محمد شافعي

ئایا هەموو موسڵمانانی ئەندەلوس لە ساڵی ١٦٠٩ی زاینیدا بە یەکجاری لە ئەندەلوس دەرکران؟ وەڵامەکە نەخێرە؛ چونکە چەندین خێزان مانەوە کە ئیسلامبوونی خۆیانیان دەشاردەوە. لە تۆمارەکانی دادگاکانی پشکنیندا (محاكم التفتيش) ئاماژە بە دەستگیرکردنی کۆمەڵێک کەس کراوە لە ساڵی ١٦٦٨ی زاینیدا کە بە نهێنی پەیڕەوی ئیسلامیان دەکرد، کە دواتر دادگایی کران و لە یەکێک لە گوندەکانی بەلەنسیە (ڤالێنسیا) بە سووتاندن لەسێدارە دران. مزگەوتە نهێنییەکان: لە ساڵی ١٧٦٩ی زاینیدا، دادگاکانی پشکنین دەستیان بەسەر مزگەوتێکی نهێنیدا گرت کە لەناو ماڵێکدا لە شاری کارتاهینا (قرطاجنة) شاردرابووەوە؛ ئەم مزگەوتە لەلایەن چەند موسڵمانێکەوە دروستکرابوو کە لە ڕووکەشدا خۆیان بە مەسیحی نیشان دەدا، بۆیە مزگەوتەکە سووتێنرا و ئەوانەشی لە ناویدا دۆزرانەوە بە سووتاندن لەسێدارە دران. هەروەها لە بەڵگەنامەکانی دادگاکانی پشکنیندا هاتووە کە لە ساڵی ١٧٩٥ی زاینیدا مزگەوتێکی بچووک لە گوندەکانی غەرناتە دۆزراوەتەوە کە تێیدا پەرستشەکانی ئیسلامیان ئەنجام دەدا، بۆیە مزگەوتەکە و ئەوانەشی تێیدا بوون سووتێنران. دادگاکان لەسێدارەدانی موسوڵمانەکانیان لە شاری ئەشبیلیە (سێڤییا) لە ساڵی ١٦٢٥ی زاینیدا بە هەڵواسین تۆمار کردووە بە تۆمەتی ئەنجامدانی پەرستشە ئیسلامییەکان،هەروەها سزای جەڵد لێدان و زیندانیکردنیشیان بەسەر چەندین کەسی تردا لە سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا سەپاندووە.

دینارە کە وا ئەهلی جیهان ئەیخەنە سەر سەر دینارە ئەکا سەد کەسی بێکەس بە هونەروەر بێ فلسە کە وا موفلیسی ناو مەجلیسی عامە ناوی لە هەموو لایە ونە نایەتە دەفتەر شوعلەی گەرمی ڕەونەقی ڕۆژە لە تلووعا یەکجاری ئەشارێتەوە شەوقی مەھ و ئەختەر لای جانەوەر و نەوعی بەشەر خۆشە زڕەی زەڕ بەو زڕڕەیە کەر دێتە تەرەننوم کە بڵێی زەڕ ئەیکا بە قەفی چینی فەنەر باری نەبوونی سەد قامەتی مەوزوونی جوانی وەکوو عەرعەر گەر واریسی شاهانی بەبێ زەڕ نییە قەدرت داماوە هەتا ماوە بەبێ ڕەونەق و جەوهەر

لَقَلْعُ ضِرْسٍ وَضَرْبُ حَبْسٍ وَنَزْعُ نَفْسٍ وَرَدُّ أَمْسِ کێشانی ددانی کاکیلە بە ئازارەوە، و لێدان و بەندکردن لە زینداندا، و کێشانی ڕۆح (گیان سپاردن)، و هەوڵدان بۆ گەڕاندنەوەی ڕۆژی دوێنێ کە مەحاڵە. وَقُرُّ بَرْدٍ وَقَوْدُ قِرْدٍ وَدَبْغُ جِلْدٍ بِغَيْرِ شَمْسِ بەرگەگرتنی سەرما و کڕێوەی توند، و پەلکێشکردن و لێخوڕینی مەیموونێک، و خۆشەکردنی پێستە بەبێ تیشک و گەرمی دەرکەوتنی خۆر. وَأَكْلُ ضَبٍّ وَصَيْدُ دُبٍّ وَصَرْفُ حَبٍّ بِأَرْضِ خُرْسِ خواردنی بزنمژە، و ڕاوکردنی ورچێکی کێوی، و فرۆشتنی دانەوێڵە لە شوێن و وڵاتێکدا کە خەڵکەکەی لاڵ بن (و تێگەیشتن تێیدا مەحاڵ بێت) وَنَفْخُ نَارٍ وَحَمْلُ عَارٍ وَبَيْعُ دَارٍ بِرُبْعِ فِلْسِ فووکردن لە ئاگر بۆ گەشاندنەوەی، و کێشانی باری قورسی شەرمەزاری و شوورەیی، و ناچاربوون بە فرۆشتنی خانوو و لانەت بە نرخێکی زۆر سووک بە چارەکە فلسێک. وَبَيْعُ خُفٍّ وَعَدَمُ إِلْفٍ وَضَرْبُ إِلْفٍ بِحَبْلِ قَلْسِ فرۆشتنی پێڵاو لە کاتی تەنگانەدا، و بێبەشبوون لە هاوڕێ و دۆستی ئازیز، و لێدانی هاوەڵێکی دڵسۆز بە پەتێکی زبر و ئەستووری کەشتی . أَهْوَنُ مِنْ وَقْفَةِ الْحُرِّ يَرْجُو نَوَالاً بِبَابِ نَحْسِ هەموو ئەمانەی پێشوو زۆر ئاسانتر و سووکترن لەوەی کە مرۆڤێکی ئازاد و خاوەن کەرامەت، بە ئومێدی بەخشیش و یارمەتییەک، لەبەردەم دەرگای کەسێکی ڕەزیل و بەدخوودا بوەستێت. ئەم شاکارە کورتەیەکی گرنگە لەسەر چەمکی «عزەت و سەربەرزیی نەفس» ئیمامی شافعی چەندین کاری زۆر قورس، ئازاربەخش و تەنانەت کارەساتی مەحاڵ ڕیز دەکات، بەڵام لە کۆتاییدا دەڵێت تەحەمولی هەموو ئەو ناخۆشیانە زۆر ئاسانترە لەوەی مرۆڤ کەرامەتی خۆی تێکبشکێنێت و بە دەستی لەرزیوەوە لەبەردەم دەرگای کەسێکی چاوچنۆک و ڕەزیلدا بۆ داواکردنی یارمەتی بوەستێت.

بەتاڵی و بێکاری کلیلی سەرگەردانی و ونبوونە؛ ئەگەر دەروون بە کار و ئامانجە بەرزەکانەوە سەرقاڵ نەکرێت، بەرەو قووڵاییەکانی باطل و پووچەڵی لادەدات. سەختترین بەڵا و تاقیکردنەوەیەک کە دڵ پێی تاقی بێتەوە، وابەستەبوونێکی بێ بنچینە و دواکەوتنێکی بێ ئاڕاستەیە؛ خاوەنەکەی لەسەر سەرابێک دەژی کە وا دەزانێت سەرچاوەی ئاوە (بۆ تێربوون)، لە کاتێکدا هیچ نییە. پارێزگاری لە دەروازەی دڵت بکە؛ چونکە هەستەکان بەوەی پێیان دەدرێت و پێیان تێر دەکرێت گەورە دەبن، و بە بڕینی سەرچاوەکەیان کز دەبن و دەپووکێنەوە. دنیای تۆ پردێکە بەرەو دواڕۆژت دەبات، بۆیە بەفیڕۆی مەدە لە تاسەیەکی نەزۆکی بێبەروبووم یان حەسرەت و یادکردنەوەیەکی بەئازار، ئەگەر نا، سزا و ئازاری دەروونی دێتە ڕێگات و خەیاڵ و وەهمەکان لە ئامانجە گەورەکانت بێ ئاگات دەکەن.

چاکسازی تەنها وشەیەک یان ئامۆژگارییەک نییە، ئەگەرچی ئەمانەش لەخۆدەگرێت؛ بەڵکو چاکسازی پرۆسەیەکی ئاڵۆز و سیستمێکە کە پشت بە پلانڕێژییەکی ستراتیژی دەبەستێت، بە شێوەیەک کە لە تاک هێزێکی کاریگەر و لە کۆمەڵگاش دەوڵەتێکی بەهێز و چالاک دروست دەکات. هیچ کەسێکیش ناچێتە نێو ئەم کایە و گۆڕەپانە سەختەوە، تەنها ئەو کەسە نەبێت کە شارەزاییەکی تەواو و گشتگیری هەبێت لە زانستەکانی شەریعەت، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، مێژوو، سیاسەت، ئابووری، و هەر زانستێکی تر کە پرۆسەی چاکسازیی تاک و واقیعی ژیانی پێوە گرێ دراوە. ڕەنگدانەوە و جێبەجێکردنی ئەمەش لە واقیعدا بە پڕۆژەیە نەک بە وتاردان!

بەختەوەری لەوەدا نییە کە هەمیشە ئەوە بکەیت کە خۆت دەتەوێت، بەڵکو لەوەدایە کە ئەوەت بوێت کە خودا دەیەوێت. - سەید قوطب

سەیرە دەبێت چ شتێک پاڵی بە عەللامەی تەفتازانیەوە نابێت بۆ وتنی ئەم دوو دێڕە شیعرە: فَرِّقْ فَرِّقِ الدَّرْسَ وحَصِّلْ مالاً فالعُمْرُ مَضَى ولَمْ تَنَلْ آمالا ولا يَنْفَعُكَ القِياسُ والعَكْسُ ولا افْعَنْلَلَ يَفْعَنْلِلُ افْعِنْلالا واتە: واز لە وانە خوێندن بهێنە و پارە و سامان کۆبکەرەوە، چونکە تەمەن تێپەڕی و نەگەیشتیت بە ئاواتەکانت. نە "قیاس" و "عەکس" (یاساکانی لۆژیک) سوودت پێ دەگەیەنن، و نە قالب و کێشە ئاڵۆزەکانی سەرفی عەرەبی وەک (افْعَنْلَلَ يَفْعَنْلِلُ افْعِنْلالا). دەکرێت مەبەستی ئەوە بووبێت کە هەرکەسێک دەبێتە خوێندکاری زانستە شەرعیەکان با باش بزانێت کە خوێندن و فێربوون و ڕۆچوون لە زانستە شەرعیەکاندا نابێتە مایەی دەستکەوتنی ژیانی دونیا و خۆشگوزەرانی بۆ کەس ناهێنێت، ئەگەر کەسێک بەتەمایە هەردووکیان کۆبکاتەوە ئەوە بۆی دەست نادات یان پارە پەیداکردن و خۆش گوزەرانی یان خوێندن و فێربوون و قەناعەت بە بەشی کەم.

ئێمە لێرە حەزمان لێیە عەیب و نەخۆشییەکانمان پەردەپۆش بکەین و بشارینەوە! بەڵام لەوێ، ئەوان پەلە دەکەن لە گفتوگۆکردن لەسەر نەخۆشییە کۆمەڵایەتییەکانیان بە ئاشکرا و بە ڕاشکاوی!! هەر بۆیەش چاک دەبنەوە و چارەسەری دەکەن، لە کاتێکدا لای ئێمە نەخۆشییەکە بە شاراوەیی و پەنهانی دەمێنێتەوە." شێخ محەممەد غەزالی

لە یەزیدی کوڕی کُمەیتەوە دەگێڕنەوە کە دەڵێت: گوێم لە پیاوێک بوو بە ئیمامی ئەبوو حەنیفەی ووت: (لە خودا بترسە!)، جا ئەبوو حەنیفە کاتێک ئەمەی بیست ڕاچڵەکی ولەرز لێی نیشت، ڕەنگی زەرد هەڵگەڕا، سەری داخست و گوتی: (خوای گەورە پاداشتی خێرت بداتەوە، مرۆڤەکان لە هەموو کاتێکدا چەندە پێویستیان بەوەیە کەسێک هەبێت شتێکی ئاوایان پێ بڵێت). کتێبی «مناقب الإمام أبي حنيفة» نووسینی ئیمامی زەهەبی.

بۆچی ئامۆژگاریی ئامۆژگاریکاران کاریگەری نییە؟ مامۆستا بەدیعوززەمان سەعید نوورسی ـ ڕەحمەتی خوای لێبێت ـ فەرموویەتی: «من گوێم لە واعیزەکان گرت، بەڵام ئامۆژگاری و وەعزەکانیان کاریگەرییان لەسەرم نەبوو. لە هۆکارەکەی تێڕامام و بیرم کردەوە، بینیم بێجگە لە ڕەقیی دڵی خۆم، سێ هۆکاری تریش هەن: ١- ئەوان جیاوازیی نێوان کاتی ئێستا و ڕابردوو فەرامۆش دەکەن؛ بۆیە زۆر زیادەڕۆیی دەکەن لە وێناکردنی بانگەشەکانیاندا و هەوڵی ڕازاندنەوەیان دەدەن، بەبێ هێنانەوەی بەڵگەی پێویست کە بنەمایە بۆ کاریگەری دروستکردن و قایلکردنی ئەو کەسەی بەدوای ڕاستیدا دەگەڕێت. چونکە سەردەمی ئێستا زیاتر پێویستی بە هێنانەوەی بەڵگەیە. ٢- ئەوان کاتێک خەڵک بۆ کارێک هان دەدەن (تەرغیب) یان لە کارێک دەیانترسێنن (تەرهیب)، بەهای شتێکی لەوە گرنگتر دادەبەزێنن، بەمەش پارێزگاری لەو هاوسەنگییە وردە ناکەن کە لە شەریعەتدا هەیە؛ واتە جیاوازی ناکەن لە نێوان گرنگ و گرنگتردا. ٣- گونجاندنی قسە لەگەڵ داخوازیی بارودۆخەکەدا (مقتضى الحال) بەرزترین ئاستی ڕەوانبێژییە، بۆیە پێویستە قسە لەگەڵ پێداویستییەکانی سەردەمدا بگونجێت. بەڵام ئەوان بەپێی دەستنیشانکردنی دەرد و نەخۆشیی ئەم سەردەمە نادوێن، وەک بڵێیت خەڵک بەرەو سەردەمانی ڕابردوو ڕادەکێشن و بە زمانی ئەو سەردەمە قسەیان بۆ دەکەن. کەواتە پێویستە لەسەر واعیز و ڕێ نیشاندەرە بەڕێزەکان کە توێژەر و لێکۆڵەر بن تا بتوانن بسەلمێنن و قایل بکەن، هەروەها وردبین بن بۆ ئەوەی هاوسەنگیی شەریعەت تێکنەدەن، و ڕەوانبێژ و قایلکەر بن بۆ ئەوەی قسەکانیان لەگەڵ پێداویستییەکانی سەردەمدا بگونجێت. هەروەها پێویستە کارەکان بە تەرازووی شەریعەت بپێون.» کتێبی «صيقل الإسلام» لاپەڕە. ٤٤٥.

بۆشایی و بەتاڵی... ورە و ئیرادە لاواز دەکات، دڵ بە پەردەکانی خەم و پەژارە دادەپۆشێت، و دەیکاتە نێچیرێکی ئاسان بۆ پلانگێڕییەکانی شەیتان و بیرۆکە خراپەکان. هەرکەسێکیش خودا خێری پێ بوێت؛ هێزی پاسەوانیکردن و ڕاگرتنی سەنگەری دڵەکەی پێ دەبەخشێت، تاوەکو بەو شتانە ئاوەدانی بکاتەوە کە لە دین و دنیایدا سوودی پێ دەگەیەنن؛ بۆ ئەوەی بە دڵێکی ماندوو، بێ مانا، و بێ چێژی بەخشین لەم ژیانەدا نەژی. سوێند بەخودا، بۆشایی ڕووی لە هیچ دڵێک نەکردووە ئیللا تێکی شکاندووە و لاوازی کردووە!

خوێندن و پێداچوونەوەی زانست بۆ یەک کاتژمێر لە شەودا، باشترە لە زیندووکردنەوەی شەو بە عیبادەتەکانی تر، وە پێداچوونەوەی زانست باشترە لە زیکرکردن. ئەمە لە ئەبوودەردائەوە (خودای لێ ڕازی بێت) گێڕدراوەتەوە، وە لە ئەحمەدی کوڕی حەنبەلیشەوە  هاوشێوەی ئەمە گێڕدراوەتەوە. ئیمامی نەوەوی دەفەرموێت: زانایان لەسەر ئەمە هاوڕان؛ چونکە سوودی زانست هەم بۆ خاوەنەکەی و هەم بۆ سەرجەم موسڵمانانە، لە کاتێکدا ئەو پەرستشە سوونەتانەی کە باسكران سوودەکەیان تەنیا بۆ خودی کەسەکەیە. وە لەبەر ئەوەی زانست ڕاستکەرەوەی عیبادەتە؛ پەرستشەکانی تر پێویستیان بە زانستە (بۆ ئەوەی دروست بن)، بەڵام زانست پێویستی بەوان نییە. وە لەبەر ئەوەی زانایان میراتگری پێغەمبەرانن، بەڵام عابیدەکان بەوە وەسف ناکرێن. وە لەبەر ئەوەی عابید شوێنکەوتەی زانایە و چاوی لێدەکات، و لە عیبادەت و بابەتەکانی تریشدا تەقلیدی دەکات و گوێڕایەڵیکردنی زاناشی لەسەر واجبە، بەڵام پێچەوانەکەی ڕاست نییە. وە لەبەرئەوەی سوود و بەرهەمی زانست دوای مردنی خاوەنەکەشی بەردەوام دەبێت، بەڵام پەرستشە سوونەتەکان بە مردنی خاوەنەکەیان دەبڕێن. وە لەبەر ئەوەی زانست سیفەتێکی خودای گەورەیە. وە لەبەر ئەوەی فێربوونی زانست فەرزی کیفایەیە، بۆیە باشترە لە نافلە (پەرستشی سوونەت). ئیمامی حەرەمەینیش (ڕەحمەتی خودای لێ بێت) دەفەرموێت: فەرزی کیفایە چاکترە لە فەرزی عەین؛ چونکە ئەنجامدەری فەرزی کیفایە لە جیاتی ئوممەتەکە کارەکە دەکات و لۆمە و گوناه لەسەر ئوممەتەکە لادەبات، لە کاتێکدا فەرزی عەین تەنیا تایبەتە بە خودی مرۆڤەکەوە.

ئەتۆ زەمم دەکەی ئەمن مەدحت دەکەم جەزای قەولی درۆ با هەر درۆ بێ. (ناری)

کەسێک بە گاڵتەوە بە هاوڕێیەکی گوت: بیست و دوو کاتژمێر بە بەردەوامی خەوتم! یەکەمیان بە سەرسوڕمانەوە گوتی: بەبێ خواردن؟ لەکاتێکدا ئەویتریان بە لۆمەکردنەوە گوتی: بەبێ نوێژ؟ لە نێوان ئەم دوو وتەیەدا جیاوازییەکی زۆر هەیە؛ چونکە یەکەمیان دنیا و ئارەزووەکانی سەرقاڵیان کردبوو، بەڵام ئەویتریان مافی خوای سبحانە وتعالی و ئەرکی مرۆڤی بەرامبەر بە دروستکەرەکەی هێنایەوە یاد. بەڕاستی هاونشینیی مرۆڤە چاکەکان نوورە و هاوڕێیەتیی کردنیان دڵنیایی و ئارامییە؛ ئەگەر بەرەو گوێڕایەڵی و پەرستنیشت نەبەن، هەرگیز بەرەو گوناح و سەرپێچیت ناکێشن. کەواتە لەگەڵ چاکەکاراندا بە لە هەر کوێ بن، و بە دڵ و بە گیان لەگەڵیان بە، چونکە هاوڕێیەتیی ئەوان ژیان و بەختەوەرییە، و دوورکەوتنەوە لێیان لەناوچوون و نەهامەتییە. خوایە، بمانخەیتە ناو دڵی بەندە چاک و چاکسازەکانتەوە، و هاوڕێیەتیی ئەوانمان لە دنیا و دواڕۆژدا پێ ببەخشە.

دەست خەتی موبارەکی ئیمامی غەزالی

لە تەواوی ئەم دنیایەدا، تەنیا یەک دڵت بەسە کە لە خۆت بچێت؛ بە باشی شارەزای شوێنی ترسەکانت بێت، و بزانێت بەندەرەکانی ئارامبوونەوەت لەکوێن، لە هەمووان زیاتر ئاگاداری ناسکی و شکاوی دڵ و دەروونت بێت. لە نێوان دەستەکانیدا ئارام ببیتەوە و هەمیشە پاڵ بە شانەکانیەوە بدەیت؛ خەمەکانت بە پیرۆز بزانێت و بیکاتە یەکەمین خەم و کاری خۆی. کاتێک گەشاوە دەبیت، خۆرەکەت لە چاوەکانیدا هەڵدێت، و کاتێکیش خامۆش دەبیت، مۆمێکت بۆ دادەگیرسێنێت و لە تەنیشتتەوە دەمێنێتەوە تا دووبارە دەگەڕێیتەوە سەر خۆت.

پێویست ناکات کەسێکی کامڵ بیت.. بەسە کە لەگەڵ خۆتدا ڕاستگۆ بیت، و هەموو ڕۆژێک هەوڵ بدەیت ببیتە کەسێکی هێمنتر، میهرەبانتر و نزیکتر لەوەی کە خۆت ئاواتەخوازی ببیت.. چونکە ژیان پاداشتی ئەوانە ناکات کە هەڵە ناکەن؛ بەڵکو پاداشتی ئەوانە دەکات کە فێر دەبن، پێدەگەن و بە دڵێکی پڕ لە هیواوە بەردەوام دەبن لە ڕۆیشتن بەرەو پێشەوە..

تێگەیشتنی دروست لە مامەڵەکردن لەگەڵ دنیادا ئەوەیە کە بکرێتە ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی دواڕۆژ (قیامەت)، نەک ببێتە ئامانجێک کە هەوڵی بۆ بدرێت. بۆیە بڕوادار هەموو ئەو ماڵ و سامان یان دەسەڵاتەی کە خودا پێی بەخشیوە لە گوێڕایەڵیکردنی خودادا بەکاردەهێنێت، بۆ ئەوەی دنیا لە دەستیدا بێت نەک لە دڵیدا، بەمەش دنیا دەبێتە کێڵگەیەک کە بەرهەمەکەی لە دواڕۆژدا دەچنێتەوە.