دروس فلسفه

تشکر از پاسخ مفصل شما. نکاتی عرض میکنم: 1- اینکه خداوند کامل مطلق است مستلزم آن نیست که اختیار (به عنوان یکی از مصادیق خاص) کمال برای او باشد بلکه باید کمال‌بودن اختیار ثابت شود و این مستلزم تعریف اختیار است. 2- اما تعریفی که از اختیار ارائه کردید به این عبارت بود که اختیار یعنی فاعل، کاری را بر اساس خواست خودش انجام دهد بدون اینکه مقهور فاعل دیگری باشد اما این تعریف همانگونه که پیشتر بارها یادآور شدم جابجاکردن محل نزاع است زیرا در اینکه افعال ما منسوب به ما و معلول خواست و اراده خودمان است کسی تردید ندارد اما سخن در آن بود که این خواست و اراده ما از کجا ناشی شده است؟ پاسخ شما عیناً درباره یک ربات هم صادق است زیرا حرکات ربات هم منسوب به اوست و صادر از آن وسیله هوشمند است ولی چون همه حرکاتش برنامه‌ریزی شده و از قبل مشخص است لذا هیچکس ربات را فاعل مختار نمی داند. اینجاست که متوجه می‌شویم صوارف و دواعی، خواست ما را محقق و ایجاب می‌کنند و پس از آن، فعل خاص در خارج تولید می‌شو.د لذا هر چند افعال ما معلول و مسبب از خواست و اراده ماست اما اشکال ما این بود که آن خواست و اراده ما مقهور و مسخر مبادی علّی و معلولی دیگری است که همگی خارج از اختیار ماست و نهایتاً به ذات خداوند می‌رسد. و وقتی خواست و تصمیم و اراده ما، معلول علت تامه خودش است دیگر تعین فعل الف، ضروری است و هیچ اختیاری بر ترک آن نداریم چون تنها اراده بر فعل الف، ضروری شده است و فاعل، نمیتواند الف را ترک کند و ضرورت، مساوق با نفی اختیار است. از اینجا معلوم میشود مثالی که درباره مقهورشدن فاعل زدید(ریختن اجباری آب به دهان کسی) درست نیست زیرا در آنجا اصلاً فعلی رخ نداده است و آن شخص مورد فعل است نه مصدر فعل. از این رو نه صفت اختیاری برای آن صادق است و نه صفت اجباری. 3- مطلبی را هم که از قول ملاصدرا نقل کردم سخن سید جلال آشتیانی بود و حق با شما بود. اما ملاصدرا در کتب دیگرش تصریح به همین مطلب دارد. مثلاً در شرح اصول کافی بیان کرده که ماسواه مسخر و مجبور فی حرکاته و افعاله (ج 4 ص 311) یا در اسفار هم دارد که درباره افعال انسان گفته است: مقهوم مجبور من اجل الدواعی و المرجحات است(ج 6 ص 309) همین مطلب را حاجی سبزواری و ابن سینا هم دارند که دیگر تطویل نمی دهم. 📌نتیجه آنکه: وقتی اراده ها و خواستهای ما، مقهوم و مسخر و معلول علل و عوامل مسبوق بر خود است و آن علل، اراده ما را متعین میکنند دیگر نمیتوانیم افعال صادره از اراده متعین شده توسط علل خارج از اختیارمان را، افعالی اختیاری بدانیم.