیل شده بود به یک خرده‌فرهنگ و جریان رادیکال جوانان روس در قرن نوزدهم. در روسیه‌ی دهه‌ی ۱۸۶۰، امپراتوری روسیه هنوز جامعه‌ای بسیار سلسله‌مراتبی داشت. تزار قدرت بسیار زیادی داشت، کلیسا نفوذ زیادی داشت، اشرافیت جایگاه ویژه‌ای داشت و بخش بزرگی از مردم، یعنی دهقانان، تازه در سال ۱۸۶۱ از نظام "سرف‌داری" خارج شده بودن. نسل جدیدی از جوانان تحصیل‌کرده به وجود اومده بود که با خودشون می‌گفتن «چرا باید چیزی رو فقط چون سنت هست قبول کنیم؟» اینجا بود که «نیهیلیسم» به یک موضع اجتماعی هم تبدیل شد. یکی از معروف‌ترین تصویرهای این جریان رو ایوان در رمان پدران و پسران ساخت، همون که بالاتر درموردش حرف زدیم. شخصیت اصلی جوان داستان، یوگنی بازاروف، خودش رو نیهیلیست میدونست. بازاروف تقریباً می‌گه «من چیزی را صرفا به خاطر اینکه قدیمی و محترم است قبول نمی‌کنم. باید برایش دلیل داشته باشی.» او به سنت، اقتدار، مذهب، اشرافیت و حتی بسیاری از ارزش‌های رمانتیک و هنری بدبینه و به علوم طبیعی و تجربه‌ی قابل بررسی اهمیت زیادی میده. البته بازاروف یک شخصیت داستانیه و نباید او رو دقیقا معادل همه‌ی نیهیلیست‌های واقعی روسیه گرفت چون شکاف تاریخی بوجود میاره اما به هر حال. خب اینا عملا چیکار می‌کردن؟ بخش بزرگی از نیهیلیست‌های جوان، مخصوصا در ابتدا، تروریست یا انقلابی مسلح نبودن😭 قطعا. کاراشون بیشتر شبیه یک شورش فرهنگی و فکری بود. مثلا به مذهب سنتی اعتراض می‌کردن. اقتدار خانواده و سلسله‌مراتب سنتی رو زیر سؤال می‌بردن. با امتیازات اشراف مخالفت می‌کردن. به علوم طبیعی و تفکر عقلانی اهمیت می‌دادن. زنان جوان را تشویق می‌کردند تحصیل کنند و استقلال بیشتری داشته باشن. لباس‌ها و رفتارهاشون رو عمدا ساده و متفاوت انتخاب می‌کردن. بعضی از اونها بین مردم و محافل دانشجویی فعالیت می‌کردن. آثار فلسفی و سیاسی اروپایی و روسی رو میخوندن و پخش می‌کردند. اره، دقیقا یک چیزی مثل جنبش های الترنیتیو در اروپا، درست حدس زدید. یعنی «نیهیلیست بودن» گاهی حتی به سبک زندگی تبدیل شده بود. مثلا یک دختر جوان ممکن بود موهاش رو کوتاه کنه، لباس ساده بپوشه، دنبال تحصیل بره، ازدواج سنتی رو نپذیره و بخواد خودش درباره‌ی زندگیش تصمیم بگیره. برای جامعه‌ی اون زمان روسیه، چنین رفتاری واقعاً رادیکال تلقی می‌شد، هرچقدر هم الان عادی باشه. اما چرا اصلا چنین جنبشی شکل گرفت؟ چند عامل با هم جمع شدن یکی بحران نظام تزاری بود. روسیه از نظر سیاسی بسیار بسته بود و آزادی سیاسی محدودی وجود داشت. مخالفان حکومت با محدودیت و سرکوب مواجه می‌شدند.(آشنا بنظر نمیاد؟) دوم، آزادی دهقانان در ۱۸۶۱ بود. سرف‌داری لغو شد، اما این تغییر به این معنی نبود که ناگهان جامعه عادلانه شد. مشکلات اقتصادی و اجتماعی همچنان بسیار زیاد بودن و بسیاری از جوانان احساس می‌کردند اصلاحات کافی نیست. سوم، گسترش علوم طبیعی و مادی‌گرایی بود. نسل جدید بیشتر تحت تأثیر علم، تجربه‌گرایی و اندیشه‌های مادی‌گرایانه قرار گرفته بود و با توضیحات مذهبی یا سنتی درباره‌ی جهان قانع نمی‌شد. و چهارم، نسل جوان با نسل والدینش اختلاف شدیدی پیدا کرده بود. این همون چیزیه که عنوان رمان تورگنیف هم بهش اشاره می‌کنه «پدران و پسران» قدیمی‌ها می‌گفتن «این سنت‌ها و ارزش‌ها قرن‌ها وجود داشتن.» جوان‌ها جواب می‌دادن «خب که چی؟ اینکه قدیمیه دلیل بر درست بودنش نیست.» در ابتدا جریان نیهیلیستی بیشتر فکری، فرهنگی و اجتماعی بود. اما در دهه‌ی ۱۸۷۰ بخشی از جنبش رادیکال روسیه به این نتیجه رسید که اصلاحات آرام کافی نیست. جریان‌هایی مثل نارودنیک‌ها (Narodniks) به میان مردم رفتن و تلاش کردند دهقانان رو برای تغییر اجتماعی بسیج کنن. خلاصه اوضاع خرابی بود. اما بسیاری از این تلاش‌ها شکست خورد و در نتیجه، بعضی گروه‌های رادیکال به سمت فعالیت مخفی و خشونت سیاسی رفتن. مهم‌ترین نمونه People's Will یا نارودنایا وولیا (اراده‌ی مردم) این گروه در سال ۱۸۷۹ شکل گرفت اگه اشتباه نکنم و بعدها به ترور سیاسی منجر شد😭 در نهایت اعضای این سازمان تزار الکساندر دوم رو ترور کردن و این اتفاق یک نقطه‌ی عطف مهم بود. حکومت واکنش شدیدی نشون داد و سرکوب گروه‌های انقلابی افزایش پیدا کرد. یکی از اعضای مرتبط با جریان‌های انقلابی، الکساندر اولیانوف، برادر بزرگ‌تر Vladimir Lenin بود. اولیانوف تو توطئه‌ای برای ترور تزار الکساندر سوم مشارکت داشت و در نهایت اعدام شد.

و اینجاست که نیهیلیسم با اگزیستانسیالیسم قاطی میشه. مثلا سارتر تقریبا از این نقطه حرکت می‌کنه که شاید هیچ ماهیت از پیش تعیین‌شده‌ای برای انسان وجود نداشته باشد. اما نتیجه‌اش این نیست که بگه پس برو بگیر بخواب. می‌دونی چی میگم؟ بلکه داره میگه پس انسان باید خودش انتخاب کند که چه کسی باشد. یعنی آزادی. کامو هم با مفهوم پوچی Absurd وارد همین قلمرو میشه، ولی او هم دقیقا نیهیلیست نیست.(ابزوردیسم موضوع بعدیه که توضیح میدم) کامو میگه یک تضاد وجود داره که انسان شدیداً دنبال معناست، اما جهان الزاما پاسخی برای این خواسته نداره این برخوردِ میل انسان به معنا با سکوت جهان همان چیزی است که او «پوچی» می‌نامد. و پاسخ کامو بهش، تسلیم شدن نیست؛ نوعی زندگی کردن و طغیان کردن در برابر پوچیه. خب پس نهیلیسم یک راه حل نیست، در حقیقت نهیلیسم یک باور هست که اگزیستانسیالیسم میاد برای اون باور راه حل پیدا می‌کنه. خب حالا که کلا مفهوم رو توضیح دادم یک نگاهی به روند تاریخیش بندازیم، دوباره نهیلیسم هم مثل اگزیستانسیالیسم پایه گذار قطعی نداره. اما میشه روند تاریخی رو بررسی کرد و چون من نرد تر از این حرفام قراره اینم توضیح بدم(شایدم نرد نیستم کلا نمیتونم جلوی زبونمو بگیرم اره) خب پس ما الان اگر بخوایم یک جور شجره‌نامه براش بکشیم میشه اینی که الان بهتون میگم ۱. خب اول از همه دنیای باستان، سوفسطائیان(امیدوارم که درست نوشته باشم اگر غلط بود به بزرگی خودتون ببخشید) مخصوصا گورگیاس گورگیاس گاهی به‌عنوان یکی از پیش‌زمینه‌های بسیار دور نیهیلیسم معرفی میشه. در رساله‌ی "در باب نیستی"، مواضعی بسیار رادیکال درباره‌ی «وجود» «شناخت» و «انتقال شناخت به دیگران» مطرح میشه. البته اینکه گورگیاس را «نیهیلیست» بدانیم، از نظر تاریخی خب... درست نیست تا حدی میدونی؟ نباید اون رو نیهیلیست به معنای مدرن کلمه معرفی کرد. ۲. خب اینجا یک فاصله خیلیی طولانی داریم و میرسیم به قرن ۱۹ام میلادی اینجا خودِ اصطلاح نهیلیسم جدی‌تر میشه. کلمه‌ی «نیهیلیسم» قبل از این هم استفاده شده بود، اما تو قرن نوزدهم معنای فلسفی و فرهنگی مشخص‌تری پیدا کرد. فریدریش هاینریش یاکوبی از نخستین کسانی بود که اصطلاح Nihilismus رو در بحث فلسفی مدرن به شکل مهمی به کار برد. او در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، به‌ویژه در نقد فلسفه‌ی عقل‌گرایانه، از خطر «نیهیلیسم» صحبت می‌کرد. اما یاکوبی بنیان‌گذار یک مکتب نیهیلیستی نبود و اتفاقا خودش منتقدش هم بود ۳. روسیه اینجا نیهیلیسم در واقع به یک جنبش اجتماعی تبدیل شد در دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰، «نیهیلیست‌ها» در روسیه به یک جریان فکری-اجتماعی معروف تبدیل شدند. اینجا اسم خیلی مهمی داریم، ایوان تورگنیف (بخدا نمی‌دونم چجوری فارسی بنویسم اسمشو😭) خب، مهم نیست بیخیال. تورگنیف در رمان پدران و پسران شخصیت «بازاروف» را به عنوان یک نیهیلیست معرفی کرد. (اگه کتاب رو نخونید یک توضیح سریع درموردش بدم، ببینید بازاروف کسیه که بسیاری از سنت‌ها، اقتدارها و باورهای پذیرفته‌شده رو بدون دلیل کافی قبول نمی‌کنه.) البته بازاروف نماینده‌ی تمام نیهیلیست‌های تاریخی نبود، رمان تورگنیف کمک زیادی کرد که واژه‌ی «نیهیلیست» وارد فرهنگ عمومی بشه. بعدها: Nikolay Chernyshevsky Dmitry Pisarev (بخداااا اگه من بتونم اسامی روسی رو تلفظ کنم، حتی داستایوفسکی هم که میخونم اسامی رو اسکیپ میکنم) خب anyway این آدما در شکل‌گیری فضای فکری رادیکال روسیه نقش داشتن. Pisarev به‌خصوص از چهره‌های مهم نیهیلیسم روسی بود. ۴. بالاخره نیچه! مهم‌ترین فیلسوف مرتبط با نیهیلیسم مدرن کسی که احتمالاً وقتی اسم «نیهیلیسم فلسفی» میاد، بیشتر از همه به ذهن می‌رسه، آقای سیبیل قشنگ، فریدریش نیچه اما اینجا یک سوءتفاهم بزرگ وجود داره که فکر کنم بار هزارمه دارم میگمش😭 نیچه نه بنیان‌گذار نیهیلیسم بود نه معتقد بود چیز خوبیه اتفاقا نیچه یکی از بزرگ‌ترین تحلیل‌کنندگان و منتقدان نیهیلیسم بود. او معتقد بود تمدن اروپایی در حال ورود به یک بحران عظیم ارزش‌هاست، همون‌طور که بالاتر گفتم. ارزش‌های سنتی در حال فروپاشی‌ان، اما انسان هنوز ارزش جایگزینی برای آنها ایجاد نکرده. به همین دلیل، نیهیلیسم برای نیچه بیشتر یک بحران تاریخی و فرهنگی بود که باید از آن عبور کرد تا یک مکتب فکری که باید بهش باور داشت. و این بود نهیلیسم. تموم شد.

اگزیستانسیالیسم رو با پایه گذار شروع کردم، اما فکر کنم بهتره که این بار اصلا با مفهوم شروع کنیم. نهیلیسم چیه؟ «نیهیلیسم» یا «پوچ‌گرایی» یک عقیده‌ی واحد و کاملا مشخص نیست؛ چند جریان فلسفی مختلف زیر این اسم قرار می‌گیرن و برخلاف چیزی که معمولا در فضای مجازی می‌بینیم، نیهیلیسم صرفا «هیچی معنی نداره، پس ولش کن» نیست. واژه‌ی nihilism از لاتین nihil به معنی «هیچ» میاد. در ساده‌ترین بیان، نیهیلیسم درباره‌ی این تردید یا انکار است که آیا چیزهایی مثل معنای عینی، ارزش عینی، حقیقت اخلاقی یا هدف ذاتی زندگی واقعا وجود دارن یا نه. «آیا زندگی ذاتا و مستقل از انسان‌ها، معنایی دارد؟» این سوال توی هر سه مکتب اگزیستانسیالیسم و نهیلیسم و ابزوردیسم وجود داره، اما هر سه جواب های متفاوتی بهش میدن. هرچند در فلسفه دقیقا نمیشه چیزی به اسم ✌🏻جواب✌🏻 رو پیدا کرد، فقط میشه با فکر کردن بهش نزدیک شد و در نهایت هیچ چیز جواب قطعی نداره و این منطق شماست که عقایدتون رو شکل میده. حالا در جواب همین سوال یک نهیلیست میگه «نه. هیچ معنای ذاتی و جهان‌شمولی در خودِ جهان وجود ندارد.» اما این هنوز به این معنی نیست که «هیچ چیز برای من مهم نیست» خیر. اینجا چند نوع مهم داریم: ۱. نیهیلیسم وجودی (Existential Nihilism) احتمالا دقیقا همون چیزیه که بیشتر مردم وقتی میگن «نیهیلیسم» تصور می‌کنن. ادعا اینه که زندگی انسان هدف یا معنای ذاتی و عینی نداره. مثلا فرض کنید جهان رو کاملا بدون انسان‌ها تصور کنیم. یک نیهیلیست وجودی ممکنه بگه هیچ «هدف نهایی»ای وجود ندارد که جهان برای رسیدن به آن ساخته شده باشه. اما دوباره هم باید بگم که «زندگی معنای ذاتی ندارد» با «هیچ چیزی نمی‌تواند برای انسان معنا داشته باشد.» مساوی نیست مثلا ممکنه من بدونم که دوستی، موسیقی یا نوشتن شعر معنای کیهانی و ابدی ندارن، ولی همچنان برای خودم ارزشمند باشن. ۲. نیهیلیسم اخلاقی (Moral Nihilism) اینجا بحث درباره‌ی اخلاقه. مثلا آیا «خوب» و «بد» واقعا ویژگی‌های عینی جهان‌اند؟ نیهیلیست اخلاقی ممکنه بگه نه؛ هیچ حقیقت اخلاقی عینی‌ای وجود ندارد. یعنی «قتل بد است» را نه به عنوان یک حقیقت اخلاقی مستقل از انسان‌ها، بلکه به عنوان یک ارزش‌گذاری انسانی، اجتماعی یا قراردادی می‌بیند. البته این با این جمله که «پس هر کاری مجاز است» دقیقا یکی نیست. تصور کنید شما توی یک غار به دور از اجتماع انسان ها و هیچ موجود پیشرفته‌ای در یک سیاره ی دیگه زندگی می‌کنی خب اونجا آزادی قتل کنی چون انسانی کنارت نیست و توی یک سیاره‌ی دیگه ای اما اگه قبول کردی در جامعه زندگی کنی تو مجبوری یک سری چیز ها رو قبول کنی و برای مجازات نشدن و طرد نشدن از جامعه از یک سری کارها پرهیز کنید پس ممکنه قتل در معنای خود کلمه و در طبیعت کار ناپسندی نباشه اما شما با زندگی در اجتماع در واقع قراردادی فرضی امضا کردی که قراره دسته ای از عمل ها رو جزو کار های ناخوشایند دسته بندی کنی و انجامشون ندی وگرنه قراره طرد بشی. ۳. نیهیلیسم معرفتی (Epistemological Nihilism) اینجا حتی پای «دانستن» هم وسط میاد. پرسش اینه که آیا اصلا می‌توانیم به حقیقت قطعی دست پیدا کنیم؟ در شکل‌های افراطی‌تر، پاسخ میتونه چیزی مثل «هیچ شناخت حقیقی یا یقینی برای انسان ممکن نیست.» باشه البته این موضع بسیار رادیکال‌تر هستش و با شک‌گرایی فلسفی هم هم‌پوشانی پیدا می‌کنه. حالا می‌رسیم به یک نفر که اسمش تقریبا همیشه کنار نیهیلیسم میاد، نیچه. خب من دفعه‌ی قبل گفتم که نیچه نهیلیست نبود اگه یادتون باشه اما واقعا کتاب های زیادی درمورد نهیلیسم هم نوشته. نیچه بیشتر از اینکه صرفا بگه «هیچ چیز معنا ندارد.» نگران این بود که فروپاشی ارزش‌های سنتی، مخصوصا ارزش‌های مسیحی در اروپای مدرن، چه چیزی برای انسان باقی می‌گذارد. او معتقد بود تمدن اروپا در حال نزدیک شدن به چیزی هست که خودش اون رو «نیهیلیسم» می‌دونست. خب، چرا؟ چون اگر انسان دیگه به یک نظام ارزش متافیزیکی و الهی باور نداشته باشه، اما هنوز همان ارزش‌های قدیمی را هم نتواند حفظ کنه، ممکنه با یک خلأ عظیم مواجه بشه. اینجاست که جمله‌ی مشهور نیچه درباره‌ی «مرگ خدا» وارد میشه. «خدا مرده است» در فلسفه‌ی نیچه «خدا وجود ندارد» نیست. بیشتر اشاره به این داره که پایه‌ای که تمدن غرب قرن‌ها ارزش‌ها و معنای خودش رو بر ان بنا کرده بود، دیگه برای انسان مدرن همون قدرت سابق رو نداره. خب، حالا چی؟ اتفاقا نیچه نمی‌خواهد پاسخ نهایی این باشه که «هیچی. پس همه‌چیز بی‌معنی‌ست.» او دنبال عبور از نیهیلیسم بود، چیزی که می‌توان خیلی ساده به صورت آفرینش ارزش‌های تازه فهمید. یعنی به جای اینکه منتظر بمونیم جهان یک معنای آماده تحویل ما بده، انسان می‌تونه خودش در خلق ارزش‌ها، اهداف و شیوه‌ی زندگی مشارکت کنه. این یعنی چی؟ آفرین، اگزیستانسیالیسم.