تاریخ ایل جاف از قوم باستانی گابیان

🎥🌹هەوارگەی نازک خەیاڵان مامۆستا ئەحمەد بەگی کۆماسی ✍🎙نووسین و خوێندنەوەی: ئەکرەم وەلەدبەیگی 📽 ئامادە کردەنی : دەنگی نۆریاو 🎥

🎥 کلیپی از طبیعت اورامان همراه با صدای هنرمند مرحوم صباح هورامی و شمشال دلنشین مرحوم جعفر زلکی 🎥

🎥 برگزاری لباس و پوشش مردم طایفه جانکی باغملک خوزستان از زمانهای پیشین تا اکنون 🎥

مولوی کورد نوشته‌کاوه‌احمدی بخش دوم هرکسی اگر حتی یکی از اشعار مولوی کورد را خوانده باشد خیلی زود درک‌می یابد که‌ اشعار مولوی کورد مالامال از احساس و عشق و دوست داشتن است که‌برآمده از احساسات ته قلب است ومولوی برخلاف بسیاری از شاعران دیگر که که دختران زیبارو را به زیبای تشبیه میکنند مولوی زیبایی ها را به صورت زیبای دختران نجیب و زیبای کورد تشبیه‌میکند یقینا تراژدیا واتفاقات ناگوار در زندگی خصوصی هر فردی رخ میدهد و شاید خیلی از این اتفاقات ناگوار فرد و درونش را می آزارد و‌گاهی این‌اتفاقات ناگوار عقاید وافکار یک فرد را دچار دگرگونی و تغییرات میکند و مولوی کورد نیز از این‌امر مستثنی نیست که‌شاید روزی این‌اتفاقات ناگوار بسختی آنان را بیازارد و‌قلب هایشان را مالامال از غم‌و اندوه میکند که‌شاید سخت ترین تراژدیا در زندگی خصوص مولوی کورد از دست دادن همسرش یعنی عنبر خاتون‌باشد از دست دادنی که به باور بسیاری از شعر دوستان و ادب ناسان در روح و روان‌مولوی تاثیر میگذارد بطوری که مولوی بعد از دست دادن همسرش یعنی عنبر خاتون اشعاری جانسوز میسراید و این‌غم بزرگ کاملا در اشعاری که‌مولوی بعد از دست دادن همسرش سروده بخوبی نمایان است هرکدام‌از شاعران‌ونویسندگان کورد جایگاه مختص به خود در فرهنگ‌وزبان کوردی دارند و هر کدام‌که‌ به ادبیات کوردی خدمتی کرده اند در میان ما‌کوردها نامشان جاودانه و ماندگار است اما‌بنظر‌من‌در تاریخ هر ملتی تکرار شخصیتی همچون‌مولوی کورد امری دشوار است که‌ممکن‌است خیلی به ندرت پیش بیاید برای همین‌بسیاری از شاعران وادب دوستان جهان این شاعر بزرگ‌کورد را بخوبی میشناسند و هرکدام‌از دیدگاه خویش وصف این بزرگمرد کورد را میکنند که در سال ۱۲۹۹‌هجری قمری وفات میکند و تا ابد با پیکر از ما وداع میکند وقبرستان روستای سرشاته جسد این شاعر بزرگ کورد را در آغوش میگیرد

مە ولە وی کورد نوشته کاوە احمدی حمە دی قسمت اول هانە م هام دە ردە ن تاقە نە مە ندەن جە ورە کەی ئازیزڕیشەی دڵ کە ندە ن بە یدە وە لای من حاڵم بە د حاڵە ن جە دووری ئازێزتەن کۆی زۆخاڵە ن این شعر اشعار شاعر ی کنونی نیست این‌شعری که‌خواندید از زبان یک شاعر قرن بیست یک هم‌سروده نشده است این شعر شاعری عاشق پیشه ای است که‌نه‌فارغ التحصیل دانشگاه است ونه در جهان آزاد غرب چشم‌به‌جهان گشوده است اون‌شعر عارف با اخلاقی در میان‌این‌ملت‌بود که روزگاری دورتر در جامعه ی متضاد باعشق کورد چشم به جهان گشوده است این شعر صوفی سیما نورانی سرشاته است این شعر سید شال سبز تایجوزی است شعر شاعربا احساسی ست که روزگاری ماقبل در کنار رودخانه ی زیبای روستای سرشاته مینشست غروب عاشقانه روستا را راهی مینمود با غروب زیبای خورشید وداع میکرد روح‌ ظریف و پر احساسش میجوشید شعر را به خدمت زیبایی این سرزمین اشغال شده میگرفت شبها خواب را ز چشمان خواب میربود زیبایی های عشق را به نسیم صبحگاهی میسپرد روانه ی حجره های این سرزمین یعنی کوردستان میکرد به‌قلم‌نوشتن می آموخت و ورق های های دفترها را با شعر تزیین میکرد آری این‌اوصاف خداپرستی است علارغم‌آنکه‌ تسلط کامل به علوم‌دینی و عربی داشت اما بر خلاف خیلی از ملاهای هم عصر خویش به‌مردم‌فخر و داستان های خیالی نمی فروخت و بادید عقلانیت دین را تفسیر مینمود سید عبدالرحیم‌تایجوزی و‌ مولوی کورد در سال ۱۲۲۱ هیجری قمری در روستای زیبای سرشاته دید به جهان‌باز نمود بگذار در اینجا توقف کنیم‌و‌قلم را زنوشتن‌باز داریم و‌خود در ۱۲۲۱ هیجر ی قمری قرار دهیم تا ببینیم‌مولوی کورد در چه مقطعی از زمان به دنیا آمده و شرایط آن زمان را جلو دیدگان‌خویش قرار دهیم ونگاهی به تاریخ آن دوران معطوف نماییم و تمامی کمی ها وکاستی ها نکات مثبت و نکات‌منفی آن دوران جامعه ی کورد را تفسییر کنیم وبدن هیچ شرمی از آنها بگوییم و خود را تنها وارث خوبی های تاریخ ندانیم و قلم را در مقابل بدی ها گیج و گمراه نسازیم چون‌ متاسفانه در این عصر خیلی زیادن نویسندگان کورد زبان فارسی نویسی که‌ یادگرفته اند تاریخ را تنها به وصف فلان‌کدخدا فلان‌شیخ و فلان بیگ اختصاص دهند و‌چشم‌هایشان را در مقابل بدی ها وکاستی ها آنان ببندند و احساس و درستی قلم را زیر سوال ببرند زیرا روزگاری بود در این سرزمین بخصوص درجامعه جاف نشین که‌مردم‌در بدترین شرایط فقر فرهنگی بسر میبردند و نوشته هاو دعا نوشته های برخی از فالگیران و ملاها وشیوخ فرصت طلب نزد آنان از صدتا شعر وعلم برایشان پر اهمیت تر بود افکار پوچ و خیالی به کام مردم خورانده میشد و متاسفانه برخی از ملاها وشیوخ صفاتی به مردم‌ فقیر میفروختند که‌ حتی پیامبر اسلام و اصحابش نیز چنین قدرت و اوصافی را نداشتند روزگاری که هر روز دراین جامعه عشیر نشین کورد دو‌طایفه باهم‌دعوا میکردند و‌مال و خانه های یکدیگر را میسوزاندند بطور ی که بر طبق برخی روایات آنزمان گفته میشود مقداری از نوشته ها واشعار مولوی کورو قربانی دعوای دو طایفه میشود و آن را میسوزانند و همین شرایط بد باعث میگرد که‌پروفسر محمد امین زگی بیگ جاف در کتاب معروف خود بنام‌کورد و کوردستان‌مینویسد که‌مردم جاف تنها به اسم‌ مسلمان‌و سنی مذهب هستد گرنه عقیده و باورشان پر از خرافات و داستاهای خیالی میباشد که تنها افراد ساده لوح بدان ایمان دارند آری در همین‌شرایط ناهنجار آن زمان‌ که‌بنظر من باید قرون‌وسطی کوردی خوانده میشد مولوی شاعر زندگی میکرده‌ که‌ موفق به‌اتمام دوره های تحصیلی در ادبیات کوردی و علوم‌دینی میشود و از خود شخصیت بزرگی بنام‌مولوی میسازدو ادبیات‌و زبان غنی کوردی را غنی وغنی تر میکند مولوی کورد هر چند چهار کتاب معتبر بنام‌های دیوان‌مولوی.فضیله ،فوائح و عقید مرضیه را از خود به یادگار گذاشته اما این شاعر نامدار کورد را بیشتر بخاطر اشعار زیبایش که به لهجه ی کوردی هورامی سروده است میشناسند

مە ولە وی کورد نووسینی کاوە ئە حمە دی بە شی دووە م هه ر که سێک گه ر یه ک‌شیعریچی له شیعره کانی مه وله وی خوێندبێته وه زۆر زوو درک به وه ده کات که‌شیعره کانی مه‌وله وی کوردپڕه له‌ هه ست و ئه وین و خوشه ویستی که له ناخی دڵه وه وتراوه وە مە ولە وی پێچە،وانه ی شاعیرانی تر جوانە یە کانی بە وە سفی ئافرە تی شۆخ و شە نگی کورد پێناسە دەکرد بئ گوومان‌کاره سات ڕۆژێک له ژیانی که سێتی هه ر مرۆفێک ڕوو ده دات وه ڕه نگ‌ زۆرێک له کاره ساته کان ناخی مروفێک بهه ژێنێتوو بیرو و بیر کردنه وه‌ی به ته واوی تووشی گۆڕان‌و گۆڕانکاری بکات مامۆستا مه‌وله وی کوردیش به ده ر نییه له و مرۆفانه که ڕۆژێک ژیانیان دوچاری کاره ساتێکی گه وره دە بێتوو که ناخی دە هە ژێنێتوو دڵی لێوان لو له غه م‌ده کات که ڕه نگ‌ سه خت ترین و دژوارترین کاره ساتی له ژیانی که سێتی مه وله وی له ده ست دانی هاوژینه‌که‌ی که واته عه نبه ره خاتوون بێت له ده ست دانێک که زۆربه ی شیعر ناسان و ئه دیب دۆستان پێ یان وایه که له ده ست دانی عه نبه ره خاتوون به ته واوی کاری له بیرو ناخی مه له وی کردوه له زۆربه شیعره کانی که دوای له ده ست دانی هاوژینکه ی وتراوه ڕه نگی داوه ته وه هه رکام‌له شاعیرانه و نوسه ران و ئه دیبانی کورد جێگه و پێگه ی تایبه تی خۆیان له نێو کلتوور ئه ده بی زمانی کوردی هه یه وه هه رکام له م به ڕێزانه که خزمه ت یان به زمان و کلتوو ر و مێژووی گه له که مان کردوه ناویان لای ئیمه ی کورد هه رده م‌ به نرخه و به رزه به ڵام‌ پیم وایه له مێژووی هه ر گه لێک دووباره بونه وه ی که سایه تی وه ک ماموستا مه وله وی زۆر ئه سته مه‌ وه‌ ڕه‌نگه زۆر به ده‌گمه ن روو بدات بۆیه زۆربه ی شاعیران و نوسه ران و ئه دیب دۆستانی جیهانی ئه م مرۆفه ڕه وشت به رزه ده ناسنوو وه‌هه رکام له ڕوانگه ی خۆیانه وه پێناسه وە سفی ئه م‌شاعیر ه ناوداره ی کورد ده که ن که له ساڵی ۱۲۹۹‌کۆچی مانگی دڵه گه وره که ی له لێدان که وتوو بو هه تاهه تا به جه سته ماڵ ئاوایی لیکردین گۆڕستانی گونده جوانه که ی سه رشاته‌ ته رمی ئه م شاعیره به رزه ی کوردی له ئامێز گرت

مە ولە وی کورد نووسینی کاوە ئە حمە دی بە شی دووە م هه ر که سێک گه ر یه ک‌شیعریچی له شیعره کانی مه وله وی خوێندبێته وه زۆر زوو درک به وه ده کات که‌شیعره کانی مه‌وله وی کوردپڕه له‌ هه ست و ئه وین و خوشه ویستی که له ناخی دڵه وه وتراوه وە مە ولە وی پێچە،وانه ی شاعیرانی تر جوانە یە کانی بە وە سفی ئافرە تی شۆخ و شە نگی کورد پێناسە دەکرد بئ گوومان‌کاره سات ڕۆژێک له ژیانی که سێتی هه ر مرۆفێک ڕوو ده دات وه ڕه نگ‌ زۆرێک له کاره ساته کان ناخی مروفێک بهه ژێنێتوو بیرو و بیر کردنه وه‌ی به ته واوی تووشی گۆڕان‌و گۆڕانکاری بکات مامۆستا مه‌وله وی کوردیش به ده ر نییه له و مرۆفانه که ڕۆژێک ژیانیان دوچاری کاره ساتێکی گه وره دە بێتوو که ناخی دە هە ژێنێتوو دڵی لێوان لو له غه م‌ده کات که ڕه نگ‌ سه خت ترین و دژوارترین کاره ساتی له ژیانی که سێتی مه وله وی له ده ست دانی هاوژینه‌که‌ی که واته عه نبه ره خاتوون بێت له ده ست دانێک که زۆربه ی شیعر ناسان و ئه دیب دۆستان پێ یان وایه که له ده ست دانی عه نبه ره خاتوون به ته واوی کاری له بیرو ناخی مه له وی کردوه له زۆربه شیعره کانی که دوای له ده ست دانی هاوژینکه ی وتراوه ڕه نگی داوه ته وه هه رکام‌له شاعیرانه و نوسه ران و ئه دیبانی کورد جێگه و پێگه ی تایبه تی خۆیان له نێو کلتوور ئه ده بی زمانی کوردی هه یه وه هه رکام له م به ڕێزانه که خزمه ت یان به زمان و کلتوو ر و مێژووی گه له که مان کردوه ناویان لای ئیمه ی کورد هه رده م‌ به نرخه و به رزه به ڵام‌ پیم وایه له مێژووی هه ر گه لێک دووباره بونه وه ی که سایه تی وه ک ماموستا مه وله وی زۆر ئه سته مه‌ وه‌ ڕه‌نگه زۆر به ده‌گمه ن روو بدات بۆیه زۆربه ی شاعیران و نوسه ران و ئه دیب دۆستانی جیهانی ئه م مرۆفه ڕه وشت به رزه ده ناسنوو وه‌هه رکام له ڕوانگه ی خۆیانه وه پێناسه وە سفی ئه م‌شاعیر ه ناوداره ی کورد ده که ن که له ساڵی ۱۲۹۹‌کۆچی مانگی دڵه گه وره که ی له لێدان که وتوو بو هه تاهه تا به جه سته ماڵ ئاوایی لیکردین گۆڕستانی گونده جوانه که ی سه رشاته‌ ته رمی ئه م شاعیره به رزه ی کوردی له ئامێز گرت

مە ولە وی کورد نووسینی کاوە ئە حمە دی بە شی یە کە م هانە م هام دە ردە ن تاقە نە مە ندەن جە ورە کەی ئازیزڕیشەی دڵ کە ندە ن بە یدە وە لای من حاڵم بە د حاڵە ن جە دووری ئازێزتەن کۆی زۆخاڵە ن ئه‌مه شیعری‌شاعیرێکی ئیسته نییه ئه وه ی خوێندتان‌ له سه ر زاری شاعیرێکی سه ده ی بیستوو یه ک‌‌ نه وتراوه هۆنراوه ی ئه ویندارێکه نه ده رچووی زانکویه وه نه له جیهانی ئازادی روژ ئاوا چاوی به ژین هەڵ هێناوه ئه وه شیعری عارفیکی ڕه وشت به رزی گه له که‌مانه که ڕوژگارێک دورتر له کۆمه ل گای عاشق کوژی کورد چاوی به ژین که‌وتووه ئه وه شیعری سۆفی یه سیمانورانی یه‌که ی سه رشاته یه ئه وه‌شیعری سه ید پژوێن سه وزه که ی تاوگوزیه شیعری ئه وێندارێکی پڕله هه سته که‌ڕوژ گار ێک له مه و پێش له ته‌نیشت‌ڕۆباره جوانه که سه رشاته دا ده نیشتو ئێوارانی پڕله عیشقی گوندی به ڕێ ده کرد ماڵ ئاوایی له ئاوا بوونی خۆر ده کرد وە رۆحی ناسکی پڕله هه ستی ده هاته جۆش شیعری له‌خزمه‌ت‌ جوانی یه کان ئه م‌نیشتمان بن ده سته ده لاوه نده وه شه وگاران‌ خه وی له چاو خه و ده ڕزاند جوانی یه کان عیشقی به شنه بای به ره به یان‌ده سپاردوو ڕه وانه ی حوجره کانی ئه‌م کوردستانه ی ده کرد نووسینی فێری قه ڵه م ده کرد و لاپه ڕه ی ده فته ره‌کانی به شیعر ده ڕازانده وه به ڵی ئه مه وه سفی خواناسێکە که سه ره ڕای ئه وه ی شاره زایی ته واوی له زانستی ئیسلامی و زمانی عه ره بی هه بوو به ڵام‌پێچه وانه ی زۆریک له مه لاکانی هاو سه رده می خۆی که فه خرو شتی خه یاڵی یان به خه ڵکی هه ژار ده فرۆشته وه ئە و بە چاوی زانستی واقیع بینانه‌سه یری ئایینی ده کرد سه ید ئه وره حیم تاوگوزی و مه‌ولوی کورد له سالی۱۲۲۱ کۆچی مانگی له‌گونده جوانه که ی سه رشاته چاوی به ژین هه ڵ هێناوه تکایه با لێره بوه ستین وه خۆمان‌ بخە ینه وه ساڵی ۲۱ کۆچی مانگی با بزانین‌مه‌وله وی له چی زه مه نێک چاوی له ژین ئاوه ڵا بووه و‌هه ل و‌مه رجه کانی ئه وکات‌پێش چاوی خۆمان‌بهێینه وه وه ئاورێک له مێژووی ئه وکات بده ینه وه‌ وه به ته واوی چاکه‌و‌خراپه‌کانی ئه وکاتی کۆمه‌ڵ گای کوردی شیکاری بکه ینو‌و وه‌هه موو به بی شه رم‌باس بکه ین وه ته‌نها‌خۆمان به خاوه ن‌ شته باشه کانی مێژوو نه زانین و وه قه ڵه‌م‌له کرده وه هه ڵه کانی ئه وکات گێل نه که ین چون‌به داخه‌وه‌له‌م‌ سه رده مه ی ئیستا زۆرن ئه و به ناو نووسه ر کورد زمانه فارسی نووسانه‌ی که‌ته‌نها‌فێر کراون‌ مێژوو له شاخ و باڵی فڵان کوێخا و فڵان‌شێخ و فڵان به‌گ پێناسه بکه ن و‌چاویان‌له‌خراپه‌کانی ئه وان‌ده نوقیننو هه ستی قه ڵه م‌ده به نه ژێر پرسیار ڕوژگارێک بوو له م‌وڵاته و به تایبه ت له کۆمه ڵ گای جاف خه ڵک له ئه و په ڕی هه ژاری فیکری دا ژیانیان به سه ر ده بردوو دوعا و نووشته ی حه ساب گێره کان و هیندێک له مه ڵا و شێخه هه ل خوازه کان له چه ندها شیعر و نوسین و زانست لایان به نرخ تر بوو ڕوژگارێک که به داخه وه هیندێک بیرۆکه‌ی پڕوپووچ و خه یاڵی ده ر خواردی خه ڵک ده دراو به داخه وه هینیدێک مه لا و شیخ سیفاتی وایان به خه ڵکی هه ژار ده فروشت که ته نانه ت پێغه مبه ری خوداو و هاوه ڵانیچی درودی خوایان له سه ربێت هێزی وایان نه بوو ڕوژ گارێک هه ر ڕۆژ له ناوچه یه کی ئه م‌ نیشتما‌نە هه ر ڕوژ دوو هوۆز دووتیره به گژی یه کدا ده چوونه وه و خانوو ماڵی یه کیان‌ده سوتان به جۆرێک به پێی هیندێک قسه ی ئه وکات زۆرێک له نووسراوه کانی مامۆستا مه وله وی ده بێته قوربانی پیکدا دانی ناوچه یی دوو هۆز به داخه وه هیندێک‌نوسراوه ی به نرخی دووچاری سوتان ده که ن وه هه ر ئه م‌هه لوو مه رجه ناخوشانه واله ئه مین زه گی به گی جاف ده که ن که له کتێبی کورته مێژوویی کورد و کوردستان‌به ڕاشکاوی ده نووسی که خه ڵکی جاف به ناو ئیسلام و سوننه ن ئه گینا ئایین و بیرو باوه ڕیان پڕه له خۆرافه و شتی خه یاڵی وا که ته نیا مرۆفه ساویله‌ که کان‌ باوه ڕی پێده هێنن به ڵی هه ر له م‌سه ده مه ناخوشه دا که به باوه ڕی من سه ده ی ناوه راستی کوردی ده بێت ناوی لی بنرێت مامۆستای ناودار کورد و سه ید ئه وره حیم تاوگوزی ژیانی به سه ر بردوه وه‌توانیوە یه تی قۆناغه کانی زانستی و ئه ده بی وئایینی له و هه لو‌مه رجه ناخوشانه ئه وکات تیپه‌رینیت‌ وه که‌سایه تی کی ژیرو زانای وه‌ک‌مه‌وله‌وی له خۆی دروست‌بکات کلتور و زمانی کوردی ده وڵه مه ند و ده وڵه‌مه ند تر بکات مه‌وله وی هه رچه نده چوار کتێبی به نرخی به ناوه‌کانی دیوانی مه ولوی . فه زێله و .فوائح و عه قیده ی مەرزیه له خۆی به یادگار به جێی هێشتووه به ڵام ئه م‌شاعیره ناودارەی کورد زور تر به شیعره جوانه به نرخه کانی ده ناسرێت که‌زوربه ی شیعره کانی به زاراوه ی شیرینی هه ورامی وتراوه