سَنْگ و سُخَن

تیغی در گلوی نادر ابراهیمی نادر ابراهیمی را بیشتر با داستان بلند «یک عاشقانه‌ی آرام» می‌شناسند که در دهه‌های هفتاد و هشتاد بسیار محبوب بود، به‌ویژه برای جوانان که بسیاری‌شان عشق را از دور، به دوری ساحل چمخاله از دامنه‌های سبلان، تجربه می‌کردند. از همان ابتدای دهه‌ی چهل که ابراهیمی کارش را با داستان کوتاه شروع کرد نگاهی احساساتی و آرمانگرا وجه غالب داستان‌هایش بود، هرچند در بعضی از آنها ایده‌های جالبی داشت و تخیل‌اش را پر داد. یک نمونه در اولین مجموعه داستان او، خانه‌ای برای شب (۱۳۴۱)، است: داستانی به نام «حادثه» که بعداً به نام «بیگانگی» چاپ شد و در آن کارمندی خسته پس از بحثی فرسایشی با فروشنده درباره‌ی لزوم یا بی‌فایده‌بودن قفل‌کردن درها بالاخره قفلی برای «اتاق بالا» می‌خرد اما در مسیر خانه قفل ناگهان لب می‌گشاید و شروع می‌کند به خندیدن: «از چشم‌های قفل اشک می‌ریزد. آن‌قدر خندیده که حد و حساب ندارد...» اما بهترین توصیف‌گر نادر ابراهیمی داستانی است به نام «تیغی در گلو» از مجموعه‌ی تضادهای درونی (۱۳۵۰): مردی سر سفره تیغ ماهی در گلویش می‌ماند و خراشی باز می‌کند که از خلال آن به درون سر مرد می‌رویم و صدای فکرش را می‌شنویم. درد این تیغ بلافاصله مردانگی شکننده‌ی مرد را در برابر زنش آشکار کرد و باعث شد مرد «دیگر فرمانده، مسلط و مقرور» نباشد. «همچون صغیری محتاج قیم، طفلی نیازمند مادر، افلیجی خواهان یاریگر، به زن نگاه کرد» اما همه‌ی اینها خیلی زود گذشت و «مرد باز مرد شد، حامی، مسلط و جانپناه زن، و لبخندی زد.» مرد در بازی‌ای که برای زن هم آشکار است به کتمان درد مشغول می‌شود ولی درونش افکار سیاه و کینه‌ورزانه‌ای که از قبل انباشته شده بودند فوران می‌کنند: «حرف حسابی که بلد نیست بزند. باید خودش را درست کند، دامن کوتاه بپوشد و بیاید بنشیند جلوی مردم و از ماهی حرف بزند» و یادش افتاد که مهری گاهی خیلی بد می‌نشیند. تا بالای رانش پیداست. «مردم را تحریک می‌کند. بارها دیده‌ام که رفقای من به پایش نگاه می‌کنند. وقتی چای تعارف می‌کند قسمتی از سینه‌اش هم پیدا می‌شود. آنها را تحریک می‌کند. حتا برادر خود من هم نگاه می‌کند. اراذل! هیچ‌کس قابل‌اعتماد نیست. آدم به زن خودش هم نمی‌تواند اعتماد کند. آدم به برادر خودش هم نمی‌تواند اعتماد کند.» ابراهیمی در داستان‌های این مجموعه سعی کرده برخی از گره‌های آدم‌های زمانه‌ی خودش (البته فقط مردان) را حلاجی کند، هرچند ذهن صلب و سنتگرایش اجازه‌ی دمیدن بر هیچ بارقه‌ی رادیکال و پیشرویی را نمی‌دهد. او روشنفکر میان‌مایه‌ی دوران خود است که همه‌چیز را با محک اخلاقیات مردسالار و سنتگرا می‌سنجد و راه‌حل‌های دم‌دستی و باسمه‌ای برای مشکلات اجتماعی می‌دهد. شاید به همین دلیل است که اکثر داستان‌هایش، حتا آنهایی که ایده‌ی اولیه‌ی خوبی دارند، با پایان‌بندی‌ای ضعیف و آبکی تمام می‌شوند. توصیه‌های اخلاقی مستتر در داستان‌ها برای تضادهایی که ابراهیمی، به‌نمایندگی از نسل خود، با آنها کلنجار می‌رفت مثل استخوان ماهی در گلویش گیر می‌کنند و نه با خوردن تکه‌ای نان رد می‌شوند و نه با قورت ندادن آب‌دهان می‌تواند از دردناکی‌شان بکاهد. @sang_o_sokhan