Unique Ethics Discussion Group

गटविचाराचे (Groupthink) धोके न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर, तत्कालीन अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष George W. Bush आणि त्यांच्या प्रशासनाने इराकवर आक्रमण करण्याचा निर्णय घेतला. काही सल्लागारांना हा निर्णय चुकीचा वाटत होता. तरीही, समूहातील इतर सदस्यांच्या विरोधात उभे राहून त्या निर्णयाला आणि त्यामागील गृहितकांना आव्हान देण्याचे धाडस कुणीही केले नाही. आज अनेकजण या घटनेला गटविचार (Groupthink) चे ठळक उदाहरण मानतात. गटविचार (Groupthink) म्हणजे अशी परिस्थिती की, ज्यामध्ये समूहातील लोकांना वास्तववादी पद्धतीने तथ्यांचा विचार करण्यापेक्षा समूहातील एकता आणि ऐक्य टिकवणे अधिक महत्त्वाचे वाटते. याची इतर काही प्रसिद्ध उदाहरणे पुढीलप्रमाणे आहेत: १९१२ मध्ये टायटॅनिक जहाज बुडण्याची दुर्घटना – जहाजाची रचना आणि बांधकाम करणाऱ्या समूहाला ते जहाज कधीच बुडणार नाही असा अतिविश्वास होता. त्यामुळे सर्व प्रवाशांसाठी पुरेशा जीवनरक्षक नौका (lifeboats) ठेवण्याचीही त्यांनी तसदी घेतली नाही. १९८६ मधील चॅलेंजर अंतराळयान दुर्घटना – अंतराळयानातील एक भाग सुरक्षित नसल्याचे काही लोकांना माहिती होते. तरीही प्रक्षेपण पुढे ढकलण्याची मागणी कुणी केली नाही. Bay of Pigs Invasion – John F. Kennedy यांच्या कारकिर्दीत क्युबावर करण्यात आलेले अपयशी आक्रमण. Deepwater Horizon oil spill – २०१० मध्ये झालेला भीषण तेलस्फोट आणि तेलगळती. गटविचार का होतो? सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ Irving Janis यांनी या संकल्पनेला नाव दिले आणि गटविचाराची काही प्रमुख लक्षणे सांगितली आहेत. उदाहरणार्थ, समूहातील सदस्यांना वाटू लागते की आपला समूह कधीच चुकीचा असू शकत नाही, आपण नैतिकदृष्ट्या योग्यच आहोत, आणि आपण नेहमीच यशस्वी होणार. यामुळे अजेय असल्याचा खोटा विश्वास (illusion of invulnerability) निर्माण होतो. जे लोक समूहाच्या मताशी सहमत नसतात, त्यांच्याबद्दल सदस्य पूर्वग्रहदूषित आणि साचेबद्ध समज तयार करतात. त्यामुळे विरोधकांची मते महत्त्वाची किंवा विचार करण्यासारखीच नाहीत, असे त्यांना वाटू लागते. समूहातील सदस्यांवर समूहाच्या मताशी जुळवून घेण्यासाठी दबाव टाकला जातो. मतभेद असणाऱ्यांना आपले मत मांडण्यापासून परावृत्त केले जाते. अनेक सदस्य स्वतःच स्वतःवर सेन्सॉरशिप लादतात. समूहातील शांतता आणि एकमत बिघडू नये म्हणून ते आपले खरे मत व्यक्त करत नाहीत. यालाच "नाव डळमळू देऊ नका" (Don't rock the boat) अशी मानसिकता म्हणतात. काही सदस्य स्वतःहून "मनाचे रक्षक" (Mind Guards) बनतात. ते समूहाच्या नेत्यापर्यंत विरोधी मते किंवा पर्यायी विचार पोहोचूच देत नाहीत. त्यामुळे नेत्याला फक्त समूहाला पसंत असलेलीच माहिती मिळते. थोडक्यात, गटविचारामुळे स्वतंत्र विचार, चिकित्सक दृष्टीकोन आणि तथ्याधारित निर्णयप्रक्रिया कमकुवत होते. परिणामी, संपूर्ण समूह चुकीचे निर्णय घेण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते.