علوم سیاسی

🔰 بحرین در کدام دوره تاریخی از ایران، جدا شد؟ ▫️​برای پاسخ به این پرسش باید به تاریخ بازگشت. تاریخ بحرین به هزاره‌های پیش از میلاد می‌رسد. این جزیره در دوران باستان مرکز تمدن «دیلمون» بود و از تجارت میان بین‌النهرین، خلیج فارس و دره سند بهره‌مند می‌شد. با شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی در حدود ۵۳۹ پیش از میلاد، بحرین در حوزه نفوذ و حاکمیت دولت‌های ایرانی قرار گرفت. در دوره اشکانیان، نفوذ ایران در خلیج فارس ادامه یافت و در دوره ساسانیان به اوج رسید؛ اردشیر اول و شاپور دوم به جنوب خلیج فارس لشکر کشیدند و بحرین بخش جدایی‌ناپذیر قلمرو ساسانی شد. در متون آن دوره، نام «مِشمَهیگ» (یا میش‌ماهیگ) به این جزیره اشاره دارد. حاکمیت ساسانیان بر بحرین تا آغاز فتوحات اسلامی در حدود سال ۶۳۰ میلادی ادامه داشت. ▫️​با ظهور اسلام و فروپاشی شاهنشاهی ساسانی در میانه قرن هفتم میلادی، بحرین برای سده‌ها از حوزه کنترل دولت‌های مرکزی ایران خارج شد. در این دوران، واژه «بحرین» در منابع اسلامی علاوه بر جزایر، تمام سواحل شرقی شبه‌جزیره عربستان (احساء و قطیف) را نیز در بر می‌گرفت و زیر نفوذ خلافت‌های اسلامی و حکومت‌های محلی عرب، از جمله قرمطیان، عیونیان، عصفوریان و جروانیان قرار داشت. ▪️▪️تسلط پرتغالی‌ها بر بحرین ▫️در سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، بحرین به‌طور دوره‌ای در حوزه نفوذ یا خراج‌گزاری ملوک هرمز قرار گرفت؛ حکومتی قلمرویی و تجاری که مرکز آن جزیره هرمز بود و از نظر فرهنگی و سیاسی در قلمرو ایران‌شهری تعریف می‌شد. سپس در سال ۱۵۲۱ میلادی (حدود ۹۰۰ خورشیدی) پرتغالی‌ها بحرین را تصرف کردند. ▪️▪️دوره صفویه و بازپس‌گیری ​در سال ۱۶۰۲ میلادی (۹۸۱ خورشیدی)، در دوره شاه عباس اول، صفویان با همراهی نیروهای امام‌قلی‌خان، پرتغالی‌ها را از بحرین بیرون راندند و این جزیره بار دیگر تحت حاکمیت مستقیم ایران درآمد. این حاکمیت حدود ۱۱۵ سال، تا ۱۷۱۷ میلادی (۱۰۹۶ خورشیدی)، ادامه یافت. در آن سال و در اواخر دوره ضعیف‌شده صفوی، عمانی‌ها (یعاربه) به بحرین حمله کرده و آن را تصرف کردند. پس از سقوط صفویه و در آشفتگی‌های دهه ۱۷۲۰ میلادی، طوایف عرب «هَوله» بر جزیره مسلط شدند. ▪️▪️دوره افشاریه و بازپس‌گیری ▫️نادرشاه افشار در ۱۷۳۶–۱۷۳۷ میلادی (۱۱۱۵–۱۱۱۶ خورشیدی) با اعزام نیروی دریایی به فرماندهی لطیف‌خان، بحرین را بازپست گرفت و حاکمیت ایران را اعاده کرد. ​پس از نادرشاه و با فروپاشی افشاریه، نفوذ ایران بر بحرین در دوره زندیه از طریق حاکمان آل‌مذکور (خاندان مطارید بوشهر) ادامه یافت. با این حال، تسلط ایران بر جزیره در این دوران نوسان داشت. ▪️▪️دوره زندیه و جدایی عملی در سال ۱۷۸۳ میلادی (۱۱۶۲ خورشیدی)، طایفه بنی‌عتبه به رهبری آل‌خلیفه (که ریشه در نجد داشتند و از زباره در قطر به بحرین هجوم آوردند)، شیخ نصر آل‌مذکور را شکست دادند و به حاکمیت وابستگان ایران پایان دادند. بنابراین، جدایی عملی بحرین از کنترل حکومت مرکزی ایران، در دوره زندیه و ۱۲ سال پیش از تأسیس رسمی سلسله قاجار (۱۷۹۵ میلادی / ۱۱۷۴ خورشیدی) رخ داد. ▪️▪️دوره قاجار و نفوذ بریتانیا ▫️​در قرن نوزدهم میلادی، بریتانیا به‌تدریج نفوذ خود را در خلیج فارس گسترش داد و با تحمیل پیمان‌های ۱۸۶۱، ۱۸۸۰ و ۱۸۹۲ میلادی به آل‌خلیفه، بحرین را به تحت‌الحمایه خود تبدیل کرد و کنترل روابط خارجی و امنیت آن را به دست گرفت. در تمام این دوران، دولت قاجار همواره بر حق حاکمیت ایران بر بحرین تأکید می‌کرد و یادداشت‌های اعتراضی متعدد به بریتانیا فرستاد، اما توان نظامی و نیروی دریایی لازم برای اعمال آن را نداشت. این ادعای مالکیت در دوره پهلوی نیز ادامه یافت، تا جایی که در سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ خورشیدی) مجلس شورای ملی ایران، بحرین را رسماً استان چهاردهم ایران اعلام کرد. ▪️▪️دوره پهلوی و جدایی رسمی ▫️​سرانجام در سال ۱۹۷۰ میلادی (۱۳۴۹ خورشیدی)، با توافق ایران و بریتانیا، نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد (ویتوریو برکست) برای نظرسنجی از گروه‌ها و نخبگان بحرین به این جزیره سفر کرد. گزارش او مبنی بر تمایل اکثریت مردم به استقلال، به تأیید شورای امنیت سازمان ملل (قطعنامه ۲۷۸) رسید و دولت وقت ایران نیز آن را پذیرفت. در نهایت، بحرین در ۱۵ اوت ۱۹۷۱ میلادی (۲۴ مرداد ۱۳۵۰ خورشیدی) استقلال خود را رسماً اعلام کرد. ▪️▪️​نتیجه‌گیری: قاجارها بحرین را از ایران جدا نکردند. جدایی عملی بحرین از ایران در دوره زندیه (۱۷۸۳ میلادی) با تصرف جزیره توسط آل‌خلیفه اتفاق افتاد؛ هرچند سلسله‌های قاجار و پهلوی هرگز این تصرف را به رسمیت نشناختند. پذیرش حقوقی و رسمی حقوق بین‌الملل مبنی بر استقلال بحرین نیز در دوره محمدرضا شاه پهلوی (۱۳۴۹–۱۳۵۰ خورشیدی) صورت گرفت. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

اعتیاد به تریاک نیز پس از جنگ نه متوقف شد، بلکه با گشایش بندرهای جدید گسترش یافت. تریاک در این میان نه یک کالای معمولی، بلکه ابزاری برای بازآرایی موازنه قدرت اقتصادی در آسیا بود؛ نمادی از منطق امپریالیسم قرن نوزدهم، جایی که سود امپراتوری حتی به قیمت نابودی سلامت و حاکمیت یک ملت توجیه‌پذیر می‌شد.

🔰استثمار با طعم تریاک وقتی بریتانیا برای منافع خود، چین را معتاد کرد ▫️در نیمه اول قرن نوزدهم، بریتانیا با پارادوکسی عجیب روبه‌رو شد: بزرگ‌ترین قدرت صنعتی جهان بود، اما در تجارت با چین همیشه کسری داشت. راه‌حلی که برگزید، نه تولید بهتر بود و نه رقابت سالم؛ راه‌حل، قاچاق مواد مخدر بود. تا پیش از دهه ۱۸۲۰، چین در تجارت با غرب همواره مازاد داشت. چای، ابریشم و ظروف چینی در بازارهای اروپایی تقاضای بی‌پایانی داشتند، اما کالاهای صنعتی بریتانیایی در اقتصاد خودکفای چین خریدار نداشتند. بریتانیا ناچار بود این شکاف را با صادرات فلزات گران‌بها پر کند؛ چنان‌که چین به «چاه بی‌پایان جذب نقره جهان» شهرت یافت. این وضعیت، برای امپراتوری بریتانیا به‌طور فزاینده‌ای غیرقابل تحمل شده بود. ▪️▪️تریاک، سلاح اقتصادی بریتانیا به‌جای بهبود کیفیت کالاهای صنعتی خود، به دنبال کالایی رفت که بازار مصرفش در چین از راه اعتیاد گسترش یابد. تریاک همان کالا بود. کمپانی هند شرقی از اواخر قرن هجدهم تولید تریاک در بنگال را آغاز کرد و به‌تدریج آن را به ستون تجارت خود در آسیا بدل ساخت. در دوره ۱۸۰۱ تا ۱۸۱۰، سالانه حدود ۴٬۰۰۰ صندوق تریاک وارد چین می‌شد؛ این رقم در دوره ۱۸۲۸ تا ۱۸۳۵ به حدود ۱۸٬۷۰۰ صندوق رسید. یعنی در کمتر از چهار دهه، قاچاق تریاک بیش از چهار برابر شد. نکته کلیدی این است که این تجارت از همان آغاز ماهیتی دولتی و برنامه‌ریزی‌شده داشت. کمپانی هند شرقی ظاهراً از حمل مستقیم تریاک خودداری می‌کرد، اما تمام کشتی‌های تجاری تحت مجوز آن فعالیت می‌کردند و شرط مجوز، حمل نکردن تریاکی جز محصول خود کمپانی بود. دولت بریتانیا در هند نیز از مالیات صادراتی تریاک درآمد سرشاری کسب می‌کرد. پس تریاک نه یک تجارت خصوصی حاشیه‌ای، بلکه پروژه‌ای سازمان‌یافته در سطح امپراتوری بود. ▪️▪️ چرخش موازنه تجاری ورود گسترده تریاک، ساختار تجارت جهانی را دگرگون کرد. چین که قرن‌ها مازاد تجاری داشت، به‌سرعت به کشوری با کسری مزمن تبدیل شد. خروج مستمر نقره از چین، کمبود شدید فلز گران‌بها و افزایش نرخ تبدیل نقره به مس را به دنبال داشت؛ نرخ بازار از هزار سکه مس در برابر یک واحد نقره، به بیش از ۱٬۶۰۰ سکه رسید. این تورم پولی، بار مالیاتی دهقانان و اقشار کم‌درآمد را سنگین‌تر کرد و فقر و نارضایتی اجتماعی را دامن زد. در همین حال، اعتیاد به تریاک در سراسر اقشار جامعه چین گسترش یافت. برآوردها نشان می‌دهد تا سال ۱۸۳۰، بین ۴ تا ۱۲ میلیون مرد چینی به تریاک معتاد شده بودند. این اعتیاد نه فقط یک فاجعه انسانی بود، بلکه ابزاری برای تضعیف نیروی کار، انسجام خانواده و توان نظامی چین به شمار می‌رفت. اعتیاد، به‌جای آنکه یک آسیب فردی باشد، به بحرانی اجتماعی و ملی بدل شده بود. ▪️▪️ واکنش چین و بهانه جنگ در سال ۱۸۳۸، دولت چین تصمیم به توقف تجارت تریاک گرفت و امپراتور دائوگوانگ، لین زکسو را به‌عنوان کمیسر سلطنتی به گوانگژو اعزام کرد. لین زکسو در سال ۱۸۳۹ بیش از ۲۰٬۰۰۰ صندوق تریاک را ضبط و در ساحل هومن نابود کرد. این اقدام در چین پیروزی اخلاقی و ملی تلقی شد، اما در لندن بهانه‌ای برای جنگ فراهم کرد. بریتانیا در دوراهی قرار گرفت: تریاک غیرقانونی بود، اما سودش چنان سرشار بود که رها کردنش غیرممکن به نظر می‌رسید. ▪️▪️ جنگ تریاک در آوریل ۱۸۴۰، پارلمان بریتانیا با اختلافی اندک ۲۷۱ رأی موافق در برابر ۲۶۲ رأی مخالف اقدام نظامی را تصویب کرد. نکته قابل تأمل آن است که دولت بریتانیا هرگز رسماً اعلام جنگ نکرد و آن را «اقدام تلافی‌جویانه» خواند؛ ظرافتی حقوقی که نشان می‌داد لندن از ناموجه بودن دفاع از تجارت مواد مخدر در افکار عمومی جهانی آگاه بود. با این حال، در ژوئن ۱۸۴۰ ناوگان بریتانیایی متشکل از ۴۰ کشتی جنگی و ۴٬۰۰۰ سرباز به آب‌های چین رسید و جنگ اول تریاک آغاز شد. ▪️▪️ معاهده نانجینگ، ۱۸۴۲ معاهده نانجینگ، که جنگ اول تریاک را پایان داد، اهداف بریتانیا را محقق کرد: واگذاری جزیره هنگ‌کنگ، گشایش پنج بندر گوانگژو، شیامن، فوجو، نینگبو و شانگهای به روی تجارت خارجی، و پرداخت غرامت ۲۱ میلیون دلار نقره. از این مبلغ، ۶ میلیون دلار بابت تریاک ضبط‌شده، ۱۲ میلیون هزینه نظامی و ۳ میلیون بدهی بازرگانان چینی بود؛ یعنی بریتانیا هزینه تحمیل جنگ را نیز بر دوش قربانی می‌گذاشت. تعرفه‌های گمرکی چین نیز می‌بایست با توافق مشترک با بریتانیا تعیین شود. ▪️▪️ استثمار ساختاری و میراث بلندمدت جنگ‌های تریاک سرآغاز دوره‌ای از استثمار ساختاری چین بود که بیش از یک قرن ادامه یافت. معاهده نانجینگ و معاهدات بعدی، نظامی از «معاهدات نابرابر» پدید آوردند که حاکمیت چین را در زمینه‌های تجاری، حقوقی و نظامی محدود می‌کرد. چین نه فقط بازار مصرف کالاهای صنعتی غرب شد، بلکه به منبع مواد خام ارزان بدل گشت.

✅ برندهٔ واقعی ترور کندی؛ چگونه مرگ رئیس‌جمهور آمریکا راه هسته‌ای‌شدن اسرائیل را باز کرد؟ در میان همهٔ سناریوهای مطرح‌شده دربارهٔ ترور ۲۲ نوامبر ۱۹۶۳ جان اف. کندی، فرضیهٔ نقش سرویس‌های اطلاعاتی و ساختار سیاسی اسرائیل از معدود تحلیل‌هایی است که بر اصل کلاسیک جرم‌شناسی استوار است: «از این جنایت چه کسی سود برد؟» برخلاف بسیاری از نظریه‌ها که بر پایهٔ گمانه‌زنی صرف شکل گرفته‌اند، دلایل مدافعان این سناریو به انگیزهٔ حیاتی، زمان‌بندی دقیق و تغییر جهت بنیادین در سیاست خارجی ایالات متحده اشاره دارد. ▪️▪️انگیزهٔ حیاتی: بن‌بست هسته‌ای در دیمونا جان اف. کندی سرسخت‌ترین مخالف دستیابی اسرائیل به سلاح هسته‌ای در کاخ سفید بود. در سال ۱۹۶۳، تقابل کندی با دیوید بن‌گوریون بر سر بازرسی‌های مستمر از نیروگاه هسته‌ای دیمونا به اوج رسید. کندی با ارسال نامه‌هایی صریح، ادامهٔ روابط دیپلماتیک و کمک‌های آمریکا را مشروط به شفاف‌سازی کامل پروژهٔ دیمونا کرد. برای تل‌آویو، بمب اتمی مسئلهٔ «بودن یا نبودن» و تضمین بقا تلقی می‌شد. استعفای ناگهانی بن‌گوریون در ژوئن ۱۹۶۳ دقیقاً زیر بار این فشارهای طاقت‌فرسا رخ داد؛ استعفایی که فضایی از بحران ملی را در اسرائیل ایجاد کرد. ▪️▪️چرخش ناگهانی پس از دالاس با شلیک گلوله‌ها در دالاس و کشته شدن کندی، تمام فشارهای واشینگتن بر پروژهٔ هسته‌ای اسرائیل ظرف چند هفته متوقف شد. روی کار آمدن لیندون بی. جانسون نقطهٔ عطفی در تاریخ روابط دو کشور بود؛ دکترین عدم اشاعهٔ تسلیحات کندی جای خود را به چتر حمایتی بی‌قیدوشرط جانسون داد. اسرائیل بدون دغدغهٔ بازرسی‌های بین‌المللی برنامهٔ هسته‌ای خود را تکمیل کرد و حجم کمک‌های مالی و نظامی آمریکا به آن به شدت افزایش یافت. این تغییر سیاست آن‌چنان عمیق بود که نمی‌توان رابطه میان کشته شدن کندی و حفظ منافع حیاتی اسرائیل را تصادفی دانست. ▪️▪️سرنخ‌های عملیاتی و شبکهٔ نفوذ حلقه‌های مفقود اجرایی ترور نیز ردپاهایی قابل تأمل بر جای گذاشته‌اند: ▪️حذف اسوالد: قتل لی هاروی اسوالد(قاتل کندی) به دست جک روبی (با نام واقعی جیکوب روبنشتاین)، سکوت ابدی متهم اصلی را تضمین کرد. روبی پیوندهای عمیقی با شبکهٔ مافیای یهودی‌تبار آمریکا به رهبری مایر لنسکی داشت؛ شبکه‌ای که کانال‌های مالی و عملیاتی قدرتمندی با جریان‌های صهیونیستی داشت. ▪️ارتباطات درون سیا: جیمز جیسوس آنگلتون، رئیس بخش ضدجاسوسی سیا و مسئول پروندهٔ اسرائیل، روابط بسیار نزدیکی با موساد داشت. منتقدان بر این باورند که این کانال ارتباطی امکان تسهیل عملیات و پنهان‌سازی مدارک را پس از ترور فراهم کرده است. کشته شدن کندی در حساس‌ترین نقطهٔ تقابل بر سر دیمونا، نه‌تنها گره کور برنامهٔ هسته‌ای اسرائیل را گشود، بلکه معادلهٔ قدرت در خاورمیانه را تغییر داد. تقاطع انگیزهٔ حیاتی، ابزارهای اجرایی در مافیا و نهادهای امنیتی، و سود راهبردی حاصل از این حادثه، فرضیهٔ مسئولیت اسرائیل در ترور کندی را به یکی از قوی‌ترین تبیین‌های تاریخی این پرونده تبدیل می‌کند. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰 وقتی فرزند استعمار، واعظ ضداستعمار می‌شود نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل، بریتانیا و فرانسه را برای اتهام استعمارگری به اسرائیل به باد تمسخر گرفت و گفت: «آن‌ها اسرائیل کوچک را به استعمار متهم می‌کنند. چه استعمارگری؟ خودشان بودند که این اصطلاح را ابداع کردند؛ مستعمراتشان سراسر جهان را دربر می‌گرفت.» سخنرانی نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل در مورد سابقه استعمارگری انگلیس و فرانسه بی‌آنکه خود بخواهد یکی از مستندترین حقایق تاریخی درباره ماهیت و ریشه استعماری اسرائیل است. این رژیم نه‌فقط محصول استعمار بریتانیا و فرانسه است، بلکه دقیقاً از دل همان سیاست‌های استعماری بیرون آمد که نتانیاهو با لحنی تحقیرآمیز به آن اشاره می‌کند. ▪️▪️بالفور: آغاز ماجرا در ۲ نوامبر ۱۹۱۷، آرتور بالفور، وزیر خارجه بریتانیا، در نامه‌ای به لرد روتشیلد نوشت دولت بریتانیا «با نظر مساعد به ایجاد یک میهن ملی برای یهودیان در فلسطین می‌نگرد و برای تحقق این هدف نهایت تلاش خود را به کار خواهد بست.» این ۶۷ کلمه، که بعدها به «اعلامیه بالفور» شهرت یافت، نه با مشورت با مردم فلسطین نوشته شد و نه بریتانیا حق قانونی تصرف سرزمینی را داشت که به مردمانش وعده استقلال داده بود. نکته کلیدی اینجاست که بالفور این وعده را در حالی داد که چند سال پیش‌تر، بریتانیا در مکاتبات مک‌ماهون–حسین (۱۹۱۵–۱۹۱۶) به اعراب وعده داده بود پس از فروپاشی عثمانی، استقلال سرزمین‌هایشان، از جمله فلسطین، را به رسمیت خواهد شناخت. اسناد بین‌المللی و بعدها سازمان ملل متحد این تناقض را ثبت کرده‌اند: بریتانیا «برخلاف تعهداتش به اعراب، نه‌تنها توافق سایکس–پیکو را امضا کرد، بلکه بدون توجه به حقوق و خواسته‌های مردم فلسطین، به رهبران صهیونیست تضمین داد ‹یک میهن ملی یهودی در فلسطین› ایجاد کنند و بدین‌سان بذر منازعه پایدار فلسطین را کاشت.» ▪️▪️سایکس–پیکو: تقسیم غنائم اما ماجرا از جایی شروع شد که سایکس بریتانیایی و پیکو فرانسوی، در میانه جنگ جهانی اول و در پنهانی کامل، خطوطی از مدیترانه تا مرزهای ایران و خلیج فارس کشیدند. سرزمین‌های شمال این خطوط به فرانسه و جنوب آن به بریتانیا می‌رسید. این توافق مستقیماً با روحیه ضداستعماری زمانه و وعده‌های استقلال به اعراب در تناقض بود. بر اساس این توافق، بریتانیا قیمومیت فلسطین، ماوراء‌الاردن و عراق را به دست گرفت و فرانسه لبنان و سوریه را. به نوشته جیمز بار در کتاب «خطی در شن»، رقابت پنهان و آشکار بریتانیا و فرانسه بر سر خاورمیانه سرانجام به «تولد اسرائیل» انجامید. ▪️▪️قیمومیت بریتانیا: استعمار با نقاب قیمومیت پس از جنگ، بریتانیا قیمومیت فلسطین را از جامعه ملل دریافت کرد، اما در عمل آن را نه امانتی برای مردم فلسطین، بلکه ابزاری استعماری برای تحقق وعده بالفور به کار گرفت. متن قیمومیت مقرر می‌داشت بریتانیا باید «شرایط مناسب برای مهاجرت یهودیان را تسهیل کند و با همکاری آژانس یهودی، اسکان فشرده یهودیان در این سرزمین را تشویق نماید.» نتیجه این سیاست، تغییر بنیادین ساختار جمعیتی فلسطین بود: جمعیت یهودی از حدود ۱۱ درصد در اوایل دهه ۱۹۲۰ به حدود ۳۱ تا ۳۳ درصد در سال ۱۹۴۸ رسید. وینستون چرچیل نیز در دوره وزارتش، اولویت را به تحقق وعده «میهن ملی یهودی» داد، هرچند از خودمختاری فلسطین هم سخن می‌گفت. بسیاری از تحلیلگران حتی امروز تأکید می‌کنند فرانسه نیز در این پروژه نقش مهمی داشت؛ پاریس در دوره قیمومیت خود بر سوریه و لبنان از مهاجرت یهودیان حمایت می‌کرد و مقامات فرانسوی در شمال آفریقا تسهیلات لازم را برای مهاجرت یهودیان مراکشی به فلسطین فراهم ساختند. گزارش‌های سازمان ملل متحد درباره فلسطین نیز بارها اشاره کرده‌اند که «این تلاش‌های استعماری قدرت‌های غربی، زمینه‌ساز شکل‌گیری اسرائیل شد.» ▪️▪️طنز تلخ تاریخ اکنون نتانیاهو به بریتانیا و فرانسه می‌گوید: «شما جهان را استعمار کردید.» و این نکته بسیار درستی است. اما آنچه او نمی‌گوید این است که خودش و رژیمش وارث مستقیم همان پروژه استعماری‌اند که بریتانیا و فرانسه در این سرزمین به راه انداختند. اگر امروز اسرائیل به عنوان «رژیم آپارتاید» و «استعمارگر شهرک‌ساز» شناخته می‌شود، نه از آن روست که این اتهامات بی‌پایه‌اند، بلکه از آن روست که در همان سیاست‌های استعماری ریشه دارند؛ همان سیاست‌هایی که نتانیاهو با طعنه از آن‌ها یاد می‌کند. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰خطای فنی یا دکترین شوک و بهت؛ چرا آمریکا به مدرسهٔ میناب حمله کرد؟ در نخستین ساعات جنگ در اسفند ۱۴۰۴، موشک‌های تاماهاوک آمریکا به دبستان شجرهٔ طیبه در میناب اصابت کرد و بیش از ۱۵۰ نفر، از جمله دست‌کم ۱۲۰ کودک، شهید شدند. گزارش‌های تحقیقی بلومبرگ، آسوشیتدپرس و هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل نشان می‌دهند که این مدرسه یک ساختمان غیرنظامی «به‌وضوح قابل‌شناسایی» بوده و هیچ مدرک معتبری دالّ بر استفادهٔ نظامی از آن وجود نداشته است. با این حال، واشنگتن پس از حمله به توجیهاتی مانند «نقشهٔ قدیمی»، «اطلاعات ناقص» و «اتکای بیش از حد به هوش مصنوعی» متوسل شد؛ توجیهاتی که در چارچوب دکترین «شوک و بهت» بیشتر شبیه پوشش سیاسی‌اند تا خطای فنی. خطای فنی یا انتخاب راهبردی؟ بر اساس تحقیقات داخلی پنتاگون که بلومبرگ منتشر کرد، ادعا شد که حمله به میناب نتیجهٔ «زنجیره‌ای از تصمیم‌ها و اشتباهات» بود: اطلاعات نادرست، تصاویر ماهواره‌ای قدیمی و کمبود زمان برای راستی‌آزمایی هدف. اما همین گزارش‌ها تأیید می‌کنند که مدرسه سال‌ها پیش در آن محل ساخته شده و به‌عنوان مدرسه فعالیت می‌کرده است. تحقيقات هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل نیز نشان داد که آمریکا در این حمله مرتکب جنایت جنگی شده است. این حمله در چارچوب «شوک و بهت» چه معنایی دارد؟ دکترین «شوک و بهت» (Shock and Awe) که در دههٔ ۱۹۹۰ در پنتاگون تدوین شد، هدفش «تأثیر بر اراده، ادراک و فهم دشمن» از طریق نمایش قدرت کوبنده و ضربات ناگهانی است. در این منطق، بمباران گسترده و تخریب زیرساخت‌ها حتی اگر رسماً غیرنظامی خوانده شوند ابزاری است برای ایجاد رعب، فلج روانی و شکستن ارادهٔ مقاومت در سطح جامعه. حمله به مدرسهٔ میناب در روز اول جنگ، با تلفات سنگین کودکان و معلمان، دقیقاً همین کارکرد نمادین-روانی را داشت: پیامی وحشت‌زا به جامعهٔ ایران که «هیچ مکانی امن نیست» و هزینهٔ مقاومت غیرقابل تحمل است. توجیه «نقشهٔ قدیمی» و «محل فعالیت نظامی»: پوشش یا واقعیت؟ واشنگتن مدعی شد که داده‌های قدیمی این محل را «منطقهٔ نظامی» نشان می‌دادند. اما گزارش‌های مستقل تأکید می‌کنند که مدرسه ماهیت غیرنظامی آشکار داشته و هیچ شاهدی بر فعالیت نظامی در لحظهٔ حمله وجود نداشته است. در حقوق بین‌الملل بشردوستانه، «اقداماتی که صرفاً برای گسترش وحشت میان غیرنظامیان طراحی شده‌اند» ممنوع است؛ بنابراین وقتی توجیه‌های فنی با واقعیت میدانی هم‌خوانی ندارند، به صراحت می توان گفت که این ادعاها بیشتر نقش «پوشش حقوقی-سیاسی» برای دکترین شوک و بهت را بازی می‌کنند تا توضیح واقعی حمله. سابقهٔ آمریکا: از هیروشیما تا عراق اوج استفاده از «ایجاد وحشت» به‌عنوان ابزار جنگی در کارنامهٔ آمریکا، بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی در اوت ۱۹۴۵ است. در آن حمله، صدها هزار غیرنظامی در چند ثانیه کشته شدند و شهرها عملاً نابود گردیدند. توجیه رسمی واشنگتن «کوتاه کردن جنگ و نجات جان سربازان آمریکایی» بود، اما بسیاری از مورخان و تحلیل‌گران این اقدام را نمونهٔ بارز «ترور راهبردی» می‌دانند: استفاده از سلاحی با اثر روانی ویرانگر برای وادار کردن ژاپن به تسلیم فوری. در سیاست نظامی آمریکا این الگو بارها تکرار شده است: بمباران توکیو با آتش‌بمب و سپس شهرهای ژاپن، بمباران شهرهای آلمان، و بعدها بمباران گسترده در ویتنام، لائوس و کامبوج؛ همگی با هدف تضعیف ارادهٔ سیاسی و اجتماعی دشمن از طریق رنج غیرنظامیان انجام شد. در جنگ‌های پس از ۱۹۹۰، دکترین «شوک و بهت» به‌صورت رسمی‌تر تدوین شد و در حملهٔ ۲۰۰۳ به عراق به‌عنوان مانیفست عملیاتی آن معرفی گردید. در این چارچوب، نمایش قدرت ویرانگر در روزهای اول جنگ حتی با هزینهٔ غیرنظامی بالا ابزاری برای «فلج‌کردن ادراک» و «شکستن اراده» دشمن تلقی می‌شد. نتیجه‌گیری حمله به مدرسهٔ میناب را نمی‌توان «خطای فنی» خواند؛ این حمله در منطق راهبردی «شوک و بهت» و الگوی بمباران راهبردی با اثر روانی معنادار قرار می‌گیرد. توجیهاتی مانند نقشهٔ قدیمی یا حضور نظامی فرضی، در برابر شواهد فراوان میدانی و گزارش‌های سازمان ملل رنگ می‌بازند و بیشتر بهانه‌هایی‌اند برای پوشش دادن عملی که کارکرد اصلی‌اش ایجاد وحشت و شکستن ارادهٔ جامعه بوده است. و این الگو، ادامهٔ همان مسیری است که آمریکا از هیروشیما و ناکازاکی تا بمباران شهرهای آلمان و ژاپن، ویتنام، عراق و اکنون میناب طی کرده است. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰 ۱۰ ایسمی که همه باید بداند(سری ۲) ۱. ناسیونالیسم (ملی‌گرایی): باور به اهمیت ملت، هویت ملی، زبان، فرهنگ و منافع کشور خود. این ایدئولوژی می‌تواند وحدت‌آفرین باشد، اما در شکل افراطی به طرد دیگران و برتری‌جویی ملی تبدیل می‌شود. ۲. انترناسیونالیسم (فراملی‌گرایی): باور به همکاری و همبستگی میان ملت‌ها و مردم جهان؛ تأکید دارد که مسائل بزرگی مانند جنگ، فقر و بحران‌های زیست‌محیطی مرز نمی‌شناسند و نیازمند عزم جهانی‌اند. ۳. اومانیسم (انسان‌گرایی): دیدگاهی که انسان، کرامت او، خرد، آزادی و توانایی‌اش برای بهبود زیست‌جهان را در مرکز قرار می‌دهد و بر ارزش‌های انسانی تأکید دارد. ۴. نازیسم: ایدئولوژی حزب ناسیونال‌سوسیالیست در آلمانِ هیتلر؛ ترکیبی از ملی‌گرایی افراطی، نژادپرستی، فاشیسم و نظامی‌گری که پس از جنگ جهانی دوم از میان رفت. ۵. میلیتاریسم (نظامی‌گری): باور به نقش پررنگ ارتش، قدرت نظامی و آمادگی دائمی برای جنگ در اداره‌ی کشور و سیاست خارجی؛ معمولاً با هزینه‌کرد سنگین برای تسلیحات همراه است. ۶. ماکیاولیسم: رویکردی در سیاست که کسب و حفظ قدرت را بر اصول اخلاقی مقدم می‌دارد؛ به بیان ساده: «برای رسیدن به هدف سیاسی، هر ابزار سخت‌گیرانه و حسابگرانه‌ای مجاز است.» ۷. ماتریالیسم (ماده‌گرایی): در فلسفه، باور به اینکه واقعیت بنیادین جهان، مادی است و پدیده‌های ذهنی نیز ریشه در ماده و شرایط فیزیکی دارند. در گفتار روزمره، گاهی به معنای پول‌دوستی افراطی و دنیاگرایی نیز به کار می‌رود. ۸. سکولاریسم (عرفی‌گرایی): به جدایی دین از حکومت و قانون‌گذاری عرفی اعتقاد دارد. بدین معنا که دولت نباید بر پایه‌ی دین اداره شود. ۹. پلورالیسم (کثرت‌گرایی): پذیرش و به رسمیت شناختن دیدگاه‌ها، گروه‌ها، فرهنگ‌ها و باورهای متفاوت در جامعه و تضمین حق مشارکت آنان در فضای عمومی و سیاسی. ۱۰. پوزیتیویسم (اثبات‌گرایی): دیدگاهی که دانش معتبر را عمدتاً بر مشاهده، تجربه، آزمایش و شواهد قابل سنجش استوار می‌داند و از تکیه بر حدس‌ها یا باورهای شخصی پرهیز می‌کند. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰تلفات جنگ جهانی دوم در ایران؛ از صدها هزار نفر تا چهار میلیون انسان بی گناه ​ ​سحرگاه سوم شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱)، در حالی که آتش جنگ جهانی دوم سراسر اروپا را فرا گرفته بود، نیروهای متفقین شوروی از شمال و شرق و بریتانیا از جنوب و غرب بدون اعلان جنگ به خاک ایران حمله کردند. دولت ایران پیش‌تر بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، اما متفقین به بهانه حضور کارشناسان آلمانی در ایران و تأمین مسیر تدارکاتی به شوروی، کشور را به اشغال خود درآوردند. ​ارتش ایران در برابر هجوم نیروهای متفقین عملاً مقاومتی از خود نشان نداد. تلفات نظامی ایران در جریان عملیات نظامی کوتاه‌مدت اشغال، حدود ۲۲ کشته و ۴۲ زخمی بود. این عدم مقاومت، زمینه‌ساز یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران شد؛ دوره‌ای که پیامدهای آن بسیار فراتر از تلفات نظامیِ اندکِ روزهای نخست بود. ▪️▪️​خسارات، پیامدها و آسیب‌های جنگ جهانی دوم در ایران ​اشغال ایران اگرچه با مقاومت نظامی چندانی روبه‌رو نشد، اما خسارات و پیامدهای آن در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، فاجعه‌ای بی‌سابقه را برای مردم ایران رقم زد. ▫️​قحطی و گرسنگی گسترده: نیروهای اشغالگر شبکه ریلی ایران را تحت کنترل خود درآوردند و با نیمی از کامیون‌های دولتی و خصوصی کشور قرارداد بستند. در نتیجه، ۷۵ درصد از ظرفیت توزیع مواد غذایی ایران پس از اشغال در سال ۱۳۲۰ مصادره شد. ظرفیت حمل‌ونقل باقیمانده نیز به دلیل محدودیت واردات قطعات یدکی به سرعت از کار افتاد. این امر تجارت داخلی و خدمات اجتماعی را مختل کرد و هزینه‌های زندگی را بیش از ۷۰۰ درصد افزایش داد. پس از برداشت ضعیف محصول در آن سال، قحطی دام‌گیر ایران شد. دولت بریتانیا قول تأمین غلات مورد نیاز را داد، اما نتوانست به تعهد خود عمل کند و وعده‌های کمک آمریکا نیز هرگز محقق نشد. ◽️​تخریب زیرساخت‌ها و اختلال در اقتصاد: اشغال ایران موجب تضعیف کامل دولت مرکزی و تخریب زیرساخت‌های معیشتی کشور شد. متفقین بخش‌های مهم پستی و تلگرافی ایران را اشغال کردند که سبب مختل شدن سیستم ارتباطات در کشور گردید. همچنین اخراج متخصصان و کارشناسان صنعتی آلمان از ایران، به پایان پروژه صنعتی‌سازی کشور انجامید. ◽️ شیوع بیماری‌های مرگبار: در پی قحطی و سوءتغذیه گسترده، بیماری‌های واگیردار، به ویژه تیفوس، به یکی از مهلک‌ترین پدیده‌های این دوره تبدیل شد. ▫️​ناامنی و هرج‌ومرج: اشغال کشور و تضعیف دولت مرکزی، زمینه را برای افزایش راهزنی، ناامنی و سایر ناهنجاری‌های اجتماعی فراهم کرد. ▪️▪️​میزان تلفات و تفاوت‌های آماری ​تلفات انسانی جنگ جهانی دوم در ایران، برخلاف تلفات نظامی اندک روزهای نخست اشغال، یکی از بزرگ‌ترین فجایع انسانی تاریخ معاصر را رقم زد. با این حال، برآوردها از میزان دقیق تلفات میان پژوهشگران با اختلاف‌نظر همراه است و ارقام متفاوتی از صدها هزار تا چند میلیون نفر را نشان می‌دهد. ​محمدقلی مجد، مورخ، تلفات قحطی جنگ جهانی دوم در ایران را حدود چهار میلیون نفر برآورد می‌کند و معتقد است این رقم معادل یک‌چهارم جمعیت ایران در آن زمان بوده است. با این حال، برخی از مورخان و جمعیت‌شناسان این آمار را نمی پذیرند. با این وجود، تردیدی وجود ندارد که شمار قابل توجهی از مردم ایران بدون اینکه ایران نقش و منافع مستقیم در جنگ داشته باشد قربانی این فاجعه شدند. ▪️▪️​دلایل تلفات گسترده ▫️​اشغال نظامی و مصادره منابع: حضور نیروهای بیگانه، تولید و توزیع مواد غذایی را مختل کرد. متفقین با مصادره ۷۵ درصد ظرفیت حمل‌ونقل کشور و کنترل شبکه ریلی، عملاً امکان جابه‌جایی و توزیع مواد غذایی را از مردم سلب کردند. ▫️​بی‌توجهی متفقین به نیازهای ایران: نیروهای اشغالگر بدون توجه به معیشت داخلی ایران، تمام امکانات کشور را برای رفع احتیاجات جنگی خود مصادره کردند. دولت بریتانیا با وجود آگاهی از بحران قحطی، تعهدات خود برای تأمین غله را عملی نکرد. ▫️​اختلال در نظام کشاورزی و حمل‌ونقل: ناامنی راه‌ها، کمبود نیروی کار و اختلال در سیستم حمل‌ونقل، تولید و توزیع محصولات کشاورزی را با بحران مواجه ساخت. ▫️​سیاست‌های اقتصادی متفقین: متفقین به مواد غذایی، توتون، مواد خام و سایر منابع ایران برای مصارف نیروهای خود نیاز داشتند و دولت ایران را عملاً وادار به تأمین این نیازها کردند. ▫️​ضعف دولت مرکزی: اشغال کشور، استعفا و تبعید رضاشاه، دولت مرکزی را به شدت تضعیف کرد و توانایی آن را برای مدیریت بحران و مقابله با قحطی از بین برد. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

فیلم کمیاب از اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ 🎞️ . در بامداد سوم شهریور ۱۳۲۰، ایران از شمال و جنوب توسط نیروهای ارتش سرخ شوروی و بریتانیا اشغال شد. با از هم‌پاشیدگی فرماندهی ارتش و صدور دستور عدم مقاومت، پایتخت در روزهای نخست شهریور به تصرف متفقین درآمد و سرانجام در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، رضاخان با درخواست متفقین استعفا داد و از کشور تبعید گردید 📜👋.

🔰تحریف نام «خلیج فارس» از چه زمانی آغاز شد؟ پهنه آبی واقع میان جنوب و جنوب‌غرب ایران و شبه‌جزیره عربستان، در سنت جغرافیاییِ باستانی، اسلامی و اروپایی، همواره با نام‌هایی هم‌ریشه با «فارس» شناخته شده است. در منابع یونانی و رومی، میان این پهنه و دریای سرخ تمایز روشنی وجود داشت. جغرافی‌دانان از تعبیر یونانی «پرسیکوس کولپوس» و در لاتین از «Sinus Persicus» (خلیج پارس) استفاده می‌کردند. در متون دانشمندان و جغرافی‌دانان جهان اسلام مانند اصطخری (مسالک الممالک)، ابن‌حوقل (صورة الارض)، مقدسی (احسن التقاسیم) و ابوریحان بیرونی، تعابیر صریحی چون «بحر فارس» و «خلیج فارس» به کار رفته است. استمرار این نام در منابع مختلف نشان می‌دهد که «فارس» یک اصطلاح تثبیت‌شده جغرافیایی بوده است. ▪️▪️بازتاب در نقشه‌نگاری و منابع بین‌المللی نام «خلیج فارس» در اطلس‌ها، نقشه‌های تاریخی و متون دریانوردی معتبر جهان به‌عنوان غالب و استاندارد ثبت شده است. در تاریخ نقشه‌نگاری، این آبراه به طور مستمر با نام‌های معادل Persian Gulf شناخته شده است. سازمان‌های تخصصی بین‌المللی مرتبط با دریانوردی و نقشه‌برداری، نظیر سازمان آب‌نگاری بین‌المللی (IHO)، در اسناد رسمی و استاندارد خود (مانند نشریات مرجع) این پهنه را با نام اصلی آن درج کرده‌اند. ▪️▪️استفاده از نام جعلی در سدهٔ بیستم و بستر سیاسی آن برخلاف قدمت چندهزارسالهٔ خلیج فارس، استفاده از نام‌های تحریفی پدیده‌ای متأخر و عمدتاً برخاسته از تحولات سیاسی و جریان‌های ناسیونالیستی سدهٔ اخیر است. رواج این نام‌گذاریِ جعلی از میانهٔ قرن بیستم (دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰) هم‌زمان با اوج‌گیری گفتمان پان‌عربیسم خصوصاً توسط جمال عبدالناصر در برخی کشورهای عربی شدت گرفت و بعدها راه خود را به مکاتبات اداری و رسانه‌ای بعضی از دولت‌های منطقه باز کرد. در این میان رد پای استعمار و نام افرادی چون سر چارلز بلگریو (کارگزار انگلیس در خلیج فارس) نیز مطرح است؛ منابع نشان می‌دهند که او در سال ۱۹۵۵ در نشریه‌ای محلی (صوت البحرین) از عناوین مشابه حمایت کرد. وی هم‌چنین کتابی نوشت که به سال ۱۹۶۶ میلادی چاپ و منتشر شد و در این کتاب نیز از عنوان جعلی برای خلیج‌فارس استفاده کرد. این روند در دهه ۱۹۶۰ میلادی، هم‌زمان با رقابت‌های ژئوپلیتیکی و رشد جریان‌های سیاسیِ بلوک عربی، در سطح رسانه‌ها و برخی کتب درسی کشورهای ساحلی عربی گسترش یافت؛ فرآیندی که ماهیت آن کاملاً سیاسی و خارج از چارچوب‌های سنتیِ نام‌گذاری جغرافیایی بود. ▪️▪️موضع‌گیری و رویهٔ سازمان ملل متحد سازمان ملل متحد و نهادهای تخصصی آن در فرآیند استانداردسازی نام‌های جغرافیایی بارها بر اصالت و اولویت نام رسمی این آبراه تأکید کرده‌اند. در اسناد و رویه‌های اداری دبیرخانه سازمان ملل متحد، استفاده از نام «خلیج فارس» (Persian Gulf) به‌عنوان نام استاندارد و متعارف در مکاتبات و نقشه‌ها الزامی شده است. سند مرجع سازمان ملل با شماره ST/CS/SER.A/29/Rev.1 از جمله منابع کلیدی است که بر لزوم رعایت نام کامل و دقیق این آبراه در اسناد بین‌المللی تأکید دارد. ▪️▪️نتیجه‌گیری نام «خلیج فارس» ریشه‌ای عمیق در تاریخ، ادبیات جغرافیایی ملل و نقشه‌نگاری جهانی دارد و به عنوان یک میراث مکتوبِ چندهزارساله شناخته می‌شود. در مقابل، رواج نام‌های جعلی، پدیده‌ای سیاسی و معاصر است که در بستر رویکرد متمایل به ناسیونالیسم عربی و استعمار در میانهٔ قرن بیستم شکل گرفت. این تفاوت بنیادین نشان می‌دهد که اصالت تاریخی خلیج فارس فراتر از مناقشات مقطعی سیاسی است. #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰شاه: تاج و تختم را مدیون آمریکا هستم/ فاطمی باید اعدام شود کرمیت روزولت، افسر اطلاعاتی آمریکا؛ که نقش اصلی را در طراحی کودتای ۲۸ مرداد ایفا می کرد، در کتاب «کودتا» می نویسد؛ تا حالا به دفتر کار شاه نرفته بودم. میز کار شاه رو به اتاق و در ضلع غربی قرار داشت و در ضلع شرقی کاناپه‌ای با دو صندلی راحتی و یک میز عملی قرار داشت. مشغول احوالپرسی با اعلیحضرت بودم که مرد دیگری با فراک و سینی در دست، دو گیلاس ودکا و خاویار، داخل شد. شاه دعوت کرد بنشینم و جملات اولش بسیار صمیمانه و صادقانه بود: «من تاج و تختم را به خدا، مردمم، ارتشم و شما مدیون هستم». گیلاس ودکایش را برداشت و آن را با اشاره به من بالا برد و به سلامتی من نوشید. من هم در پاسخ همین کار را انجام دادم. شاه لبخند به لب نشاند و گفت: «خیلی خوب است که این‌جا ملاقات می‌کنیم تا توی آن ماشین فکسنی توی باغ!» «بله عالیجناب همین‌طور است!» «نخست‌وزیر جدید، که البته دوست خوب شما هم هست، در راه است و به زودی می‌رسد. مطلبی هست که بخواهید قبل از ورود او به من بگویید؟» با کمی تعقل گفتم: «خوب، اعلیحضرت! آیا حضرتعالی در بارۀ مصدق، ریاحی و دیگران که علیه شما توطئه‌چینی کردند تصمیم خاصی گرفته‌اید؟» اعلیحضرت خیلی قاطعانه پاسخ داد: «خیلی به این موضوع فکر کردم. می‌دانید که مصدق قبل از ورود من به ایران خودش را تسلیم کرد. اگر دادگاه به پیشنهاد من توجه کند...» مکثی کرد و لب‌هایش را جمع کرد و ادامه داد: «او به سه سال حبس در ولایت خودش، احمدآباد، محکوم خواهد شد و بعد از آن هم آزاد خواهد بود اما اجازه خروج از احمدآباد را نخواهد داشت...» شاه ادامه داد: «ریاحی هم به سه سال حبس محکوم خواهد شد و بعد از آن آزاد خواهد بود هر کاری می‌خواهد بکند، البته نه از این کارها که با ما مخالفت کند.» لبخند بر لب ادامه داد: «عده‌ای دیگر هم هستند که کم و بیش با همین احکام مواجه می‌شوند. البته یک مورد استثنایی هم وجود دارد. حسین فاطمی هنوز دستگیر نشده است. اما پیدایش می‌کنیم. او از همه گستاخ‌تر و بددهن‌تر بوده است. او به حزب توده خط می‌داده است که مجسمهٔ من و پدرم را در شهر پایین بکشند. اگر دستگیرش کنیم به اعدام محکوم می‌شود.» #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

🔰 ۱۰ ایسمی که همه باید بداند(سری ۱) ۱. لیبرالیسم: باور به آزادی فردی، حقوق بشر، حاکمیت قانون و اقتصاد بازار آزاد با نظارت محدود. دولت برای تضمین آزادی‌ها و فرصت‌های برابر دخالت می‌کند، اما نه برای کنترل کامل زندگی مردم. ۲. سوسیالیسم: تأکید بر عدالت اقتصادی و مالکیت یا کنترل جمعی بر ابزار تولید برای کاهش نابرابری. این ایدئولوژی بر ارائه‌ی خدمات عمومی گسترده (مانند بهداشت و آموزش) تأکید دارد. ۳. کمونیسم: شکل رادیکال‌تر سوسیالیسم که هدف آن حذف مالکیت خصوصی و ایجاد جامعه‌ای بی‌طبقه است. در عمل، برای تحقق این هدف، به دولتی مرکزی و قدرتمند برای هدایتِ گذار نیاز داشته است. ۴. آنارشیسم: رد کامل اقتدار و دولت مرکزی؛ باور به سازمان‌دهی افقی جامعه از طریق همکاری داوطلبانه و خودگردانی مردم. ۵. فاشیسم: ایدئولوژی راست‌گرای اقتدارگرا، ملی‌گرا و ضددمکراتیک که بر پیشوای مقتدر و تمرکز دولت بر هویت ملی تأکید دارد. ۶. کاپیتالیسم (سرمایه‌داری): نظام اقتصادی مبتنی بر مالکیت خصوصی و بازار آزاد که در آن رقابت و سود، تولید و قیمت‌گذاری را هدایت می‌کنند. نابرابری اقتصادی در این نظام محتمل است، مگر اینکه مقررات و سیاست‌های بازتوزیعی وجود داشته باشند. ۷. امپریالیسم: سیاست یا فرآیند گسترش نفوذ و کنترل یک کشور بر سرزمین‌ها یا کشورهای دیگر (از طریق ابزارهای سیاسی، اقتصادی یا نظامی) به سود کشور سلطه‌گر. ۸. فمینیسم: جنبش و نظریه‌ای که خواستار برابری جنسیتی در حقوق، فرصت‌ها و موقعیت اجتماعی است و علیه تبعیض و ساختارهای نابرابر مبارزه می‌کند. ۹. مارکسیسم: نظریه‌ی اجتماعی-اقتصادی برگرفته از آثار کارل مارکس که بر تحلیل تاریخی و طبقاتی جامعه، نقد سرمایه‌داری و پیش‌بینی گذار از سرمایه‌داری به سوسیالیسم و سپس کمونیسم تأکید دارد. ۱۰. پوپولیسم (مردم‌گرایی): سبکی سیاسی که خود را نماینده‌ی «مردم عادی» در برابر «نخبگان» معرفی می‌کند. این جریان می‌تواند چپ‌گرا یا راست‌گرا باشد و معمولاً با شعارهای ساده‌گرایانه و وعده‌های جذاب همراه است. #ایسم #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

این اجماع، به طرح‌ریزی عملیات آژاکس (کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) و سقوط دولت ملی مصدق انجامید.

🔰 چرا مصدق در جریان ملی‌شدن صنعت نفت به آمریکا روی آورد؟ گرایش دکتر محمد مصدق به ایالات متحده در جریان نهضت ملی‌شدن صنعت نفت (۱۳۲۹–۱۳۳۲)، یکی از پیچیده‌ترین و فراگیرترین فرازهای تاریخ دیپلماسی معاصر ایران است. بررسی پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این تصمیم نه از روی ناآگاهی یا «ساده‌انگاری شتاب‌زده»، بلکه حاصل محاسبه‌ای استراتژیک بر پایه خوانش خاصی از نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم بود. ۱. نظریه «موازنه منفی» و تاکتیک جست‌وجوی «نیروی سوم» همایون کاتوزیان در تحلیل اندیشه سیاسی مصدق نشان می‌دهد که سیاست خارجی ایران در طول سده‌های ۱۹ و اوایل سده‌ی ۲۰ عموماً بر پایه «موازنه مثبت» می‌چرخید؛ بدین معنا که حاکمان برای مهار فشار یکی از دو قدرت استعماری (بریتانیا یا روسیه)، امتیازی هم‌وزن به قدرت دیگر واگذار می‌کردند. مصدق با رد این چارچوب سنتی، دکترین «موازنه منفی» را بنیان نهاد که به معنای نفی هرگونه امتیاز به هر یک از قدرت‌های بزرگ بود. بااین‌حال، برای خنثی‌سازی فشار بریتانیا در بحران نفت، او به‌عنوان یک تاکتیک عملی به دنبال جلب حمایت آمریکا به‌عنوان یک «نیروی سوم» رفت. در آن برهه، آمریکا هنوز سابقه‌ی استعماری مستقیمی در منطقه نداشت و در افکار عمومی نخبگان ملی‌گرا، دولتی مدرن، تجددخواه و مخالف استعمار کهن اروپایی شناخته می‌شد. ۲. ادراک از ژست ضداستعماری آمریکا و الگوی آرامکو بر اساس پژوهش‌های مارک گازیوروسکی و یرواند آبراهامیان، رفتار نخستین ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم، این ادراک را در هیئت حاکمه‌ی ایران ایجاد کرد که واشنگتن با استعمار مستقیم اروپایی زاویه دارد. برای نمونه، قرارداد ۵۰-۵۰ آرامکو با عربستان در سال ۱۹۵۰ (۱۳۲۹) در اذهان عمومی ایران چنین تفسیر شد که آمریکا حامیِ تقسیم عادلانه‌ی درآمدهای نفتی است؛ حال آنکه شرکت نفت ایران و انگلیس (AIOC) از اعطای سهمی عادلانه به ایران سر باز می‌زد. هم‌چنین، با آغاز بحران نفت، دولت هری ترومن با دخالت نظامی بریتانیا در پالایشگاه آبادان مخالفت کرد و فرستادگانی مانند اورل هریمن را برای میانجی‌گری روانه‌ی تهران ساخت. این رویکرد ظاهراً بی‌طرفانه، مصدق را قانع کرد که آمریکا می‌تواند نقش میانجی عادلی ایفا کند. ۳. محاصره‌ی اقتصادی بریتانیا و نیاز به جایگزین مالی به تحلیل مری آن هیس در بررسی تحریم بین‌المللی نفت ایران، پس از تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت در اسفند ۱۳۲۹، بریتانیا با اعزام ناوهای جنگی، تهدید خریداران نفت و مسدود کردن دارایی‌های پوندی ایران در بانک‌های لندن، شریان اقتصادی کشور را قطع کرد. مصدق برای پیاده‌سازی استراتژی «اقتصاد بدون نفت» و اداره‌ی کشور، نیازمند پشتیبانی مالی فوری بود. او جلب حمایت آمریکا را تنها مسیر ممکن برای: دریافت وام از بانک جهانی یا بهره‌مندی از کمک‌های فنی «اصل چهار ترومن» و ورود شرکت‌های مستقل نفتی آمریکایی به بازار ایران برای شکستن انحصار و تحریم تجاری بریتانیا می‌دانست. ۴. به‌کارگیری اهرم «خطر کمونیسم» در جنگ سرد برخی پژوهشگران تاریخ سیاسی اشاره می‌کنند که مصدق کوشید از دو قطبی جنگ سرد به‌عنوان یک اهرم چانه‌زنی استفاده کند. بزرگ‌ترین کابوس ژئوپلیتیک واشنگتن در اوایل دهه‌ی ۱۹۵۰، توسعه‌ی نفوذ شوروی به سمت آب‌های گرم خلیج فارس بود. مصدق در گفت‌وگو با دیپلمات‌های آمریکایی (نظیر لوی هندرسون) بارها یادآور شد که اگر فشار اقتصادی بریتانیا دولت قانونی ایران را فلج کند، کشور دچار فروپاشی شده و حزب توده (کمونیست‌ها) قدرت را به دست خواهند گرفت. اما او در این محاسبه، اهمیت راهبردیِ اتحاد با بریتانیا را برای آمریکا دست‌کم گرفت و تصور می‌کرد که ترس واشنگتن از شوروی، بر روابط دیرینه‌اش با لندن اولویت دارد؛ حال آنکه آمریکایی‌ها نگران بودند مبادا سیاست‌های مصدق خود به افزایش نفوذ کمونیست‌ها دامن بزند. ۵. چرا محاسبات دیپلماتیک مصدق ناکام ماند؟ بررسی‌ها نشان می‌دهند که خطای اصلی در محاسبات مصدق، ناشی از دو عامل کلیدی بود: ▪️منطق ساختاری سرمایه‌داری نفتی: به تعبیر آبراهامیان، اگرچه واشنگتن و لندن بر سر منافع شرکتی رقابت داشتند، اما در یک اصل کلی متفق‌القول بودند: عدم ایجاد خط‌مشی و الگویی که در آن یک کشور جهان‌سومی بتواند کنترل کامل منابع نفتی خود را در دست گیرد؛ زیرا این امر خطری مستقیم برای سرمایه‌گذاری‌های نفتی آمریکا در سراسر جهان محسوب می‌شد. ▪️تغییر دولت در واشنگتن و نقش بریتانیا: اگرچه نشانه‌های تغییر رویکرد از اواخر دوران ترومن آشکار شده بود، اما با روی کار آمدن دوایت آیزنهاور و برادران دالس، دکترین آمریکا به‌کلی از «میانجی‌گری» به «مداخله‌گری سخت» تغییر یافت. در این فضای جدید، بریتانیا موفق شد تیم کاخ سفید را قانع کند که مصدق نه‌تنها توانایی مهار کمونیسم را ندارد، بلکه خود عاملی برای بی‌ثباتی و تهدید منافع غرب است.

#علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science

مرور یک فریب تاریخی؛ 🔰اعراب چگونه با وعده بریتانیا، امپراتوری عثمانی را زمین زدند؟ ​شورش عربی علیه امپراتوری عثمانی در خلال جنگ جهانی اول، یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ معاصر خاورمیانه است؛ رخدادی که در کنار عملیات نظامی متفقین، به تضعیف حاکمیت عثمانی در سرزمین‌های اسلامی و عربی کمک کرد و زمینه‌ساز شکل‌گیری نظم سیاسی تازه‌ای در منطقه شد. تحولات آن دوره را باید حاصل تلاقی منافع بریتانیا، مطالبات رهبران عرب، رقابت قدرت‌های اروپایی و ضعف روزافزون امپراتوری عثمانی دانست. ▪️​نقش «لارنس عربستان» در شورش اعراب علیه عثمانی ​​توماس ادوارد لارنس، افسر اطلاعاتی، باستان‌شناس و نویسنده بریتانیایی، از جمله افرادی است که همواره نقش پررنگ وی در شورش اعراب علیه امپراتوری عثمانی بیان شده است. لارنس پیش از شروع جنگ در شام و میان‌رودان فعالیت کرده بود. آشنایی او با زبان عربی، جغرافیای منطقه و شبکه‌های محلی، سبب شد در دوران جنگ به‌عنوان رابط بریتانیا با نیروهای عربی عمل کند. نقش او در هدایت، هماهنگی، مشاوره، انتقال منابع و جلب پشتیبانی بریتانیا در تعیین سرنوشت نهایی نبرد مهم و حیاتی بود. ▪️​هدف اعراب و وعده‌های مبهم بریتانیا ​با آغاز جنگ، امپراتوری عثمانی در کنار آلمان قرار گرفت. بریتانیا برای دفاع از کانال سوئز و منافعش در خلیج فارس، به همکاری با «شریف حسین بن علی» (امیر مکه) روی آورد. این همکاری بر پایه مکاتباتی شکل گرفت که در سال‌های ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ میان او و کمیسر عالی بریتانیا در مصر (سر هنری مک‌ماهون) ردوبدل شد: ​شریف حسین خواهان به‌رسمیت‌شناختن استقلال یک دولت یکپارچه عربی بود که حجاز، شام، عراق و دیگر مناطق عربی را در بر گیرد. ​ بریتانیا اصل استقلال عربی را پذیرفت اما حدود دقیق این استثناها (به‌ویژه درباره سرزمین‌های ساحلی سوریه و فلسطین) مبهم باقی ماند و بعدها به کانون اختلاف تبدیل شد. ▪️​شورش عربی چگونه پیش رفت؟ ​این شورش در ژوئن ۱۹۱۶ از حجاز آغاز شد. نیروهای وابسته به شریف حسین با پشتیبانی تسلیحاتی و لجستیکی بریتانیا وارد نبرد شدند. استراتژی آن‌ها بر جنگ نامنظم استوار بود: ▫️​عملیات چریکی: نیروهای عرب به‌جای درگیری‌های گسترده با ارتش عثمانی، به حملات سریع، کمین و تخریب مواضع آسیب‌پذیر در جغرافیای بیابانی روی آوردند. ▫️​فلج کردن راه‌آهن حجاز: این خط، شاهراه ارتباطی عثمانی میان دمشق و مدینه بود. حمله مداوم به ریل‌ها و قطارها، عثمانی را ناگزیر ساخت منابع قابل‌توجهی را صرف حفاظت از این مسیر کند و در جبهه‌های اصلی تضعیف شود. ▫️​تصرف عقبه (۱۹۱۷): این بندر استراتژیک به دست نیروهای عرب تحت فرمان «عوده ابوتایه» و با مشارکت فیصل و لارنس تصرف شد. حمله غافلگیرانه از سمت خشکی، به بریتانیا امکان داد تا پشتیبانی دریایی مؤثری از نیروهای عرب فراهم کند. ▫️​پیشروی به سوی دمشق (۱۹۱۸): نیروهای عرب در هماهنگی با ارتش بریتانیا (به فرماندهی ژنرال آلنبی) به سوی شمال پیش رفتند و در نهایت دمشق از کنترل عثمانی خارج شد. این پیروزی بخشی از عملیات گسترده‌تر متفقین در جبهه شام بود. ▪️▪️​توافق‌های پنهانی و تعارض وعده‌ها ​هم‌زمان با این نبردها، قدرت‌های اروپایی در حال مذاکره درباره آینده خاورمیانه بودند که اعتماد میان اعراب و لندن را به‌شدت تضعیف کرد: ​۱. توافق محرمانه سایکس–پیکو (۱۹۱۶): توافقی میان بریتانیا و فرانسه برای تعیین حوزه‌های نفوذ بود. بر این اساس، فرانسه در سوریه و لبنان دست بالا را داشت و عراق و بخش‌هایی از فلسطین و اردن سهم بریتانیا می‌شد. ۲. اعلامیه بالفور (۱۹۱۷): بریتانیا رسماً از ایجاد «خانه ملی برای یهودیان» در فلسطین حمایت کرد. این اعلامیه در تعارض آشکار با خواست رهبران عرب برای حاکمیت بر فلسطین بود و به یکی از ریشه‌های منازعه تاریخی این منطقه تبدیل شد. ▪️▪️​نتیجه جنگ و استقرار نظام قیمومیت ​پس از فروپاشی عثمانی، دولت بزرگ و یکپارچه‌ای که اعراب انتظار داشتند شکل نگرفت. در کنفرانس «سن‌رمو» (۱۹۲۰)، جامعه ملل نظام «قیمومیت» را تصویب کرد: ​عراق و فلسطین (و بعدها شرق اردن) زیر قیمومیت بریتانیا قرار گرفتند. ​سوریه و لبنان به قیمومیت فرانسه درآمدند. ​این نظم تازه، با مقاومت‌های گسترده‌ای از جمله انقلاب ۱۹۲۰ عراق و مقاومت سوری‌ها و فلسطینیان روبه‌رو شد و خاورمیانه مرزبندی‌های جدیدی را زیر سایه قدرت‌های اروپایی تجربه کرد. ▪️▪️​سرنوشت لارنس لارنس پس از جنگ، از سیاست بریتانیا و سرنوشت متحدان عرب خود ناخرسند بود و احساس خیانت به آنان می کرد. او در کنفرانس صلح پاریس تلاش کرد از مطالبات اعراب حمایت کند، اما در برابر استقرار نظام قیمومیت ناکام ماند. او سپس از شهرت عمومی گریخت، مدتی با نام‌های مستعار در ارتش خدمت کرد و سرانجام در سال ۱۹۳۵ در یک سانحه موتورسیکلت جان باخت. کتاب مشهور او، «هفت رکن حکمت»، روایتی ادبی و شخصی از همین تجربه تاریخی است.

​نتیجه‌گیری ​​پاسخ به این ادعا که «ایران دریای خزر را فروخته است»، بر خلاف فضاسازی و شایعه سازی های رسانه‌ای منفی است. کنوانسیون آکتائو یک مصالحه حقوقی و امنیتی پیچیده است که هرچند دستاوردهای نظامی و امنیتی مهمی برای دفع تهدیدات خارجی در مرزهای شمالی دارد، اما در حوزه اقتصاد انرژی و قراردادهای دو جانبه و چندجانبه همسایه‌ها درباره بستر دریا، همچنان نیازمند دیپلماسی هوشمندانه و توافقات تکمیلی است تا منافع ملی ایران به صورت کامل تضمین شود.

آیا ایران دریای خزر را به روسیه فروخته است؟ ​ارسال لایحه «کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر» به مجلس پس از سال‌ها توقف، بار دیگر شایعه «فروش خزر به روسیه» و ادعای کاهش سهم ایران را در افکار عمومی داغ کرده است. اما واقعیتِ ماجرا بسیار پیچیده‌تر از این روایت‌های جنجالی است. کنوانسیون آکتائو نه سند فروش خزر است و نه سند نهاییِ تعیین سهم ایران؛ بلکه یک چارچوب حقوقی و امنیتی برای دریایی است که پس از فروپاشی شوروی، از یک مسئله دوجانبه به پرونده‌ای پنج‌جانبه تغییر شکل داد. سهم ایران پیش از فروپاشی شوروی چقدر بود؟ ​تا پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، دریای خزر عملاً میان ایران و شوروی تعریف می‌شد. برخلاف تصور رایج عموم، در معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ هیچ ماده‌ای مبنی بر مالکیت ۵۰ درصدی ایران و ۵۰ درصدی شوروی بر کل دریا و منابع آن وجود نداشت. این معاهدات بیشتر بر حق استفاده مشترک از سطح آب (نظیر کشتیرانی، تجارت و ماهیگیری) متمرکز بودند و مرز دقیق آبی یا سهم کشورها از منابع بستر دریا در آن‌ها تعیین نشده بود. ​تغییر معادلات با فروپاشی شوروی ​با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، به جای یک همسایه در شمال، چهار کشور جدید (روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان) در سواحل خزر ظاهر شدند. این موضوع ضرورت تدوین یک رژیم حقوقی جدید را ایجاد کرد. مذاکرات طولانی میان این پنج کشورِ ساحلی بیش از دو دهه به طول انجامید و سرانجام در سال ۲۰۱۸ به امضای «کنوانسیون آکتائو» در قزاقستان منجر شد. با این حال، اجرای کامل این سند برای ایران همچنان در گرو تصویب نهایی در مجلس شورای اسلامی است. ​کنوانسیون آکتائو پهنه آبی خزر را چگونه تقسیم می‌کند؟ ​بر اساس این کنوانسیون، آب‌های دریای خزر به این شکل تفکیک می‌شوند: ​۱۵ مایل دریایی: آب‌های سرزمینی هر کشور. ​۱۰ مایل دریایی (مازاد بر آب‌های سرزمینی): منطقه انحصاری ماهیگیری. ​باقی‌مانده پهنه آبی: منطقه مشترک برای کشتیرانیِ شناورهای هر پنج کشور. ​بنابراین از منظر کشتیرانی، هیچ کشوری نمی‌تواند به‌طور یک‌جانبه مانع عبور شناورهای ایرانی در آب‌های مشترک شود. ​ماجرای سهم ۱۳ درصدی چیست؟ ​حساس‌ترین بخش ماجرا مربوط به بستر و زیربستر دریای خزر (محل قرارگیری منابع نفت و گاز) است. نکته مهم این است که در کنوانسیون آکتائو هیچ عدد و درصدی (نه ۱۳ درصد، نه ۲۰ درصد و نه هیچ فرمول دیگری) برای سهم ایران یا سایر کشورها تعیین نشده است. تعیین حدود بستر دریا به توافق‌های دوجانبه و چندجانبهِ بعدی میان کشورهای هم‌جوار موکول شده است؛ و اتفاقاً همین مسئله نقطه اصلی اختلاف میان موافقان و مخالفان در داخل ایران است. ​استدلال موافقان و نگرانی‌های مخالفان ​موافقان کنوانسیون (نگاه امنیتی): موافقان معتقدند این سند دستاورد بزرگی برای امنیت ملی است؛ زیرا حضور نیروهای نظامی کشورهای غیرساحلی را در خزر ممنوع می‌کند. طبق این قرارداد، هیچ کشور ساحلی حق ندارد قلمرو خود را در اختیار قدرت‌های خارجی (مانند آمریکا و ناتو) برای اقدام نظامی، جاسوسی یا تجاوز به دیگران قرار دهد. ​مخالفان کنوانسیون (نگاه اقتصادی و ژئوپلیتیک): منتقدان نگران پیامدهای اقتصادی و ترانزیتیِ واگذاریِ تعیین مرزهای بستر دریا به توافقاتِ بعدی هستند. نگرانی عمده آن‌ها هموار شدن مسیر برای پروژه‌هایی نظیر خط لوله ترانس‌خزر است که می‌تواند گاز ترکمنستان را از کف دریا به جمهوری آذربایجان و سپس اروپا منتقل کند. این اتفاق نقش ایران در سوآپ گازی را کمرنگ کرده و وزن ژئوپلیتیکی تهران را کاهش می‌دهد. علاوه بر این، تقویت جایگاه ترانزیتی جمهوری آذربایجان می‌تواند به پیشبرد پروژه‌های حساسی نظیر «کریدور زنگزور» کمک کرده و دسترسی مرزی ایران به ارمنستان را با چالش مواجه کند. ​دو ابهام مهم حقوقی و جغرافیایی ​۱. خط موهوم آستارا – حسینقلی: برخی نگران‌اند که این خطِ فرضی که ریشه در رویه‌های یک‌جانبه دوران شوروی دارد، مرز ایران شناخته شود. اما موافقان تاکید دارند که این خط در کنوانسیون آکتائو مبنای حقوقی پیدا نکرده و ایران همواره به آن معترض بوده است. ​۲. اصل انصاف و شکل هندسی سواحل ایران: ساحل ایران در دریای خزر نسبت به سایر کشورها حالت مقعر و فرورفته دارد. اگر تقسیم‌بندی صرفاً بر اساس «خط میانی» (روش‌های مکانیکی) انجام شود، سهم ایران به‌شدت کاهش می‌یابد. به همین دلیل، هیئت ایرانی در مذاکرات بر «اصل انصاف» تاکید داشته است. در متن کنوانسیون نیز قید شده که اگر شکل ساحل، کشوری را در وضعیت نامساعد قرار دهد، این موضوع باید در تعیین خطوط مبدأ لحاظ شود.

🔰آیا ایران دریای خزر را به روسیه فروخته است؟ ​ارسال لایحه «کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر» به مجلس پس از سال‌ها توقف، بار دیگر شایعه «فروش خزر به روسیه» و ادعای کاهش سهم ایران را در افکار عمومی داغ کرده است. اما واقعیتِ ماجرا بسیار پیچیده‌تر از این روایت‌های جنجالی است. کنوانسیون آکتائو نه سند فروش خزر است و نه سند نهاییِ تعیین سهم ایران؛ بلکه یک چارچوب حقوقی و امنیتی برای دریایی است که پس از فروپاشی شوروی، از یک مسئله دوجانبه به پرونده‌ای پنج‌جانبه تغییر شکل داد. ◀️ متن کامل یادداشت‌ را در اینستاگرام بخوانید 👇👇 https://www.instagram.com/p/DbsL9tgDFFv/?igsh=MXFtbXgxNTd4NWw2Mg==

🔰 چرا جنبش مشروطه ایران ناموفق بود؟ ۱۴ مرداد یادآور صدور فرمان مشروطه است؛ روزی که مظفرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، در پی اعتراضات گسترده مردم، روحانیون و روشنفکران، به محدود شدن قدرت مطلقه پادشاه و تأسیس مجلس شورای ملی تن داد. این رویداد نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود، زیرا برای نخستین بار مفاهیمی چون «حاکمیت قانون»، «پارلمان» و «حقوق شهروندی» را به‌صورت جدی وارد سپهر سیاسی کشور کرد. با این حال، این نهضت بزرگ با گذشت اندک زمانی با بحران‌های پیاپی مواجه شد و نتوانست به اهداف اولیه خود یعنی برقراری یک نظام دموکراتیک پایدار، توسعه سیاسی و امنیت ملی دست یابد. در نهایت، این ناکامی‌ها و هرج‌ومرجِ پس از آن، از عوامل مهمِ زمینه‌ساز برآمدن حکومت اقتدارگرای رضاخان بود. برای بررسی دلایل ناکامی این جنبش، مورخان عوامل را به دو دسته کلی داخلی و خارجی تقسیم می‌کنند که می توانیم به مواردی از این قبیل اشاره داشته باشیم: ۱. ریشه‌ها و عوامل داخلی ▪️▪️شکاف‌های عمیق فکری و ایدئولوژیک: یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مشروطه، تضاد میان درک گروه‌های مختلف از مفهوم «آزادی» و «قانون» بود. روشنفکران سکولار به دنبال قوانین عرفی و مدل‌های غربی بودند، در حالی که بخشی از روحانیون، به‌ویژه طیف مشروعه‌خواه به رهبری شیخ فضل‌الله نوری، خواستار تطبیق قوانین با شرع اسلام بودند. در مقابل، گروهی دیگر از روحانیون برجسته مانند آخوند خراسانی، مازندرانی و نایینی از مشروطه حمایت می‌کردند و آن را با اسلام ناسازگار نمی‌دانستند. همین تنوع دیدگاه در میان علما و روشنفکران سکولار باعث پیچیدگی، چنددستگی و تضعیف انسجام رهبری نهضت شد. ▪️▪️فقدان تجربه سیاسی و نهادهای مدنی: جامعه ایران پیش از آن تجربه گسترده‌ای از مشارکت سیاسی، تحزب و دموکراسی نداشت. ناآشنایی مردم و حتی بسیاری از نخبگان با سازوکارهای پارلمانی، باعث شد تا مجلس به جای محلی برای قانون‌گذاری، به صحنه درگیری‌های شخصی و جناحی تبدیل شود. ▪️▪️ضعف شدید دولت مرکزی و گسترش ناامنی: با تضعیف قدرت و اقتدار شاه، دولت مرکزی اقتدار خود را از دست داد. در نتیجه، ایلات، عشایر، خان‌های محلی و راهزنان در گوشه و کنار کشور سر به شورش برداشتند. این ناامنی فراگیر باعث شد تا بخش عمده‌ای از مردم از مشروطه سرخورده شوند و برای حفظ جان و مال خود، خواهان روی کار آمدن یک دولت استبدادی دیگر شوند. ▪️▪️بحران‌های اقتصادی و فقر: خزانه خالی به‌جا مانده از دوران قاجار، نظام مالیاتی ناکارآمد و فساد اداری، دولت‌های مشروطه را در تأمین نیازهای اولیه کشور فلج کرده بود. تورم، بیکاری و قحطی، امید مردم به بهبود شرایط اقتصادی پس از جنبش مشروطه را به یأس تبدیل کرد. ۲. نقش ویرانگر عوامل خارجی ▪️▪️مداخلات مستقیم روسیه و انگلیس: دو ابرقدرت آن زمان یعنی روسیه تزاری و امپراتوری بریتانیا، یک ایرانِ قدرتمند و دموکراتیک را در تضاد با منافع استعماری خود می‌دیدند. اوج این مداخله در قرارداد ۱۹۰۷ نمایان شد که ایران را بدون اطلاع دولت مشروطه، به دو منطقه نفوذ (روس در شمال، انگلیس در جنوب) تقسیم کردند. روسیه تزاری همواره از محمدعلی‌شاه در سرکوب مشروطه‌خواهان حمایت می‌کرد و در نهایت مجلس اول توسط کلنل لیاخوف روسی به توپ بسته شد. ▪️▪️جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸): با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، خاک کشور به میدان نبرد نیروهای روس، عثمانی و انگلیس تبدیل شد. این اشغال نظامی شیرازه اقتصاد و امنیت ایران را به طور کامل از هم پاشید و منجر به «قحطی بزرگ» شد که جان شمار بسیار زیادی از ایرانیان را گرفت. در چنین شرایط فاجعه‌باری، بقای کشور در اولویت قرار گرفت و آرمان‌های مشروطه‌خواهی به حاشیه رفت. ▪️▪️نتیجه‌گیری اگرچه جنبش مشروطه در تثبیت یک نظام دموکراتیکِ باثبات در کوتاه‌مدت ناموفق بود، اما در نگاه کلان تاریخی نمی‌توان آن را یک «شکست مطلق» نامید. مشروطه بذر مفاهیم مدرنی چون قانون‌گرایی، تفکیک قوا و حقوق شهروندی را در ذهنیت جامعه ایرانی کاشت. نهادهایی مانند مجلس شورای ملی، قانون اساسی و مطبوعات آزاد، هرچند با فراز و نشیب، یادگار این دوران هستند که مسیر تاریخ ایران را برای همیشه تغییر دادند. ▪️▪️منابع برای مطالعه بیشتر: ✔️ ایران بین دو انقلاب اثر یرواند آبراهامیان ✔️ تاریخ مشروطه ایران اثر احمد کسروی ✔️ مشروطه ایرانی اثر ماشاءالله آجودانی ✔️ ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران اثر فریدون آدمیت #علوم_سیاسی ☑️ کانال تلگرام و پیج اینستاگرام علوم سیاسی 👇 🅾️ @po_science