در جستجوی زمان از دست رفته

Voice Recorder-Voz

- ریحان ریحانی https://t.me/InSearchOfLostTime

در حاشیه یادداشت «استیک حسادت» علی جمشیدی در یادداشت «استتیک حسادت»، دیوارنگارهٔ «حسد» اثر جوتو را از دریچهٔ پیوند حسادت و چشم می‌خواند. ماری از دهان زن بیرون می‌آید و به سوی چشم‌های خودش بازمی‌گردد. به تعبیر او، «حاسد خیال می‌کند درباره دیگری سخن می‌گوید، اما غالباً دارد شرح حال خودش را بلندبلند می‌خواند.» این خوانش با سنّت تمثیلی اثر سازگار است. پروست در رمان «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» از زاویهٔ دیگری به این اثر نگاه می‌کند. راوی «در جستجو…» اولین بار در کودکی و از طریق کپی‌هایی که سوان به او داده با این نقاشی مواجه می‌شود و از آن لذت نمی‌برد. او می‌نویسد که تصویرِ «حسد» بیش از آنکه یک مفهوم اخلاقی را یادآوری کند، شبیه یک لوح آموزشی از یک کتاب پزشکی است؛ تصویری از گلویی که با تومور یا ابزار جراحی فشرده شده. او به دهانِ زن نگاه می‌کند، نه به چشم‌هایش. مار آنچنان بزرگ و واقعی تصویر شده که دهان را پر کرده و عضلات چهره‌ را کشیده است، انگار دارد بادکنکی باد می‌کند. توجه زن و توجه تماشاگر، درگیر این وضعیت جسمانی است. زنِ نقاشیِ جوتو قرار است تجسم حسد باشد، اما چهره‌اش بیش از هر چیز، دشواری نگه داشتنِ ماری در دهان را نشان می‌دهد. تفاوت این دو نگاه فقط در جابه‌جایی تأکید از چشم به دهان نیست. نویسندهٔ «استتیک حسادت» مار را در نسبت با معنای تمثیلی آن می‌خواند؛ اما راویِ پروست بر جسمیتِ مار درنگ می‌کند و فاصله‌ای را می‌بیند که میان مفهوم اخلاقی حسد، و حالت چهره زنی که تجسم آن است وجود دارد. این خوانش پروستی البته به معنای نفی تمثیل نیست. برعکس، راوی در جستجو بعدها و در بزرگسالی، زیبایی خاص این نقاشی‌ها را در همین حضور سنگین و واقعی نمادها کشف می‌کند. به تعبیر او، نماد نه همچون نماد، بلکه مثل چیزی واقعی ترسیم شده است. معنا در تصویر حاضر است، اما حمل می‌شود، نه بیان. دهان، که اندام سخن است، چنان مشغول حمل نماد است که مجالی برای بیان حسد ندارد. پروست همین ناهمخوانی میان معنای تمثیلی و حالت چهره را در نقاشی دیگری از جوتو ـ‌نیکوکاری‌ـ هم می‌بیند که به قرینهٔ دیوارنگارهٔ «حسد» ترسیم شده. زنی که جوتو به عنوان نماد نیکوکاری کشیده، به جای آنکه چهره‌ای سرشار از شفقت و مهربانی داشته باشد، شبیه کدبانویی نیرومند یا آشپزی تنومند است. صورت‌اش عاری از هرگونه احساسات معنوی یا مهربانی کلیشه‌ای است. زن در تابلوی نیکوکاری، قلب آتشین خود را طوری به سوی آسمان گرفته، انگار خدمتکاری دارد از پنجره زیرزمین، دربازکنی را به کسی در طبقه بالا پس می‌دهد. او ثروت‌های زمینی را لگدمال می‌کند، اما شبیه زنی عامی است که روی گونی‌های انبار رفته تا دستش به جایی برسد. سوان، شاگرد باردار آشپزخانه راوی را «نیکوکاریِ جوتو» می‌نامد. او شکمش را مثل نشانه‌ای با خود حمل می‌کند، بی‌آنکه معنای نمادینی را که نگاه دیگران به وضعیت او می‌بخشد در چهره بازتاب دهد. زن در دیوارنگارهٔ حسد مار را حمل می‌کند و زن در دیوارنگارهٔ نیکوکاری‌ قلب را؛ و هیچ‌کدام آنچه را حمل می‌کنند در چهره نشان نمی‌دهند. راوی «در جستجو…» این تعارض را در زندگی هم می‌بیند و بازمی‌شناسد. نیکوکاران واقعی‌ ـ‌که بعدها ملاقات می‌کند‌ـ چهره‌ای مهربان و احساساتی ندارند؛ بلکه اغلب بی‌اعتنا و تندند، مثل چهرهٔ جراحی که عجله دارد و هیچ دلسوزی یا رقّتی در برابر رنج بیمار در آن دیده نمی‌شود. انسان‌های واقعی نیز، درست مثل پیکره‌های تمثیلی، لزوماً آنچه را تجسم می‌بخشند در چهرهٔ خود نشان نمی‌دهند. جان راسکین، منتقد انگلیسی که پروست آثارش را به فرانسه ترجمه کرده بود، در کتاب «جوتو و آثارش در پادوا» فضیلت‌ها و رذیلت‌های نقاشی‌شده را در چارچوب معنای اخلاقی و تمثیلی‌شان شرح داده بود. اما پروست به جای رمزگشایی نمادها، به جسمیت تصویر خیره می‌شود. خوانش پروست از دیوارنگاره‌های جوتو، هم از این جهت و هم از جهات دیگری حائز اهمیت است. او به‌جای اکتفا به شناسایی معنای اخلاقی نمادها، به نحوهٔ حضور آنها در تصویر توجه می‌کند. دیگر آنکه پروست معیار رایج در ستایش جوتو را جابه‌جا می‌کند. جوتو را معمولاً برای قدرتش در بازنمایی عواطف انسانی می‌ستایند؛ برای اندوه، مهر و رنجی که در چهره‌های صحنه‌های روایی‌اش آشکار است. اما پروست زیبایی تمثال‌های او را از قضا در غیابِ احساس می‌یابد. ویژگی دیگر خوانش پروست از جوتو، نگاه دوسویه اوست. نقاشی را با زندگی می‌خواند و زندگی را با نقاشی: شاگرد آشپز به نیکوکاریِ جوتو می‌ماند و نیکوکاریِ جوتو به یک کدبانو. آدم‌ها آنچه هستند را در چهره نشان نمی‌دهند، و ما حقیقتشان را دیر، و از راهی غیرمنتظره درمی‌یابیم. اگر نویسندهٔ یادداشت «استتیک حسادت» یادآوری می‌کند که حسادت کارِ چشم است، خوانش پروست پرسشی تازه کنار آن می‌گذارد: آیا حسد، و همین‌طور نیکی، اساساً محملی در چهره دارند؟

در حاشیه یادداشت «استیک حسادت» علی جمشیدی در یادداشت «استتیک حسادت»، دیوارنگارهٔ «حسد» اثر جوتو را از دریچهٔ پیوند حسادت و چشم می‌خواند. ماری از دهان زن بیرون می‌آید و به سوی چشم‌های خودش بازمی‌گردد. به تعبیر او، «حاسد خیال می‌کند درباره دیگری سخن می‌گوید، اما غالباً دارد شرح حال خودش را بلندبلند می‌خواند.» این خوانش با سنّت تمثیلی اثر سازگار است. پروست در رمان «در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته» از زاویهٔ دیگری به این اثر نگاه می‌کند. راوی «در جستجو…» اولین بار در کودکی و از طریق کپی‌هایی که سوان به او داده با این نقاشی مواجه می‌شود و از آن لذت نمی‌برد. او می‌نویسد که تصویرِ «حسد» بیش از آنکه یک مفهوم اخلاقی را یادآوری کند، شبیه یک لوح آموزشی از یک کتاب پزشکی است؛ تصویری از گلویی که با تومور یا ابزار جراحی فشرده شده. او به دهانِ زن نگاه می‌کند، نه به چشم‌هایش. مار آنچنان بزرگ و واقعی تصویر شده که دهان را پر کرده و عضلات چهره‌ را کشیده است، انگار دارد بادکنکی باد می‌کند. توجه زن و توجه تماشاگر، درگیر این وضعیت جسمانی است. زنِ نقاشیِ جوتو قرار است تجسم حسد باشد، اما چهره‌اش بیش از هر چیز، دشواری نگه داشتنِ ماری در دهان را نشان می‌دهد. تفاوت این دو نگاه فقط در جابه‌جایی تأکید از چشم به دهان نیست. نویسندهٔ «استتیک حسادت» مار را در نسبت با معنای تمثیلی آن می‌خواند؛ اما راویِ پروست بر جسمیتِ مار درنگ می‌کند و فاصله‌ای را می‌بیند که میان مفهوم اخلاقی حسد، و حالت چهره زنی که تجسم آن است وجود دارد. این خوانش پروستی البته به معنای نفی تمثیل نیست. برعکس، راوی در جستجو بعدها و در بزرگسالی، زیبایی خاص این نقاشی‌ها را در همین حضور سنگین و واقعی نمادها کشف می‌کند. به تعبیر او، نماد نه همچون نماد، بلکه مثل چیزی واقعی ترسیم شده است. معنا در تصویر حاضر است، اما حمل می‌شود، نه بیان. دهان، که اندام سخن است، چنان مشغول حمل نماد است که مجالی برای بیان حسد ندارد. پروست همین ناهمخوانی میان معنای تمثیلی و حالت چهره را در نقاشی دیگری از جوتو ـ‌نیکوکاری‌ـ هم می‌بیند که به قرینهٔ دیوارنگارهٔ «حسد» ترسیم شده. زنی که جوتو به عنوان نماد نیکوکاری کشیده، به جای آنکه چهره‌ای سرشار از شفقت و مهربانی داشته باشد، شبیه کدبانویی نیرومند یا آشپزی تنومند است. صورت‌اش عاری از هرگونه احساسات معنوی یا مهربانی کلیشه‌ای است. زن در تابلوی نیکوکاری، قلب آتشین خود را طوری به سوی آسمان گرفته، انگار خدمتکاری دارد از پنجره زیرزمین، دربازکنی را به کسی در طبقه بالا پس می‌دهد. او ثروت‌های زمینی را لگدمال می‌کند، اما شبیه زنی عامی است که روی گونی‌های انبار رفته تا دستش به جایی برسد. سوان، شاگرد باردار آشپزخانه راوی را «نیکوکاریِ جوتو» می‌نامد. او شکمش را مثل نشانه‌ای با خود حمل می‌کند، بی‌آنکه معنای نمادینی را که نگاه دیگران به وضعیت او می‌بخشد در چهره بازتاب دهد. زن در دیوارنگارهٔ حسد مار را حمل می‌کند و زن در دیوارنگارهٔ نیکوکاری‌ قلب را؛ و هیچ‌کدام آنچه را حمل می‌کنند در چهره نشان نمی‌دهند. راوی «در جستجو…» این تعارض را در زندگی هم می‌بیند و بازمی‌شناسد. نیکوکاران واقعی‌ ـ‌که بعدها ملاقات می‌کند‌ـ چهره‌ای مهربان و احساساتی ندارند؛ بلکه اغلب بی‌اعتنا و تندند، مثل چهرهٔ جراحی که عجله دارد و هیچ دلسوزی یا رقّتی در برابر رنج بیمار در آن دیده نمی‌شود. انسان‌های واقعی نیز، درست مثل پیکره‌های تمثیلی، لزوماً آنچه را تجسم می‌بخشند در چهرهٔ خود نشان نمی‌دهند. جان راسکین، منتقد انگلیسی که پروست آثارش را به فرانسه ترجمه کرده بود، در کتاب «جوتو و آثارش در پادوا» فضیلت‌ها و رذیلت‌های نقاشی‌شده را در چارچوب معنای اخلاقی و تمثیلی‌شان شرح داده بود. اما پروست به جای رمزگشایی نمادها، به جسمیت تصویر خیره می‌شود. خوانش پروست از دیوارنگاره‌های جوتو، هم از این جهت و هم از جهات دیگری حائز اهمیت است. او به‌جای اکتفا به شناسایی معنای اخلاقی نمادها، به نحوهٔ حضور آنها در تصویر توجه می‌کند. دیگر آنکه پروست معیار رایج در ستایش جوتو را جابه‌جا می‌کند. جوتو را معمولاً برای قدرتش در بازنمایی عواطف انسانی می‌ستایند؛ برای اندوه، مهر و رنجی که در چهره‌های صحنه‌های روایی‌اش آشکار است. اما پروست زیبایی تمثال‌های او را از قضا در غیابِ احساس می‌یابد. ویژگی دیگر خوانش پروست از جوتو، نگاه دوسویه اوست. نقاشی را با زندگی می‌خواند و زندگی را با نقاشی: شاگرد آشپز به نیکوکاریِ جوتو می‌ماند و نیکوکاریِ جوتو به یک کدبانو. آدم‌ها آنچه هستند را در چهره نشان نمی‌دهند، و ما حقیقتشان را دیر، و از راهی غیرمنتظره درمی‌یابیم. اگر نویسندهٔ یادداشت «استتیک حسادت» یادآوری می‌کند که حسادت کارِ چشم است، خوانش پروست پرسشی تازه کنار آن می‌گذارد: آیا حسد، و همین‌طور نیکی، اساساً محملی در چهره دارند؟ - ریحان ریحانی

Voice Recorder-Voz