سازِ نوروز

من از دریچه‌ی سبزِ خیالِ خسته‌ی خویش به باغِ زرد ِ بهارانِ رفته می‌نگرم به روزهای درازی که در کَجاوه‌ی عُمر به شب رسید عبث، بر سرِ دو راهی‌ها در انتظارِ یکی زان دو راه ِ دور و دراز ولی، همیشه، همیشه در آخرِ هر راه در انحنای لب‌ام، آه خیمه می‌زد، آه... که کاش راه دگر را گرفته بودم پیش... کیومرث منشی زاده (از گزینه‌ی اشعار، نشر مروارید، ص۲۱۹) https://t.me/saznorooz

🔵 ابیات ِ ابتدایی ساقی‌نامه‌ی حافظ وزن شعر: فعولُن فعولُن فعولُن فَعَل بیا ساقی آن مِی که حال آوَرَد کرامت فزاید، کمال آوَرَد به من دِه که بَس بی‌دل اُفتاده‌ام وز این هر دو بی‌حاصل افتاده‌ام بیا ساقی آن مِی که عکس‌اش ز جام‌ به کی‌خسرو و جَم فرستد پیام‌ بِده تا بگویم به آوازِ نی‌ که جمشید کِی بود و کاووس کِی بیا ساقی آن کیمیای فُتوح‌،‌ که با گنجِ قارون دَهَد عُمرِ نوح‌ بده تا به روی‌ات گشایند باز درِ کام‌رانی و عُمْرِ دراز‌ بده ساقی آن مِی کز او جام ِ جَم زَنَد لاف ِ بینایی انْدر عَدَم‌ به من دِه که گردم به تایید ِ جام‌ چو جَم، آگَهَ از سِرّ ِ عالَمْ تَمام. حافظ https://t.me/saznorooz

🟡 ساقی‌نامه، کشته‌مُرده، صوفی‌نامه به نوعی از شعر کلاسیک فارسی بر وزن "فعولُن فعولُن فعولُن فَعَل" یا "فعولُن فعولُن فعولُن فعول"، که به مضامینی چون مرگ، پند و اندرز و فانی‌بودن حیات آدمی بپردازد؛ ساقی‌نامه گویند. برای نمونه‌ از ساقی‌نامه‌های نظامی گنجوی، حافظ، امیرخسرو دهلوی، سلمان ساوجی، رضی‌الدین آرتیمانی و هوشنگ‌ ابتهاج می‌توان نام برد. در ردیف‌های موسیقی کلاسیک ایران همین وزن شعری اگر در دستگاه ماهور اجرا شود، ساقی‌نامه می‌خوانندش، و اگر در گوشه شکسته‌ی ماهور اجرا شود به آن "کُشته‌مُرده" گویند و اگر به آواز بیات اصفهان بیاید می‌شود؛ صوفی‌نامه. البته می‌توان همین وزن را در دستگاه‌ها و آوازهای دیگر هم به اجرا درآورد. برای مثال در گوشه‌ی مخالف سه‌گاه یا فضای کلی دستگاه سه‌گاه. در ردیف‌های سازی این سه گوشه به طور مختصر در دستگاه ماهور آمده، ولی در ردیف‌های آوازی به طور مفصل روایت شده است. https://t.me/saznorooz

داوود گنجه‌ای (۱۳۲۱) نوازنده‌ی کمانچه و ردیف‌دان. شهرام ناظری (۱۳۲۸) https://t.me/saznorooz

تحلیلِ ساز و آواز نوا وزن شعر: مفاعیلُن مفاعیلُن فعولُن غم ِ عالم همه کِردی به بارُم مگر مو لوک ِ مست ِ سر قِطارُم (درآمد) مهارم کردی دادی به ناکَس فزودی هر زمان باری به بارُم (درآمد با اشاره به نیشابورک) به روی دلبری گر مایل اَستُم مکن مَنع‌اُم گرفتارِ دل اَستُم خدا را ساربون آهسته می‌ران که مو وامونده‌ی این قافله‌ اَستُم (اشاره به نیشابورک و فرود) دو چشمونت پیاله پُر ز مِی بی دو زلفونت خراجِ مُلک رِی بی همی وعده کِری امروز و فردا نَذونم مو که فردای تو کِی بی؟ (عراق و فرود) دمی بورِه بِوین حال‌اِم تِه دلبر دل‌ام تنگه شبی با ما به سر بَر تِه گل بر سر زنی ای نو گلِ مو به جای گل زنم مو دست ِ بر سر (عراق و فرود) ز حال خویش‌تن مو بی‌خبر بیم نَذونم در سفر یا در حَضَر بیم فغان از دست تو ای بی‌مروّت همی ذونم که عمری در به در بیم (نهفت، اشاره به حسینی شور و فرود) بابا طاهر 🔵 لوک ِ مست ِ سر قطار: اُشتران بارکش کاروان را گویند. شتر نَر به هنگام جفت‌گیری انگاری مست می‌شود و کف از دهان‌اش بیرون می‌آید و در این حالت سنگینی بار را احساس نمی‌کند. 🟢 به جهت ِ تحلیلِ گوشه‌ها، دوبیتی‌های اول و دوم که در درآمد نوا اجرا شده، درهم‌تنیدگی درآمد و نیشابورک و اساساً فضای دانگ دوم نواست؛ که بیش از این اجازه‌ی تفکیک را به ما نمی‌دهد. https://t.me/saznorooz

ابوالقاسم عارف قزوینی (۱۲۵۹-۱۳۱۲) شاعر، ترانه‌سرا، تصنیف‌ساز https://t.me/saznorooz

نکنم اگر چاره دلِ هرجایی را نتوانم و تن ندهم رسوایی را همه شب من اختر شِمُرِم کِی گردد صبح مه ِ من چه دانی تو غم ِ تنهایی را چه خوش است اگر دیده رُخِ دلبر بیند نبُوَد جز این فایده‌ای بینایی را ملت اَر بدانند ثمرِ آزادی را برکنند ز بُن ریشه‌ی استبدادی را. ابوالقاسم عارف قزوینی https://t.me/saznorooz