اکنون در دسترس! پژوهش تلگرام ۲۰۲۵ — مهمترین بینشهای سال 
''Шын'' солун. Тыва дылда медээлер.
رفتن به کانال در Telegram
895
مشترکین
اطلاعاتی وجود ندارد24 ساعت
-37 روز
-630 روز
در حال بارگیری داده...
کانالهای مشابه
هیچ دادهای
مشکلی وجود دارد؟ لطفاً صفحه را تازه کنید یا با مدیر پشتیبانی ما تماس بگیرید.
ابر برچسبها
هیچ دادهای
مشکلی وجود دارد؟ لطفاً صفحه را تازه کنید یا با مدیر پشتیبانی ما تماس بگیرید.
اشارات ورودی و خروجی
---
---
---
---
---
---
جذب مشترکین
ژوئن '26
ژوئن '26
+1
در 0 کانالها
مه '26
+2
در 0 کانالها
Get PRO
آوریل '26
+2
در 0 کانالها
Get PRO
مارس '26
+25
در 2 کانالها
Get PRO
فوریه '26
+82
در 4 کانالها
Get PRO
ژانویه '26
+73
در 4 کانالها
Get PRO
دسامبر '25
+84
در 1 کانالها
Get PRO
نوامبر '25
+57
در 1 کانالها
Get PRO
اکتبر '25
+60
در 0 کانالها
Get PRO
سپتامبر '25
+155
در 2 کانالها
Get PRO
اوت '25
+19
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئیه '25
+43
در 3 کانالها
Get PRO
ژوئن '25
+64
در 1 کانالها
Get PRO
مه '25
+49
در 1 کانالها
Get PRO
آوریل '25
+280
در 2 کانالها
Get PRO
مارس '25
+157
در 3 کانالها
Get PRO
فوریه '25
+118
در 4 کانالها
Get PRO
ژانویه '25
+335
در 2 کانالها
| تاریخ | رشد مشترکین | اشارات | کانالها | |
| 18 ژوئن | 0 | |||
| 17 ژوئن | 0 | |||
| 16 ژوئن | 0 | |||
| 15 ژوئن | 0 | |||
| 14 ژوئن | 0 | |||
| 13 ژوئن | 0 | |||
| 12 ژوئن | 0 | |||
| 11 ژوئن | 0 | |||
| 10 ژوئن | 0 | |||
| 09 ژوئن | 0 | |||
| 08 ژوئن | 0 | |||
| 07 ژوئن | 0 | |||
| 06 ژوئن | 0 | |||
| 05 ژوئن | 0 | |||
| 04 ژوئن | 0 | |||
| 03 ژوئن | 0 | |||
| 02 ژوئن | +1 | |||
| 01 ژوئن | 0 |
پستهای کانال
БОКС, КИКБОКС БАЗА ММА-НЫҢ ХӨГЖҮЛДЕЗИ
Тывага бокстуң эгезин 1947 чылда Кызылга ССРЭ-ниң 1936 чылда чемпиону Александр Пахович Ларин салган. Өвүрге эң баштай боксёр башкы Даңгай-оол Донгак 1959 чылда Торгалыг школазынга өөреникчилерниң сонуургалын оттурган. Өөреникчилериниң аразындан шыырак боксёр башкылар үнген: Андрей Базыр-оол, Алексей Тевек, эртемден Чүргүй-оол Доржу башкызының ажылын уламчылааннар. Оларның өөреникчилери: Василий Монгуш, Алексей Базыр-оол, Борис Доржу, Анатолий Дамдын, Борис Баазан, Вячеслав Баазан, Владимир Кончук, Хеймер-оол Донгак база Сергей биле Юрий Түлүш (алышкылар) хамааржырлар.
Хандагайтыга 1976 чылда Сергей Очур, Владимир Кончук база Александр (Сарыг) Кууларның хостуг залдарга оолдарның сонуургалын оттуруп өөредип турган. 1984 чылдан тура хөй-ниитижи тренер, бокска спорт мастеринге кандидат Семён Дажы-Серенович Монгуш бокс секциязын ажыткаш, спортка ынак оолдарны өөредип эгелээн. Өөреникчилериниң аразындан баштайгы спорт мастеринге кандидат Вадим Балчыырак 1986 чылда РСФСР-ниң элээди оолдар аразынга 1-ги черни алган. Ол-ла чылын Минусинск хоорайга И.М. Киров аттыг турнирге Оолак Сат чемпион болган. Хандагайтыга 1994 чылдарда бокска база кикбоксингиге республика болгаш Россия чергелиг маргылдаалар каш удаа эрткилээн. Ол маргылдааларның удуртукчузу Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның күш-культура болгаш спорттуң тергиини, делегей чергелиг шииткекчи Семен Дажы-Серенович Монгуш.
(Уланчылыг).
Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
| 2 | БАШТАЙГЫ МАСТЕРЛЕР
Тывага спортчу хүрештерниң (грек-рим, хостуг, тыва хүреш) баштайгы секциязын 1 дугаар профтехучилищеге Павел Михаилович Петров эгелээн. Улаштыр 1958 чылда Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунга ССРЭ-ниң спорт мастери Изаил Хасанов хостуг хүреш секциязын чорудуп эгелээн.
Өвүр кожуунга хостуг хүрешти 60 чыл бурунгаар, 1966 чылда, Торгалыг школазынга физика башкызы Бүрбүжал Күр-Базырович Монгуш оолдарның сонуургалын оттурган. Түңнелинде 1968-1969 чылдарда башкының шыырак өөреникчилери: Василий Осурбай, Орел Калзың-оол, Валерий Донгак, Михаил Санаа, Тумат-оол Бүрбү школачыларның республика маргылдааларынга шаңналдыг черлерже кирип турган. Хандагайтыга 1968 чылда хөй-ниитижи тренер Владимир Мандан-Хорлуу эгезин салган. Сөөлүнде Москва хоорайның студентилер аразынга Тумат-оол Бүрбү шаңналче кирген база Владимир Мандан-Хорлуу 1-ги черни алгаш, Болгарияга студентилер аразынга делегей чергелиг маргылдаага киришкен. Өвүрден хостуг хүрешке ССРЭ-ниң баштайгы спорт мастерлери: Болат Чөкпек, Алексей Чамбал-оол, Сергей Мартына, Сергей Адыгжы, Олег Дамбажык, Мерген Ооржак, Дидим-оол Донгак, Виталий Дембирел. Хүрештиң 3 хевиринге Россияның спорт мастери (хостуг, грек-рим, самбо) — Салим Сат. ССРЭ-ниң делегей чергелиг спорт мастери, СНГ чурттарының чемпионадынга 2 катап мөңгүн медаль эдилекчизи Орлан Монгуш. Россияның делегей чергелиг спорт мастери (Россияның 2002 чылда чемпиону) Аян-оол Ондар. Россияның алдарлыг спорт мастери Европаның 3 дакпыр чемпиону, делегей чемпионадынга 2 катап мөңгүн медаль эдилекчизи, 2004 чылда Олимпий оюнунга 5-ки черни алган Лориса Ооржак. Делегей чергелиг шииткекчилер база Тыва Республиканың алдарлыг тренерлери: Мерген Ооржак, Меңги Санаа. Бүгү-россия чергелиг шииткекчи Сат-Ок Кенден, ТР-ниң алдарлыг тренерлери база бүгү Россия чергелиг шииткекчилер Эртине-Маадыр Донгак, Айдың Достай.
Кыс уруглар хүрежин 30 чыл бурунгаар, 1996 чылда, Хандагайтыга Россияның алдарлыг тренери Виктор Монгушович Достай эгезин салган. Амгы үеде хостуг база самбо хүрештерде 40 хире спорт мастерлери бар. Оларның аразындан 40 хире элээди оолдар, уруглар Россияның тиилекчилери болган. Кыс уруглар хүрежиниң шыырактары: Лориса Ооржак, Айлаана Куулар, Буяна Куулар, Ангелина Монгуш, Чаяна Монгуш, Солаңгы Донгак, Чойгаана Тумат. Амгы үеде хостуг база херээжен хүреш маргылдааларын сумулар аайы-биле эрттирери чаңчыл болган.
Самбо хүрешке баштайгы орук изекчизи — композитор Батый Кенеш. ССРЭ-ниң баштайгы спорт мастерлери: Болат Чөкпек, Анатолий Монгуш, Евгений Монгуш (шупту Солчур оолдары). ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидат, Забайкалье шериг округунуң чемпиону Валерий Кенден (Торгалыг). Россияның спорт мастерлери: Самир Сат (Торгалыг), Түмер Ондар (Солчур). Россияның самбо биле дзюдога спорт масте- ри — Темир Монгуш.
Сумо хүрештиң шыырактары: Россияның делегей чергелиг 2 спорт мастери Сайын-Белек Түлүш биле Андрей Монгуш. Россияның спорт мастерлеринге Чаян Донгак, Сайын-Белек Дүвендей, Буянмаа Куулар, Күдер Дун, Айдыс Монгуш, Ким Седен-оол, Салим Седен-оол, Алина Шойдан. | 0 |
| 3 |  +1💥Өвүр черде спорттуң сайзыралы
📢Өвүр кожууннуң 85, спорт школазының 45, уруглар хүрежиниң 30 чылдаан төөгүлүг байырлалдарын уткуштур спорттуң хөгжүлдези база шыырактары-биле таныжыңар.
Өвүр кожуунга спортту сайзырадыры-биле ажылдап чораан удуртукчулар: Бабың-оол Монгуш, Комбу Донгак (“Урожай” ниитилели), Мөңгүн-оол Донгак, Мадон Монгуш, Василий Балчыырак, Василий Ондар, Алексей Монгуш, Анатолий Комун-Доржу база Мирослава Дамчат.
Кожууннуң спорт школазы 1981 чылда Хандагайтыга ажыттынган. Баштайгы директору РСФСР-ниң спорт мастери, Тываның Арзылаң мөгези Кара-оол Донгакович Шагдыр болган. Баштайгы хостуг хүреш тренерлери: Виктор Достай, Василий Кара-Сал, Алексей Куулар, Сергей Адыгжы, Сергей Мартына, Олег Дамбажык, Каң-Демир Монгуш, Анатолий Куулар база Анатолий Монгуш (дзюдо), Евгений Монгуш (самбо). Оларның ажылы – өөреникчилерни, аныяктарны спортче хаара тудары, шыырак спортчуларны белеткээри база аныяктарның кадык амыдыралче чүткүлүн көдүрери болур.
Амгы үеде школаның директору 1996 чылда уруглар хүрежин эгелээн Россияның алдарлыг тренери Виктор Монгушович Достай. Бо хүн школада спорттуң 7 хевири бар: хол бөмбүү, футбол, хостуг хүреш, дзюдо, сумо, бокс, кикбокс.
ХӨЙНҮҢ ОЮННАРЫ
Хол бөмбүү 1951-1953 чылдарда суур бүрүзүнге нептереп, аныяктарның ынак оюну апарган. Баштайгы шыырак ойнакчыларга Торгалыгдан Элбек Шагдыр (Тумат), Узун-Буудай, Архимед Айыжы, Чаш-оол Айыр-Санаа (шупту Кыргыстар), Владимир Шарый-оол, Кончай Донгак, Херел-оол Седен-оол, Хандагайтыдан Семис Хертек, Владимир Ховалыг, Тыртынай Монгуш, Солчурдан Бавыштай Монгуш дээш өскелер-даа хамааржыр. Өвүрнүң бөмбүкчүлери 1963-1965 чылдарда республикага тергиидеп, бирги черни ап турганнар. Торгалыг совхозка 1965-1969 чылдарда “Урожай” спорт ниитилелиниң даргазы Очур-оол Донгактың удуртулгазы-биле чылдың-на Барыын-Хемчик кожууннуң “Большевик” совхозтуң спортчулары-биле эш-хууда ужуражылгаларны кылып, баскетбол, футбол, хөккей оюннарын сайзырадып, аныяктарны спортче сонуургалын хаара тудуп эгелээн.
Баскетболга шыырак ойнакчылар: Бабың-оол Монгуш, Кызыл-оол Бадыргы, Эрес-оол Меңниг-оол, Александр Достай дээш оон-даа өскелер. 1968 чылда өвүржүлер Тываның бирги чери дээш баскетбол маргылдаазынга бирги черни алганнар.
Хөккейге 1959-1962 чылдарның шыырак ойнакчыларынга Тыртынай, Бабынай, Очур-оол, Чыргал-оол Монгуштар, Архимед Айыжы, Кызыл-оол Тумат, Альберт Санчат-оол, Киим-оол Чавынчак, Чаш-оол Айыр-Санаа олар хамааржыр. Дараазында чылдарда Киим-оол биле Александр Донгак алышкылар, Орел Маадыр-оол, Дадар-оол Тумат, Николай Чараш-оол, Тумат-оол Бүрбү, Анатолий биле Сергей Кошкар-оол алышкылар. Сөөлүнде хөккей колдуунда Торгалыгга сайзырааш, 1983 чылда республиканың “Урожай” спорт ниитилелиниң бирги чери дээш маргылдаага төлептиг киришкеш, 3 дугаар шаңналдыг черни алганнар. Аңаа киришкен спортчулар: Херел-оол Седен-оол, Василий Балчырак, чаңгыс холдуг Иван Монгуш, Демир-оол Монгуш, Эрес-оол Саая, Миша Дамбажык, Валера Кенден, Хемер-оол Донгак, Валера Кызыл-оол дээш өскелер-даа.
Кожуунга спортту сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киирген башкылар: хол бөмбүүнге Элбек Шагдыр, Владимир Шарый-оол (Торгалыг), Кара-оол Саая (Саглы), ТР-ниң алдарлыг тренери Светлана Тотошева, Дмитрий Шарый-оол (Чаа-Суур), амгы үеде Надя Истомина (Хандагайты); баскетболга Эрес-оол Меңниг-оол; футболга Кончай Донгак, биче-футболга (футзал) Аян Түлүш дээш өскелер-даа.
Амгы үеде хол бөмбүүнге Өвүрнүң уруглар командазы 2025-2026 чылдарда республика маргылдаазынга шаңналдыг черлерже киргеннер (тренери Надя Истомина); бичии футболга (футзал) 2025 чылда школачы оолдар боттарының бөлүүнге республикага 1-ги база 2-ги черлерни алганнар (тренери Аян Түлүш).
Кожуунда хөгжүлдениң “Төрээн суурум”, “Төрээн кожуунум” деп хол бөмбүүнге чаңчыл болган маргылдаалары база Хандагайты школазының доозукчузу Сергей Даш-оолович Кууларның эгелээни “Төрээн школам” деп спартакиада чылдың-на бедик деңнелге эртип турары улуг чоргаарал. | 0 |
| 4 | | ӨӨРЕДИГЛИГ ЧУГААЛАР |
Күске какпазы
Бир-ле катап күске ферманың ээзи какпа салып каанын эскерип каан. Ол дугайын күске дагаага, хойга база инекке чугаалаан. «Күске какпазы — сээң берге айтырыың-дыр, биске кандыг-даа хамаарылга чок!» — деп харыылааннар.
Кезек үе эрткенде, күске какпазынче чылан киргеш, фермерниң кадайын ызырыпкан. Кадайын эмнээр дээш, дагаа эъди-биле мүн хайындырган. Оон аарыг кижизин тегерип келген төрелдерин чемгерер дээш, хой өзээннер. Төнчүзүнде мөчээн кадайын ажаарда, инек соккан.
Ол бүгүнү күске ханада үт өттүр көргеш, кымга-даа, чүү-даа хамаарылга чок деп чүүлдү бодап каап турган.
Сургаалдың утказы: Бир эвес силерге бир-ле чүүл дорт хамаарышпас болза, ол силерге дегбес деп бодаваңар.
Эзир биле тоолай
Ыяш будуунга эзир чүнү-даа кылбайн, дыштанып олурган.
Бичии тоолай эзирни көрүп кааш айтырган:
— Силер ышкаш чүнү-даа кылбайн олуруп болур мен бе?
— Ынчанмайн, чүге болбас деп — деп, эзир харыылаан.
Тоолай ыяш адаанга дыштанып олурда, хенертен дилги маңнап келгеш, тоолайны туткаш, чипкен-дир.
Сургаалдың утказы: Чүнү-даа кылбайн олурар дээр болза, эң-не бедик черге олурар ужурлуг силер.
Думчууң сукпа!
Фермага аът аарый берген. Мал эмчизи:
— Даарта эртен туруп келбес болза, удудур сыкыртыр болган-дыр.
Эртенинде аът турбаан. Ооң чанынга хой чыткан:
— Дүрген тур, оон башка өлүр сен!
Аът туруп келген.
Мал эмчизи:
— Кайгамчык чүве-дир аа, байырлаар болза эки-дир! Ол дээш хойдан өзээлиңер!
Сургаалдың утказы: Кажан-даа өске херекче думчууң сукпа (ынчалза-даа күске какпазы дугайында чугааны утпаза эки).
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ... | 0 |
| 5 | https://vk.com/wall-201111625_62996 | 0 |
| 6 | I АЖЫКТЫГ СҮМЕЛЕР I
⚡️ГЕМАТОГЕН АЖЫКТЫГ БЕ?
Гематогенниң кол кезээ — буганың кургаткан ханы. Ол ышкаш ында чигир сировун, желатинни, хоюткан сүттү, ары чигирин, патоканы, витаминнер болгаш минералдарны холаан.
Ажыктыг шынары: железо чедишпезин хандырар (ол дээш ону чогааткан), ол ышкаш иммуннуг системаның ажылдаарын деткиир продукт база организмни ажыктыг бүдүмелдер-биле хандырар.
Шупту гематогеннер ажыктыг бе? Чок, бүдүрген черинден хамааржыр. Чамдык продуктуларда альбумин (хандан кылган порошок) безин чок болур. Ол чокта анаа-ла чигирзиг батончик болур.
⚡️АЛОЕ, КАПУСТА БАЗА КРАХМАЛ
Эът-кеште көгерген черни канчаар дүрген чидирерил? Кемдээн черге чара кескен алое бүрүзүн салыр. Ол бичии көкке эки дузалаар. Алоени пластырь-биле быжыглап ап болур. А шала улуг көгерген балыгны капуста бүрүзү-биле эмнеп болур. Капуста бүрүзүн салыр мурнунда бичии чымчадыр соктап алыр.
Ол ышкаш крахмалды суг-биле митпейтир холааш, кемдээн черге чаар. Даартазында-ла гематоманың изи безин чок боор!
База бир арга — банан картының иштии талазын көгерген черге чартык шак тургузарга база дээштиг.
⚡️ГЕМОГЛОБИНИ ЧАВЫС КИЖИЛЕРГЕ АЖЫКТЫГ РЕЦЕПТ
Бир стакан грек тоорук үрүңү биле ол хире үзүмнү 1 литр банкаже кудар. Ийи ортумак лимонну сөөктеринден аштааш, эът тыртар машинага тырткаш, ооң кырынче немээр. Ары чигири (май айның болза оон-даа эки), бир-бир стакан морковь биле свекла чулуун кырынче немээш, шуптузун холуй былгаар. Ону соодукчуга шыгжаар. Хүнде 3 катап бир омааш иштин чиир.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ... | 0 |
| 7 | https://vk.com/wall-201111625_63007 | 0 |
| 8 | Чоннуң хомудап турары кончуг шын. 1921 чылда генерал Бакичиниң 4 муң ажыг шериин Элегес хемге дүжүргеш, Кочетовтуң каттышкан партизан отряды чок кылгаш, Тыва чуртун камгалап алган болгай. Өл-Арыг шак мындыг суггаттыг чер турган. Суурнуң чону база ол айтырыгны шиитпирлеп бээри-биле дилегни киирерге, Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызынга сайгарган түңнелинде билдингени болза, Тывада суггарылга системаларын 2023 чылда катап тургузуп эгелээн. Ооң иштинде Таңды болгаш Чеди-Хөл кожууннарда Кочетов биле Элегестиң суггарылга системаларының дугайында чугаа чоруп турар. Төлевилелдиң ниити өртээ, ооң иштинде системаларның боттарын катап тургузары, суг чажар системаларны садып алыры, шөл сезонунга дорт бүдүрүлге чарыгдалдары 132 сая рубль ажыг. Төлевилелче суг курлавырларын ажыглаарының үре-түңнелин бедидер, көдээ ажыл-агыйның дүжүдүн көвүдедир, бүдүрүлгениң чорудуун турумчудар, агаар-бойдустуң байдалындан хамаарылганы эвээжедир сорулга-биле суггарылганы көдээ девискээрлерниң хөгжүлдезинге болгаш чурттакчы чоннуң амыдырал-чуртталгазының шынарын бедидеринге идигни бээр объектилерни тургузар акшаландырыышкын хемчээлин соңгаар чоруткан. Ол суггаттар-биле ажылдап турар кижи база барын чугааладылар.
2025 чылдың сентябрь 4-те суурнуң чону орук чериниң сайыдынга база дилег киирген. Кочетов суурнуң Шаңган көвүрүүн суглуг чаашкын соонда бир кыдыын чире шаап, үрей берген турган. ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыдынга чоннуң дилээн киирген түңнелинде, эртенинде орук чериниң ажылдакчылары келгеш, дораан эде кылганнар. Ынчангаш ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыдынга база ажылдакчыларынга чонумнуң мурнундан четтиргенимни илередир-дир мен.
Кочетов – Элегес-Аксы оруунуң ажылы ам-даа уламчылаар дээрзин Чазактың ажыл-ижин түңнээн отчёдун таныштырып келген С.В. Оюн дыңнатты.
/ Сергей ОЮН, Таңды кожууннуң улус депутады.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16 | 0 |
| 9 | | ОТЧЁТ СООНДА БОДАЛДАР |
💥Чоннуң караа көскү
📢Апрель 3-те Таңды кожууннуң Кочетов суурнуң Б.Д. Оюн аттыг көдээ культура бажыңынга Тыва Республиканың Чазааның 2025 чылда кылып чоруткан ажыл-чорудулгазын ажылчын бөлүк таныштырган. Ниитизи-биле республиканың социал байдалын, хөгжүлдезин чон эки деп көрүп турарын саналдап чугааладылар. Ылап-ла оруктар, бажың-балгат тудуглары, аңгы-аңгы губернатор төлевилелдериниң боттанылгазы дээш угланыышкын бүрүзүнде кылып чорудуп турар ажыл хөй-дүр. Ылаңгыя Тывавыстың төвү Кызыл хоорайда чуртталга оран-савалары, оруктар, социал объектилер тудуглары дыка-ла көвей туттунуп турар-дыр. Чоннуң караа көскү.
Чазактың 2025 чылда кылып чоруткан ажылынга сумунуң чону «эки» деп үнелелди берген. Ам эрткен чылдың түңнел хуралынче эглип көрээлиңер.
Эрткен чылын ТР-ниң Чазак Даргазының 2024 чылда кылып чоруткан ажыл-чорудулгазын Кочетов суурга эрттирген турган. Ынчан тус черниң чону Кочетов — Элегес-Аксының оруун септээр дугайында Чазактан төлээлеп келген даргаларга дилег киирген турган.
Чоннуң чоон оруу
Кочетов—Элегес-Аксының оруунуң байдалын чолаачылар база Кызыл хоорайже албан херектерлиг улус машиналарлыг аргыжып чорааш көрүп болур. Хөмүр сөөрткен улуг хөй машиналар, чиик машиналарлыг чолаачыларга онза айыылдыг салдарны чедирип турар. Улуг чүъктүг машиналарны чиик-даа, улуг машиналар-даа аргыжып эртерде, соондан, мурнундан көзүлбес довурактар машиналарның аргыжарынга айыыл-халапты чедирип болур. Оон ыңай Элегес хем улуг чаъс, үер үезинде суур чоогунда хем кыдыында орукту чылдың-на чире шаап, үреп турарындан, эрик 1-2 метр орукче кызырлып чоруп олурар. Оруктарны эде кылгаш, асфальтылап бээрин суурнуң чону дилегни Чазактан дилээн.
Бо айтырыгларга хамаарыштыр 2025 чылдың июль 25-те ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыды Ш.А. Чыргал-оолдуң адынче 21-57847/2025 дугаарлыг билдириишкинни киирген. Чурттакчы чоннуң дилээн сайыт хүлээп алгаш, хемниң орукче чирлип үрелип бар чыдар черин калбайтыр эде кылдырган. Кочетов—Элегес-Аксы оруун база 4 км орукту «Межегей» хөмүр-даш уургайынга чедир кылган. Бо хүнде ол оруктуң комплекстиг септелгезин боттандырарынга саң-хөө курлавырлары кызыгаарлаттынган. Федералдыг бюджеттен немелде акша-хөреңги көрдүнер болза, келир чылдарда Элегес-Аксы—Кочетов автооруктуң капиталдыг септелгезин чоорту акшаландырып болур.
Амгы үеде чаа кылып бар чыткан оруктуң кыдыында Элегес хем агып эгелээн. Хем Чал-Кежиг суурнуң адаандан чире баткаш, Кочетов суурнуң чоогундан аккаш, орук кыдыынче агып турар. Элегес, Кочетов суурнуң чонунуң мал-маган оъттаар чери — Өл-Арыг кургап каан. ССРЭ үезинде Элегес хем 3 адырлыг агып чыткан. Бир адыры – Кочетов суурнуң мурнуу чоогунда Өл-Арыгдан агып баткан, 2 дугаар адыры – Элегес суурнуң чоок талазындан, 3 дугаа- ры – суурнуң арга кыдыындан баткаш, Шанчыг дааның кыдыы-биле агып турган. Ам Элегес хем ол черлеп батпайн турарындан улуг ортулук кургап каан, оът-сиген үнмейн барган. | 0 |
| 10 | https://vk.com/wall-201111625_63032 | 0 |
| 11 | 💥Улуг-эргек
(Чуваш улустуң тоолунга үндезилээн)
📢Бичии-салаа чүге дораан доңа бээр деп? Хензиг болгаш. А чүге дораан чылыга бээр деп? Үргүлчү эштери-биле кады, оларның-биле эптиг-чөптүг база ажылгыр болгаш ындыг.
А улуг-эргек шыырак-даа болза, доңуучал. Чүге? Чүге дизе ол үргүлчү чааскаан чоруур, хол-хавының иштинге безин аңгыланып алыр. Чамдыкта ол дыка доңа бергеш, эштеринге кээп чыннып алыр. Ол хирезинде бичии салааларны бо-ла базынчактай бээр болдур ийин!
Кижиниң беш салаалары — беш алышкы ышкаш. Найыралдыг болур дизе, чүнү канчаарыл?
Шупту кады, деңге эрес-шудургу ажылдаар. Хаарылгаларны, маскаларны, ширбиилдерни, хүүректерни туткаш, ажыл-ишче дүрген кирер апаар. Кидин түлүк ажыл үезинде кым-даа доңмас. Салаалар деридип, хол-хаптары уштунар. Ам-на улуг-эргек дуңмаларынга каттыжып, олар-биле демниг ажылдаар. Бир эвес чааскаан турган болза, ол чүнү канчап алыр деп? Думчуунуң үдүн чушкуур дээрден башка аан?
Беш, харын-даа он салаа дөгере хөделирге, кандыг-даа ажылды кылып кааптар!
(Г. Волковтуу-биле)
Г.Д. Сундуйнуң «Улусчу ужурлар» деп номундан алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16 | 0 |
| 12 |  💥Далайга дамды дуза
🎥Буян Владимирович Оюн – Тывада сураглыг кижилерниң бирээзи. Тыва телевидениениң хоочуну, «Тува24» телеканалдың салым-чаяанныг, тулган оператору Буян Оюн кайгамчык кадрларны тырттырып, сагыш-сеткилге артып калыр чырык овур-хевирлерни тургузуп, көрүкчүлерниң сеткилин өөртүп чоруур.
Кижилерге өөрүшкүнү сөңнеп чоруур ховар талантылыг коллегавыс Буян Владимирович бо хүннерде берге аарыг-биле маадырлыг демисежип, холу салдынмайн, быжыг тура-сорукту көргүзүп чоруур. Амгы үеде эмнээшкинниң бирги чадазы болур химиятерапияны эртип турар. Ол эмнээшкин чүгле «багай» лейкоциттерни эвес, а «экилерин» база узуткап кааптар болганы-биле, хүннүң-не хан кудары негеттинип турар. Дараазында ийи дугаар чадазында Москва хоорайда шыырак гематология төвүнге эмнээшкинни уламчылаар. Ынчангаш коллегаларының болгаш өске-даа эриг баарлыг, буянныг кижилерниң чылыг-чымчак сөстери, чалбарыг-йөрээлдери, материалдыг дузазы артык эвес деп санап турар бис.
Чеже-даа берге бол, Буян Оюн бүзүрелин чидирбейн, кадыкшылын экижидип алырынга идегеп, аарыг-биле демисежирин соксатпайн, чоок кижилерин муңгаратпайн, быжыг туруштуун көргүзүп турары өөрүнчүг. Ооң турум чаңы, дүжүп бербези, келир үеге бүзүрелдии кыдыында улустуң безин хей-аъдын көдүрүп, сергедиптер шынарлыг. Бо бүгү тура-соруу оон-даа күштүг болур кылдыр сагыш човангыр тыва чонувустан, «далайга дамды дуза» дээри ышкаш, дузадан кадарын дилеп тур бис.
Донорларның ханы хүнү-биле херек бооп турар.
Акша-төгерик талазы-биле материалдыг дузаны уруунуң
Сбербанкыда картазынче чорудуп болур:
2202 2055 7622 2803 (уруу О. Долма Буяновна)
Буян Владимировичиге сегип үнүп келиринге дузадан кадып көрээлиңерем, эргим чонувус!
Хүндүткел болгаш бүзүрел-биле,
«Тывамедиагрупп» Парлалга бажыңының коллективи. | 0 |
| 13 | 💥Тыва дылым – төрээн дылым
📢Тыва бичии чаштар “Авай-ачай”, “угбам-честем”, “даайым-күүйүм”, “акым-чаавам” деп сөстер мерген угаанныг улуг өгбелеривистиң дылы дээрзин билири чугула. Тыва дылын үнелеп, чаа чараш сөстерге чугааланып билири дээрге өртек чок улуг аас-кежик болдур ийин.
Тыва дылдың улуг шинчилекчизи Ш.Ч. Саттың йөрээл сөс-биле эгелээн: “Чырык өртемчейге карак чивеш аразында чуртталгамда тыва дылдыг төрээн чонум аразында чор мен”. Шынап-ла, тыва литературлуг дылды сайзырадып турар чогаалчыларның, шүлүкчүлерниң чогаалдарындан бөдүүн арат-чон төрээн дылын, ылаңгыя бурун сөстерни, эки билип ап чоруур болгай.
Амгы үеде элээди уруглар чамдык эрги сөстерни эки билбейн чоруур. Чижээ, ээжегей – сүттен кылган амданныг чем, эзеңги – аът кырынче үнерде херек тепкииш, үлгүүр – өг иштинге аяк-сава, паш, аъш-чем шыгжаар (шкаф) эдилел дээш оон-даа өске.
/ Бараат ДЕЛЕГ-ООЛ,
күш-ажылдың хоочуну, РФ-тиң өөредилгезиниң тергиини.
Бай-Тайга кожуун.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9 | 0 |
| 14 | https://vk.com/wall-201111625_62758 | 0 |
| 15 | https://vk.com/wall-201111625_62729 | 0 |
| 16 | https://vk.com/wall-201111625_62747 | 0 |
| 17 | https://vk.com/wall-201111625_62416 | 0 |
| 18 |  💥Мал оолдаашкыны
📢Республиканың Көдээ ажыл-агый яамызының медээлери ёзугаар алырга, 2026 чылдың эгезинде малчыннарның коданнарынга төрүүр шээр малдың баш саны ниитизи-биле 371,2 муң турган. Оларның 271 муңу хой, 100,2 муңу өшкү. Төрүүр инектиң саны – 100,2 муң, белер 43,7 муң. Олардан 189,6 муң хураганны, 70,1 муң анайны, 58,6 муң бызааны, 30,6 муң кулунну ажаап алырын планнаан турган.
Апрель айның баштайгы хүннеринде байдал-биле алырга, 115 муң анай-хураган, 20 муң бызаа, 4,5 муң кулун төрүттүнген. Чаш малдың кадыының байдалы болгаш деңгели багай эвес, өлүп хораар чоруу демдеглеттинмээн.
Агаар-бойдустуң чылааны болгаш одарларда харның эрээни-биле холбаштыр малды малчыннар одарладып кадарып турар.
Частың эгези эң ылаңгыя чаш малдың сырыңгылап аарып болур берге үези. Малдың баш санын чидириг чокка камгалаар сорулга-биле республиканың ветеринария албанының ажылдакчылары күжениишкинниг ажылдап турар. 2026 чылдың эрткен айларында 26 муң азырал амытанга халдавырлыг аарыгларга удур вакцинацияны мал эмчилери чоруткан. 6 муң мыйыстыг бода малга, 10200 хой-өшкүге ящурга удур тарылганы кылган. Сибирь язвазы, эмфизематозтуг карбункул дээш өске-даа халдавырлыг аарыгларга удур вакцинацияны мал эмчилери уламчылап турар.
Амгы үеде регионда эпизоотиктиг байдал чогумчалыг. Халдавырлыг аарыглардан малдың өлүп хораар таварылгазы демдеглеттинмээн.
Халдавырлыг аарыгларга удур демисел чорударынга эмнер болгаш өске-даа биологтуг бүдүмелдер республиканың ветеринария албанының курлавырында бар.
Малдың кадыын быжыглаарынче (иммунизация) угланган ажылдарны 2026 чылда чорударынче улуг кичээнгейни угландырган. Малдың халдавырлыг болгаш айыылдыг аарыгларынга удур 2 810 002 муң тарылга ажылдарын чорудар. 1272501 санныг малга тарылганы кылыр. Шээр малга тарылга чорударынга 900 муң хире, мыйыстыг бода малга 380 муң ажыг дозаны ажыглаар. Аъттар, инектер, хой-өшкү, тевелер болгаш ивилерге сибирь язвазынга удур тарылганы чорудар, аңаа 1,18 сая доза вакцинаны ажыглаар. Бруцеллёзка удур ветеринарлыг хемчеглерни 206811 санныг мал-маганга чорудар. Хаваннарның чума, ивилерниң некробактериоз аарыгларынга удур ветеринарлыг хемчеглерни алыр.
Моолдуң талазындан халдавырлыг мал аарыгларының дамчып кирерин болдурбазы-биле Өвүр, Тес-Хем болгаш Мөңгүн-Тайга кожууннарда карантинниң 9 пунктузун тургускан.
Тывага малдың баш санын көвүдедир азырап өстүреринге чугула ветеринарлыг хемчеглерни баш бурунгаар болгаш өй-шаанда ап чорударынга республиканың ветеринария албанының материалдыг баазазын 2021–2025 чылдарда быжыглааны, ажылдакчыларының санын 148-ке чедир көвүдеткени дыка салдарлыг болган.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының блогундан хоолгалаан.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9 | 0 |
| 19 | Кадыкшыл хүнүнде Культурлуг хөгжүлде төвүнге база Арбат шөлүнге эмчилер чурттакчы чоннуң кадыкшылын хынап, янзы-бүрү процедураларны кылып, профилактиктиг оюннар, беседалар дээш оон-даа өске хемчеглерни хөйү-биле эрттирген. Ук хемчеглер чүгле кадыкшыл хүнүнде эвес, а бүдүн ай дургузунда үргүлчүлээр.
Чыжыргана СААЯ.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9 | 0 |
| 20 | “Медицина адырынга мергежээн болурундан аңгыда, ёзулуг кээргээчел чүрек херек. Бистиң эмчилеривис, эмчи сестралары хүннүң-не маадырлыг чорукту кылып, кижилерниң амы-тынын камгалап, муң-муң өг-бүлелерниң амыр-дыжын камгалап турарлар. “Буянныг чүрек” деп күрүне шаңналынга төлептиг болганнарга байырым чедирип тур мен. Силерниң чедиишкиннериңер дээрге бүдүн Тываның чоргааралы-дыр! Республиканың кадык камгалал адырының ажылдакчыларының шуптузунга эгээртинмес күштү, чаа-чаа чедиишкиннерни күзедим. Силерниң буянныг чүректериңерниң оттары кажан-даа өшпес болзун!” – деп, Владислав Ховалыг эмнелге ажылдакчыларынга байырын чедирген.
Тываның Баштыңының чарлыы ёзугаар кадык камгалал адырында “Буянныг чүрек” деп күрүне шаңналдарын элээн каш угланыышкыннар аайы-биле тывыскан. “Чылдың технологиязы” деп угланыышкынга 16 эмчини, “Чылдың камгалакчызы” дээш 15, “Ховар кезиишкинни кылгаш, кижиниң амы-тынын камгалааны дээш” 3, “Чуртталганың үндезини” деп шаңналга 8, “Баштайгы эмчи дузазын шынарлыг чедиргени дээш” 14 эмчини шаңнаан. Оларның аразында 1 дугаар Республика эмнелгезиниң аңгы-аңгы салбырларының, Республиканың уруглар эмнелгезиниң, уругларның стоматология поликлиниказының, Улуг-Хемниң база Чөөн-Хемчиктиң кожууннар аразының медицина төптериниң, ТР-ниң Перинаталдыг төвүнүң база өске-даа эмнелгелерниң ажылдакчылары бар.
Бир дугаар республика эмнелгезиниң хирург эмчизи, операция блогунуң эргелекчизи, Кадык камгалал яамызының улуг хирургу Буян Сат профессор Юрий Новицкийниң “Артыкы сепарациялыг пластика” деп методиканы ажылынга ажыглааш, хөй-хөй аарыг кижилерге ачы-дузазын чедирген. Ооң түңнелинде “Буянныг чүрек” күрүне шаңналының “Ховар кезиишкинни кылгаш, кижиниң амы-тынын камгалааны дээш” деп угланыышкынынга төлептиг болган.
“Бистиң республикада 150 хире грыжалыг пациентилерни кезип эмнеп турар бис. Оларның 15 хуузу ооң мурнунда хөй кезиишкиннер, кемдээшкиннер эртип каапкан соонда тывылгаш, хөлүн эрттир улгаткаш, нарын апарган болур. Ындыг грыжаларны эмнээри кончуг нарын. Ол кезиишкинни кылыптарга, аарыг улустуң грыжалары нормаже кирип, шуут кадык кылдыр эттине бээр” – деп, Буян Сат демдеглээн.
Амгы үеде ТШО-га кемдээн дайынчыларның хөйү-биле кээп турарындан мындыг диагнозтуг аарыг улус көвүдеп эгелээнин ол дыңнатты: “Дайынчы чаңгыс чер чурттугларывыс балыгланган соонда, хөй-ле кезиишкиннер эртип турар. Ооң уламындан улуг грыжалар тыптыр. Бо методика-биле кезип эмнээшкин оларга дендии дузалыг”.
Ол ышкаш хирургия дээрге команда-биле ажылдаар ажыл дээрзин хирург сагындырган: “Эмчи чеже-даа шыырак болза, кезиишкинни чааскаан кылып шыдавас. Бүдүн республика эмнелгезиниң улуг командазы: анестезиолог-реаниматологтар, кезиишкин блогунуң ажылдакчылары, хирургия салбыры, эмчи сестралары, санитаркалар, кезиишкин соонда аарыг кижини улаштыр эмнээр кижилер дээш хөй-ле ажылдакчылар үлүг-хуузун киирип турар. Хөй эмнелге ажылдакчыларының демнежип кылгаш, нептередип турар методиказы-дыр”.
Ол ышкаш кадык камгалал сайыды Анатолий Югай байыр чедирип сөс алгаш, "Херээженнер эр улустуң кадыкшылы дээш", "Эр улустуң кадыкшылының кодекизи" төлевилелдерни боттандырганы дээш, Халдавыр чок аарыгларны болдурбазының талазы-биле Россияның ниитилелиниң Президентизи, Россияның эртемнер академиязының академиги Оксана Драпкинаның өөрүп четтириишкин бижиктерин ТР-ниң Культура, Күш-ажыл болгаш социал политика, Иштики херектер яамыларынга, Республиканың хөй-ниитиниң кадыкшылы болгаш профилактика төвүнүң улуг эмчизи Анджела Канчыыр-оолга, профилактика ажылын организастаар килдистиң эргелекчизи Анастасия Хомушкуга, Россияның “Билиг” ниитилелиниң ТР-де салбырының директору Эмина Кызыл-оолга, Тыва культура төвүнүң директору Игорь Көшкендейге тывыскан.
Хемчегниң байырлыг кезээ доозулган соонда, эртем-практиктиг конференция эгелээн. Аңаа Тываның болгаш Россияның аңгы-аңгы регионнарындан эмнелге ажылдакчылары, эртемденнер тус-тузунда ажыктыг илеткелдерни кылганнар. | 0 |
