Crown & Constitution

—

بخشی از مصاحبۀ مصطفی ملکیان که در سال ۸۴ با وبسایت آفتاب نیوز انجام داده است و به نقد دیدگاه‌های تجدد ایرانی “سید جواد طباطبایی” پرداخته است و به شرح ذیل می‌باشد: «یکی از بزرگ‌ترین دروغ‌هایی که ما به تاریخ گفته‌ایم این است که ما فرهنگ و تمدن عظیمی داشته‌ایم. آخه عزیز من! فرهنگ و تمدن مدرک می‌خواهد. اگر یونانی‌ها یک کتاب از افلاطون، یک کتاب از ارسطو و... نداشتند، بنای پانتئون [پارتنون] و معماری‌های عظیم را هم نداشتند، و بعد می‌گفتند: «ما یونانی‌ها فرهنگی داشتیم که نمی‌دانید چه عظمتی داشت!» و آب از لب‌ولوچهٔ همهٔ ما هم راه می‌افتاد، ما انصافاً به آن‌ها نمی‌گفتیم هر چیزی مدرک می‌خواهد؟ انصافاً شما از آن چیزی که در قلمرو ایران می‌بینید، غیر از تعدادی بنا که آن‌ها را نیز همهٔ مورخان گفته‌اند رومی‌ها برای ما ساخته‌اند—مانند تخت جمشید که گفته‌اند هخامنشیان تعدادی از معماران رومی را آوردند تا این‌ها را بسازند—اگر این‌ها را بگذارید کنار، شما یک اثر فلسفی به من نشان بدهید؛ یک اثر دینی بلند، یا یک اثر هنری و عرفانی نشان بدهید. ممکن است عده‌ای بگویند همهٔ این‌ها سوخته است، ولی بار اثبات با کسی است که ادعا می‌کند ما چنین چیزهایی داشته‌ایم. آیا یک پزشک، فیلسوف یا هنرمند تراز اول ماقبل از اسلام داشته‌ایم؟ [...] تمام چیزی که ما از قبل از اسلام داریم سه چیز است: یکی تخت جمشید و معماری‌های آن قسمت است که آن را هم همهٔ مورخان گفته‌اند رومیان ساخته‌اند (که حالا فرض کنیم ایرانی‌ها ساخته‌اند)؛ یکی مانیِ نقاش است که نقاشی‌های او هم باقی نمانده، ولی به تواتر رسیده‌ایم که نقاش بزرگی بوده و ما او را پیامبر نیز تلقی می‌کنیم؛ و سومی هم دانشگاه جُندی‌شاپور (یا جَندی‌شاپور) است که می‌گفتند در آنجا رشتهٔ پزشکی خیلی قوی بوده است. البته این را هم می‌دانید که وقتی مسیحیان مورد حمله واقع شدند، به طرف شرق آمدند و جندی‌شاپور را ساختند [...] حالا این‌ها را با یونان مقایسه کنید؛ ما حتی پنج ورق نوشته نداریم که با فرهنگ یونان قابل مقایسه باشد [...] و اما مطلب بعدی: اصلاً ایران کجاست؟ شما که این‌قدر می‌گویید ایران فلان تاریخ را داشته، از کجا به بعد را می‌گویید ایران و از کجا به بعد را می‌گویید ایران نیست؟ از لحاظ جغرافیایی عرض می‌کنم. آیا افغانستان جزو ایران است؟ ماوراءالنهر جزو ایران است؟ در زمان هخامنشیان ایران یک وسعتی داشته، زمان ساسانیان وسعتی دیگر، زمان مادها یا اشکانیان یک وسعت، و زمان آل‌بویه وسعتی دیگر... روی هر کدام انگشت بگذارید و بگویید ملاک این است، می‌گوییم این ترجیحِ بلامرجح است و منطق ندارد. مثلاً فرض کنید الان ابن‌سینا را ایرانی به حساب می‌آوریم، ولی جالب اینجاست که در شوروی سابق نیز برای او بزرگداشت می‌گرفتند، چون معتقد بودند متعلق به آنهاست. چرا؟ می‌گفتند درست است که ابن‌سینا در همدان [بزرگ شده یا درگذشته]، ولی همه می‌دانند که تحصیلاتش را در بخارا انجام داده و بخارا هم متعلق به شوروی است. خوب، حالا ابن‌سینا بخارایی است یا ایرانی؟ بخارا که اکنون جزو ایران نیست؛ اصلاً این نزاع را با چه متدولوژی‌ای می‌توان فیصله داد؟ یا مثلاً ابوریحان بیرونی؛ «بیرون» کجاست؟ متعلق به خوارزم است. خوارزم کجاست؟ الان در ترکمنستان قرار دارد. حالا سؤال این است که ابوریحان بیرونی ایرانی است یا غیرایرانی؟ بله، ممکن است بگویید آن زمان جزو ایران بوده است؛ اما اگر آن زمان پادشاه زور داشته و توانسته آنجا را نگه دارد، آیا آنجا ایران می‌شود؟ و بعد که پادشاه ضعیفی آن را از دست داد، آنها ناایرانی شدند؟ یعنی وقتی ما قفقاز را در زمان قاجار از دست دادیم، قفقازی‌ها تا آن زمان ایرانی بودند، ولی بعد از آن ناایرانی شدند و از ایرانی‌بودن افتادند؟ ببینید، متدولوژی تحقیق آکادمیک این نیست؛ شما نمی‌توانید چیزی را که مرز جغرافیایی، تاریخی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی‌اش مشخص نیست، این‌چنین مورد تحقیق قرار دهید.» پی‌نوشت: به نظر لازم است چنین نظریاتی نیز مطرح شود تا ما ایرانیان به خود آمده و دست از خودستایی (حتی اگر راست باشد) برداریم. صفحۀ ۱۸ — مصطفی ملکیان؛ فیلسوف حوزه اخلاق @CrownAndConstitution

در ادامه مسئله و بحث در مورد عقل‌گرایی مدرن که در صفحات ۱۲ و ۱۳ این مجموعه به آن پرداخته شد در صفحه ۱۶ این بار به تفکیک دو دانش تکنیکی و عملی از زبان مایکل اوکشات می‌پردازیم: 🔹 بحران بنیادین انسان متجدد، فروکاستن تمام ابعاد حیات به دستورالعمل، تکنیک و فرمول است؛ خطایی شناختی که مایکل اوکشات آن را قلب تپنده‌ی عقل‌گرایی مدرن می‌داند. در این دیدگاه مسخ‌شده، چنین پنداشته می‌شود که اگر خردی در قالب قواعد مکتوب، کتابچه‌های راهنما و روش‌های از پیش‌تعیین‌شده نگنجد، اساساً دانش به شمار نمی‌آید. این اشتباه بزرگ از خلط میان دو ساحت کاملاً مجزا از آگاهی سرچشمه می‌گیرد. نخست دانشی فنی و صوری که می‌توان آن را به شکل فرمول در کتاب‌ها ثبت کرد و آموخت، و دوم دانشی عملی و درون‌فهمیده که تنها از مجرای سال‌ها کار، ممارست، تجربه و نفس‌کشیدن در دل یک سنت به بار می‌نشیند. تمام گم‌گشتگی امروز از آنجا آغاز شد که مدرنیته توهم کرد می‌تواند حیاتِ سیال و زنده را بی‌نیاز از قضاوت شهودی، تنها با چیدن قواعد روی کاغذ مهندسی کند. 🔹 این تمایز در ساده‌ترین و ملموس‌ترین جلوه‌های زندگی ما هویداست. آشپزی که ده جلد کتاب راهنما خوانده و وزن نمک و دقایق پخت را حفظ کرده اما هرگز بر سر دیگ نایستاده، در برابر آشپزی که سال‌ها در کنار استادی کارکشته خاک مطبخ خورده و چشیده و سوخته و زبان آتش را دریافته، یک‌سره بی‌دفاع است. پزشک کارآزموده با یک نگاه به طرز راه رفتن، تن صدا و رنگ چهره‌ی بیمار به تشخیصی می‌رسد که در هیچ رساله‌ی پزشکی ثبت نشده است. تسلط بر پیچ خطرناک در یک جاده‌ی بارانی، توان درک سکوت و خشم در یک کلاس درس، یا دریافتن ظرایف اجرای یک قطعه موسیقی، دانشی نیست که در قالب متن ریخته شود. ذهن انسان لوحی خالی شبیه به دستگاه کامپیوتر نیست که کارخانه آن را بسازد و سپس با نصب نرم‌افزار اطلاعات بر آن، راهش بیندازد؛ بلکه خود ذهن در کوره عمل و در تماس مستقیم با واقعیت شکل می‌گیرد. 🔹 سیطره‌ی این تکنوکراسی، ساختار سیاست و کشورداری را نیز از درون تهی ساخته است. با اصالت بخشیدن به مدرک‌گرایی و اطلاعات عمومی، دیگر در صحنه‌ی جامعه شاهد دولتمردان اصیلی نیستیم که سیاست در پیشینه، منش و تاروپود وجودشان جریان داشته باشد؛ چهره‌هایی از سنخ قائم‌مقام‌ها، امیرکبیرها و وثوق‌ها که فن اداره‌ی کشور را در مکتب سخت واقعیت و در دل سنت‌ها آموخته بودند، جای خود را به فارغ‌التحصیلانی داده‌اند که توهم دانایی دارند چون رساله‌های علوم سیاسی را از بر کرده‌اند. سیاستمدار مدرن به مهندسی می‌ماند که پشت میز نشسته و می‌خواهد با نقشه‌ای انتزاعی جامعه را از نو بسازد، بی‌آنکه بداند جامعه ماشین قطعه‌بندی‌شده نیست، بلکه موجودی زنده و درهم‌پیوسته است. دولتمرد حقیقی به تعبیر اوکشات، به ناخدایی در دل دریایی بی‌پایان می‌ماند؛ او هرگز نمی‌تواند کشتی را در میانه‌ی طوفان متوقف کند، به خشکی ببرد و از نو طراحی کند، بلکه باید در کشاکش موج و باد، با تکیه بر هنر توازن و قضاوت عملی، شناور ماندن کشتی را تضمین نماید. 🔹 همین خطا در قلمرو اخلاق، فضیلت را به پرتگاه سقوط کشانده است. عقل‌گرایی نوین می‌کوشد رفتار درست را در کدهای رفتاری و بخش‌نامه‌های اداری خلاصه کند، غافل از آنکه اخلاق ماندگار پیش از آنکه امری تئوریک باشد، یک عادت زیسته‌شده است. فرزندی که در محیطی سالم، در کنش و واکنش روزمره‌ی خانواده و جامعه، حرمت نهادن به انسان‌ها را تنفس می‌کند، دست‌گیری از افتاده و گشودن در به روی کهنسال را درونی می‌سازد، بسیار اصیل‌تر از کسی است که در ذهن خود مکاتب اخلاقی را سبک‌سنگین می‌کند تا تصمیم بگیرد آیا اکنون باید کمکی روا دارد یا نه. تفکر آگاهانه و سنجش عقلانی البته برای گره‌گاه‌های پیچیده ناگزیر است، اما آن‌گاه که جایگزین شاکله‌ی روحی و عادات سالم شود، جامعه را پر از آدم‌هایی می‌کند که از تئوری‌های اخلاقی باخبرند اما در عمل از کمترین انسانیت و خرد بی‌بهره مانده‌اند. 🔹 نگاه دستوری و متمرکز به حیات بشری، همواره در برابر نیروی سرکش واقعیت شکست می‌خورد. درست همان‌گونه که در پارک‌ها، عابران سنگ‌فرش‌های بی‌قواره‌ی مهندسان را رها می‌کنند و از روی نیاز طبیعی، راه‌های میان‌بُرِ خاکی را با گام‌های خود پدید می‌آورند، زندگی واقعی نیز از الگوهای تحمیلی مرکزنشینان سر باز می‌زند. نمی‌توان با نسخه‌ای واحد، سرنوشت هزاران مدرسه، اقلیم‌های ناهمگون و ساختارهای فرهنگی متفاوت را رقم زد. رهایی از فریب مدرن، در گرو فروتنی در برابر رازوارگی و پیچیدگی زندگی و بازگشت به خرد سلیم است؛ باوری متین به اینکه عقلانیت فراتر از تکنیک است و هیچ جزوه‌ای نمی‌تواند جایگزین عمقِ تجربه، قضاوت عملی و عقلانیت برخاسته از بستر زیست آدمی گردد. صفحۀ ۱۷ — شاهین خطیبی @CrownAndConstitution