محمد شافعي

شێخ ڕەشید ڕەزا لە تەفسیری ئەلمەنار دا دەڵێت: موسا ١٢٠ جار لە قورئاندا ناوی هاتووە. ناوی هیچ پێغەمبەر یان پاشایەک هێندەی ناوی موسا باس نەکراوە.. بێگومان چیرۆکی موسا بۆ کات بەسەربردن نەگێڕدراوەتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەیە کە دەسەڵاتداران نەبنە فیرعەون، و گەلانیش بزانن کە پەرستنی غەیری خودا تاوانە، وە ڕازیبوون بە زەلیلی، سەرەنجامەکەی ڕیسوایی دەبێت لە دونیا و دواڕۆژدا. ڕەنگە قورئانی پیرۆز بۆیە زۆر باسی ئەوەی کردبێت کە شوێنکەوتووان لە دۆزەخدا بە پێشەواکانیان دەگەنەوە، تاوەکو دەروونەکان لەم پاشکۆیەتی و شوێنکەوتووییە سەرشۆڕانەیە داببڕێت و ڕزگاریان بکات. شێخ محەممەد غەزالی

هجرتُ بعضَ أحبّتي طوعاً لأنّي رأيتُ قلوبهم تهوى فراقي بە ئارەزووی خۆم لە هەندێک لە خۆشەویستانم دوورکەوتمەوە، چونکە بینیم دڵەکانیان ئارەزووی جیابوونەوەم دەکەن. نعم يشتاقهم قلبي ولكنْ وضعتُ كرامتي فوق اشتياقي بەڵێ، دڵم بیریان دەکات، بەڵام کەرامەت و شکۆی خۆمم خستە سەرووی تامەزرۆیی و بیرکردنەکەمەوە. وأرغبُ في وصالهم ولكنْ طريقُ الذّلّ لا تهواه ساقي ئارەزووی بەیەکگەیشتنەوەیان دەکەم، بەڵام ڕێگای زەلیلی و سەرشۆڕی قاچم حەزی پێ ناکات و پێیدا هەنگاو نانێت.

«ئیبن ئەبی ذِئب» کەیەکێکە لە زانایانی گەورەی تابیعین، چووە ناو مزگەوت و دانیشت. پیاوێک کە نەیدەناسی پێی گوت: «هەستە ئەی پیاو، دوو ڕکات نوێژ بکە! چونکە دانیشتنت بەبێ ئەوەی بە دوو ڕکات نوێژ ڕێز لە مزگەوت بگریت (نوێژی تەحیەتی مزگەوتبکەیت)، نادانییە!» ئیبن ئەبی ذِئب-یش هەستایە سەرپێ و دوو ڕکات نوێژەکەی کرد. کاتێک نوێژەکە تەواو بوو، پاڵیدایەوە بە دیوارێکەوە و خەڵکی لە دەوری کۆبوونەوە و بازنەیەکیان لە دەوریدا دروست کرد بۆ بیستنی وانەکەی. کاتێک پیاوەکە ئەم دیمەنەی بینی و زانی کە ئەو کەسە کێیە، زۆر پەشیمان بووەوە و چوو بۆ لای تا داوای لێبووردنی لێ بکات. پێشەوا پێی فەرموو: «ئەی برای من، داوای لێ بوردنی ناوێت ؛ تۆ فەرمانت بە کارێکی چاک پێ کردین و ئێمەش گوێڕایەڵی تۆ بووین.» سەرچاوە: کتێبی (التمهيد) — نووسینی: ئیبن عەبدولبەر

شکۆمەندی و سەربەرزی لە دەروونی منداڵەکانتاندا بچێنن، و شانازیکردن بەم ئایینەوەیان بۆ بەجێبهێڵن (بیکەن بە میرات بۆیان)؛ و بزانن کە گەورەترین ئەمانەت لەسەر گەردنمان ئەوەیە کە منداڵەکانمان لە تەمەنی منداڵییەوە لەسەر عیزەت و شکۆمەندیی ئیمان پەروەردە بکەین؛ چونکە تەنیا بەم ئایینە بوو کە خودا پایە و پێگەی ئەم ئوممەتەی بەرزکردەوە، جا ئەگەر کەمتەرخەمی بکەن لە شەریعەتەکەیدا و شوێنی حەز و ئارەزووەکانیان بکەون، خودا بە سەرشۆڕی و زەلیلی سزایان دەدات. و وریابن لەوەی ئایین بکەنە ئامرازێک (پەیژەیەک) بۆ شوێنکەوتنی ئارەزووەکان و بەدیهێنانی بەرژەوەندی و مەرامە تایبەتییەکان، چونکە ئەمە پردێکە کە خاوەنەکەی بەرەو دۆزەخ دەبات، پەنا بە خودا.

بِشر بن الحارث (ڕەحمەتی خوای لێبێت) دەفەرموێت: هیچ کەسێک شک نابەم کە حەزی بەوە کردبێت بناسرێت (ناوبانگ پەیدا بکات)، ئیلا ئایینەکەی لەدەستداوە و ڕیسوا بووە. 📚 کتێبی (التواضع) - ئیبن ئەبی الدنیا

محەمەدی کوڕی سیرین دەفەرموێت: «شەوێک لە لای ئەبو هورەیرە بووین، وتی: "خودایە! خۆش ببە لە ئەبو هورەیرە، و لە دایکم، و لە هەر کەسێک کە داوای لێخۆشبوونیان بۆ بکات".» محەمەدی کوڕی سیرین : پێی وتم: (بۆیە ئێمەش داوای لێخۆشبوونیان بۆ دەکەین؛ بۆ ئەوەی دوعاکەی ئەبو هورەیرە ئێمەش بگرێتەوە) سەرچاوە: کتێبی (الأدب المفرد) ی ئیمامی بوخاری.

🖋 دکتۆر مستەفا مەحموود (ڕەحمەتی خوای لێ بێت) دەڵێت: ڕۆژی دوایی (قیامەت) وەک ئەوەی هەندێک کەس وێنای دەکەن ترسناک نییە، بەڵکو ڕۆژێکی ناوازە و جوان دەبێت بۆ ئەو کەسەی لەسەر پەیمان و بەڵێنی خۆی بەردەوام بووە و بۆ ئەو ڕۆژە تێکۆشاوە (لا يحزنهم الفزع الأكبر) {ترس و تۆقینی گەورەی ئەو ڕۆژە خەمباریان ناکات}. ڕۆژێکی زۆر نایاب دەبێت کاتێک زیندوو دەکرێیتەوە و دەبینیت فریشتەکان چاوەڕێت دەکەن بۆ ئەوەی پێشوازیت لێ بکەن.. (وتتلقاهم الملائكة هذا يومكم الذي كنتم توعدون) { فریشتەکان پێشوازییان لێ دەکەن و پێیان دەڵێن: ئەمە ئەو ڕۆژەتانە کە بەڵێنتان پێ درابوو}. ڕۆژێکی پڕ لە خۆشی دەبێت کاتێک لەبەر شادمانی هاوارێکی کەم وێنە بە ناو هەموو دروستکراوەکاندا دەکەیت و دەڵێیت..(هاؤم اقروا كتابيه) {وەرن، نامەی کردارەکانم بخوێننەوە}. ڕۆژێکی بەختەوەرانە دەبێت کاتێک ئاوڕ بەرەو دواوە دەدەیتەوە و دەبینیت نەوە و منداڵەکانت شوێنت کەوتوون بۆ ئەوەی لە خۆشییەکەتدا هاوبەش بن.. (ألحقنا بهم ذريتهم) {نەوەکانیانمان پێ گەیاندنەوە (و پێمان شاد کردنەوە)}. ڕۆژێکی بێوێنە و پڕ لە شکۆ دەبێت کاتێک بۆ یەکەمین جار لەناو ڕیزی ئەو کەسانەدا دەڕۆیت کە خوای گەورە لێیان ڕازی بووە، و پێشڕەوت پێغەمبەر محەمەد بێت (دروودی خوای لێ بێت)..(يَوْمَ لَا يُخْزِي الله النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ) {ئەو ڕۆژەی کە خودا پێغەمبەر و ئەوانەی لەگەڵیدا باوەڕیان هێناوە شەرمەزار ناکات، نوور و ڕووناکییان لە پێشیانەوە و بە لای ڕاستیاندا دەڕوات}. ڕۆژێکی گەلێک جوان دەبێت کاتێک خۆت و هاوسەرەکەت میوانێکی خۆشەویست دەبن، و گوێتان لە بانگەوازێکی تایبەت دەبێت کە دەڵێت بڕۆنە ژوورەوە.. (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ) {بچنە ناو بەهەشتەوە، خۆتان و هاوسەرەکانتان بە شادی و خۆشییەوە}. ناتوانیت گەشاوەیی و ڕووناکی دەموچاوە بەختەوەرەکەت بشاریتەوە کاتێک هاوەڵ و هاودەمت لەوێ پێغەمبەران؛ محەمەد (دروودی خوای لێ بێت) و مووسا و عیسا و نووح و ئیبراهیم بن (سڵاوی خوایان لێ بێت). (فَأُولَٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَٰئِكَ رَفِيقا) {ئەوانە هاوڕێ و هاونشینی ئەو کەسانەن کە خودا بەخششی بەسەردا ڕشتوون لە پێغەمبەران، ڕاستگۆیان، شەهیدان و پیاوچاکان؛ ئای کە هاوڕێی دڵگیر و باشن ئەوانە}. لەوێدا ئەوەت بیر دێتەوە کە لێرە (لە دونیا) دەتخوێندەوە: ( أَفَمَن وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ). {ئایا کەسێک کە بەڵێنی چاکمان پێدابێت و پێی بگات، وەک کەسێکە کە تەنیا بەهرەمەندمان کردبێت لە ڕابواردنی ژیانی دونیادا و پاشان لە ڕۆژی قیامەتدا لە حازرکراوان بێت (بۆ سزا)؟}. خۆتان بۆ ژیانێکی هەمیشەیی و ئەبەدی ئامادە بکەن. خوای گەورە ئێمە و ئێوە، دایک و باوکمان، هەموو ئەوانەی مافیان بەسەرمانەوە هەیە، نەوەکانمان، ئازیزانمان و تەواوی موسڵمانان بێبەش نەکات لە بەهەشتی فیردەوسی باڵا لەگەڵ خۆشەویستمان، پێغەمبەر محەمەد ﷺ.

ئیبن حەجەر دەفەرموێت: «لە عەمری کوڕی سەوادی سەرجییەوە گێڕدراوەتەوە کە وتوویەتی: ئیمامی شافعی پێی وتم: "سێ جار مایەپووچ بووم (ئیفلاسم کرد)، هەرچی کەم و زۆرم هەبوو دەمفرۆشت، تەنانەت خشڵ و زێڕی کچەکەم و هاوسەرەکەشم، و هەرگیز قەرزم نەکرد".» کتێبی: (توالي التأسيس لمعالي محمد بن إدريس)، لاپەڕە: ١٢١.

ئەبو حەیانی ئەندەلوسی بە زمانێکی جوان و پڕ لە حیکمەت باسی لایەنە ئەرێنی و سوودەکانی بوونی نەیار و حەسود دەکات لە ژیانی مرۆڤدا. دەڵێت: نەیارەکانم چاکە و منەتیان بەسەر منەوە هەیە، خوای میهرەبان هەرگیز دوژمنانم لێ دوور نەخاتەوە! ئەوان بەدوای هەڵە و خلیسکانی مندا گەڕان، منیش خۆم لێیان پاراست، کێبڕکێیان لەگەڵ کردم، بەوەش من گەیشتمە لوتکە و پلەوپایەی باڵا.

دەستخەتی موبارەکی ئیمامی نەوەوی، دوو دێڕە شیعری مەحمود وەڕاقی نوسیوەتەوە دێری یەکەم: «تَعصي الإِلَهَ وَأَنتَ تُظهِرُ حُبَّه ... هَذا لَعَمْري في القِياسِ بَديعُ» نافەرمانی و سەرپێچی خودا دەکەیت، لە کاتێکدا وا نیشان دەدەیت کە خۆشت دەوێت! بە گیانی خۆم سوێند، ئەم جۆرە ڕەفتارە لە پێوەر و لۆژیکدا شتێکی زۆر سەیر و نامۆیە. دێری دووەم: «لَو كانَ حُبُّكَ صادِقًا لأَطَعتَهُ ... إِنَّ المُحِبَّ لِمَن يُحِبُّ مُطِيعُ» ئەگەر بەڕاستی خۆشەویستییەکەت ڕاستگۆیانە بووایە، ئەوا گوێڕایەڵی دەبوویت؛ چونکە بە دڵنیاییەوە خۆشەویست هەمیشە فەرمانبەردار و ملکەچی ئەو کەسەیە کە خۆشی دەوێت.

آنکس که بداند و بخواهد که بداند خود را به بلندای سعادت برساند ئەو کەسەی دەزانێت و دەیەوێت بزانێت، خۆی دەگەیەنێتە لووتکەی بەختەوەری. آنکس که بداند و بداند که بداند اسب شرف از گنبد گردون بجهاند ئەو کەسەی دەزانێت و دەشزانێت کە دەزانێت، ئەسپی شەڕەف و شکۆیی خۆی بەسەر گومەزی ئاسماندا باز دەدات (دەگاتە بەرزترین پلەی مەزنەیەتی). آنکس که بداند و نداند که بداند با کوزه ی آب است ولی تشنه بماند ئەو کەسەی دەزانێت بەڵام نازانێت کە دەزانێت، گۆزەی ئاوی پێیە بەڵام بە تینوویەتی دەمێنێتەوە (مەبەست لە مرۆڤی غافل و خەوتووە کە سوود لە زانینی خۆی وەرناگرێت). آنکس که نداند و بداند که نداند لنگان خرک خویش به مقصد برساند ئەو کەسەی نازانێت و دەشزانێت کە نازانێت، گوێدرێژە شەلەکەی خۆی بە شەلە شەل دەگەیەنێتە مەنزڵگا (مەبەست لەوەیە کەسێک دانی پێدا بنێت کە نەزانە، سەرەنجام فێر دەبێت و دەگاتە ئامانج). آنکس که نداند و بخواهد که بداند جان و تن خود را ز جهالت برهاند ئەو کەسەی نازانێت و دەیەوێت بزانێت، گیان و لەشی خۆی لە نەزانی و جەهالەت ڕزگار دەکات. آنکس که نداند و نداند که نداند در جهل مرکب ابدالدهر بماند ئەو کەسەی نازانێت و ناشزانێت کە نازانێت، تا هەتایە لە ناو نەزانییەکی چەق بەستوودا (جهل مرکب) دەمێنێتەوە. آنکس که نداند و نخواهد که بداند حیف است چنین جانوری زنده بماند! ئەو کەسەی نازانێت و ناشیەوێت بزانێت، حەیفە زیندەوەرێکی ئاوا بە زیندوویی بمێنێتەوە!

{ شـەوی هـیـجـرەت } شەوی هیجرەت کە ئەعدا زۆری هێنا، مشتەخاکێ بوو پیا چەندن، دەبەنگ و کوێر و کەڕ مان ئەو لەعینانە لە ناو ئەو گورگ و ورچ و سەگ گەلە دەرچوو باذن الله بە یاری غارەوە، یاری لە باری، ڕێ لە بەریانە وەکوو خورشید و مەه پێی سەیریان لێ هەڵبڕی تا غار لە غارا سەیری کرد ئەعدا کە وەک سێبەر لەدوویانە بە یەک دوو عەنکەبووت و کۆتری بێ فام و بەستەزمان شعوور و فەهمی گۆڕی لەو سەگ و ئیبلیس و دێوانە بەهەشتی داخڵی یەسریب دەبێ، طوبى لە بۆ ئەنسار بە کوففارانی مەککە تا ئەبەد یا ویلنامانە ئەگەر ئەم هیجرەتە نەبوایە، دین ئەم شەوکەتەی کەی بوو کە هەر کەس تێ بگا بەم دینە نەسخی جوملە ئەدیانە بە هیجرەت، غیرەتی دینی موهاجیر، خدمەتی ئەنسار لە قووە هاتە فیعل و بوو لە عالەمدا بە دەستانە لە فەیزی هیجرەتە ئەسحابی بەدر ئەم شەو هیلالی بوون سبەی هەر یەک بووە بەدرێکی کامیل ئەو هیلالانە چ هیجرەت؟ شەهدی وەسڵ، ئارامی جانە بۆ هەواخواهان چ هیجرەت؟ بۆ عەدوو تەعزیبی ڕۆح و زەهری هیجرانە

كَمْ بَاسِمٍ وَالحُزْنُ يَمْلأُ قَلْبَهُ وَالنَّاسُ تَحْسَبُ أَنَّهُ مَسْرُورُ چەندین کەسی دەمبەخەندە هەن لە کاتێکدا دڵ و ناخیان پڕە لە خەم و پەژارە، بەڵام خەڵکی بە ڕواڵەتەکەیدا حوکم دەکەن و وا دەزانن کە ئەو دڵشاد و بێ خەمە. وَتَرَاهُ فِي جَبْرِ الخَوَاطِرِ سَاعِياً وَفُؤَادُهُ مُتَصَدِّعٌ مَكْسُورُ ئەو کەسە دەبینیت کە هەمیشە هەوڵ دەدات دڵی خەڵکی تر بداتەوە، برینەکانیان ساڕێژ بکات و دڵنەواییان بکات، لە کاتێکدا دڵ و ناخی خۆی قڵیشاوە و پارچە پارچە بووە. كَمْ خَبَّأَتْ مِنَّا الصُّدُورُ حَقِيقَةً عَنْ غَيْرِ رَبِّي سِرُّهَا مَسْتُورُ سینە و دڵی ئێمە چەندین ڕاستی، خەم و کێشەی شاردۆتەوە کە نهێنییەکەی لە تەواوی دروستکراوەکانی تر داپۆشراوە و کەس پێی نازانێت جگە لە پەروەردگار.

سێ شت مرۆڤ بێ هودە ماندوو دەکەن: - مشتومڕکردن (دەمەقاڵێکردن) لەگەڵ کەسێکدا کە نەیەوێت تێبگات. - ئامۆژگاریکردنی کەسێک کە هەمیشە خۆی بە ڕاست دەزانێت. - چاکەکردن لەگەڵ کەسێکدا کە قەدری چاکە نازانێت (پێزانینی نییە).

حەنەفییەکان (ڕەحمەتی خوایان لێبێت) وتوویانە: حەرامە سواڵکردن لە مزگەوتدا، وە مەکروهیشە پێدانی خێر بەو کەسەی کە تێیدا داوای دەکات. مالیکییەکان (ڕەحمەتی خوایان لێبێت) وتوویانە: ڕێگری کراوە لە سواڵکردن لە مزگەوتدا، وە مەکروهیشە پێدانی خێر بەو کەسەی کە تێیدا داوای دەکات. شافعییەکان (ڕەحمەتی خوایان لێبێت) وتوویانە: مەکروهە سواڵکردن لە مزگەوتدا، وە ئەگەر تێکدانی ئارامی و دەنگ بەرزکردنەوەی تێدابێت ئەوا حەرامە. حەنبەلییەکان (ڕەحمەتی خوایان لێبێت) وتوویانە: مەکروهە داواکردنی خێر و سەدەقە لە مزگەوتدا، وە مەکروهیشە پێدانی خێر بەو کەسەی کە لە مزگەوتدا داوای دەکات.

کاربەدەستێک (والیەک) چووە لای خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب (خوا لێی ڕازی بێت)، بینی پاڵکەوتووە و منداڵەکانی لەسەر سکی یاری دەکەن، کاربەدەستەکە ئەمەی پێ باش نەبوو و ناڕەزایەتی دەربڕی (سەرزەنشتی کرد)! عومەر پێی فەرموو: تۆ لەگەڵ خێزان و ماڵباتتدا چۆنیت؟ گوتی: کاتێک دەچمە ژوورەوە، ئەوەی قسە دەکات بێدەنگ دەبێت. عومەر فەرمووی: لە کارەکەت لامان بردیت (دوورمان خستیتەوە)، چونکە تۆ ئەگەر نەرمونیان و میهرەبان نەبیت لەگەڵ هاوسەر و منداڵەکەتدا، ئەی چۆن نەرمونیان و میهرەبان دەبیت لەگەڵ ئوممەتی موحەممەددا (دروودی خوای لەسەر بێت). سەرچاوە: ربيع الأبرار / الزمخشري

‏"مَن كان يَطلبُ مِن أيّامِهِ عَجبًا فلي ثمانونَ عامًا لا أرى عَجبا الناسُ كالناسِ والأيامُ واحدةٌ والدّهرُ كالدّهرِ والدنيا لمَن غَلَبا" 🖋ابو العلاء المعري هەر کەسێک لەم ژیانەدا چاوەڕێی ڕووداوێکی سەیر یان گۆڕانکارییەکی نائاسایی دەکات، با بزانێت من وا تەمەنم گەیشتووەتە هەشتا ساڵ و لەم هەموو ساڵەدا هیچ شتێکی سەیرم تێدا بەدی نەکردووە کە شایانی سەرسامبوون بێت. ژیان هەمیشە لەسەر یەک ڕیتمی دیاریکراو دەڕوات. مرۆڤەکانی ئێستا و ڕابردوو و داهاتوو لە سروشت و ڕەفتاردا هەر وەک یەکن و ناگۆڕێن. ڕۆژەکانیش هاوشێوەی یەکترن و کات و سەردەمیش هەر هەمان کاتە. لە کۆتاییدا، ئەم جیهانە یاسای هێزی تێدا فەرمانڕەوایە و بۆ ئەو کەسانەیە کە سەر دەکەون و زاڵ دەبن.

لە شێخی فەرموودە، پێشەوا و زانای پایەبەرز شێخ محەممەد زەکەریا کاندهلەوی (ڕەحمەتی خوای گەورەی لێ بێت) پرسیار کرا: «کۆمەڵەی ڕزگاربوو (الفرقة الناجية) کامەیە؟» ئەویش لە وەڵامدا فەرمووی: «ئەو کۆمەڵەیەیە کە بیر لە ڕزگاربوونی هەموو کۆمەڵەکانی تر دەکاتەوە، نەک لە تیاچوونیان».

مامۆستایەک (مەلایەک) چوویە بازاڕ بۆ کڕینی هەندێ پێداویستی خۆی، سەودای شتێکی کرد کابرای فرۆشیار ووتی بەدوانزە تمەنە، دوو تمەنی خاتری مێزەرەکەی مامۆستا، مامۆستاش فەرمووی ها ئەوە پانزە تمەن و باقیەکەشی بۆ خۆت، مێزەری من نە هەر نافرۆشێت بەڵکو گەر بشفرۆشێت نرخەکەی دوو تمەن نییە.