🎯 संपूर्ण विज्ञान 🎯

📚 : इतिहास : 📚 ✍ मोफत कार्यशाऴा 🏵 मार्गदर्शक- सचिन गुळीग 🗓 27 ऑगस्ट 2019 ⏰ वेळ - दुपारी 3.30 वाजता 🔺 बॅच सुरु 28 ऑगस्ट 🔸i-can Academy, शगुन चौक, लक्ष्मी रोड,पुणे 📞अधिक माहितीसाठी - 9697984487 / 9545600535

📚 : इतिहास : 📚 ✍ मोफत कार्यशाऴा 🏵 मार्गदर्शक- सचिन गुळीग 🗓 20 ऑगस्ट 2019 ⏰ वेळ - दुपारी 3.30 वाजता 🔺 बॅच सुरु 20 ऑगस्ट 🔸i-can Academy, शगुन चौक, लक्ष्मी रोड,पुणे 📞अधिक माहितीसाठी - 9697984487 / 9545600535

ISRO ची 50 वर्षे...

📚आहारशास्त्राविषयी संपूर्ण माहिती  🔹समतोल आहार : शरीरांची कार्यक्षमता व आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी पुरेशा प्रमाणात आणि परिमाणात वेगवेगळ्या अन्नपदार्थ्यांचा समावेश की ज्यातून स्निग्ध पदार्थ, कर्बोदके, प्रथिने, क्षार आणि जीवनसत्वे मिळतील असा आहार म्हणजे 'समतोल आहार' होय. 🔸 अन्नातील पोषक तत्वे/घटक : 1] स्थूल पोषक तत्वे – शरीरासाठी सर्वांत जास्त आवश्यकता. उदा. प्रथिने, कर्बोदके, स्निग्ध पदार्थ (मेदपदार्थ) 2] सूक्ष्म पोषक तत्वे – अत्यंत कमी प्रमाणात (अल्प) आवश्यकता. उदा. जीवनसत्वे, क्षार.  📚अन्नपदार्थांचे वर्गीकरण : 1) प्राणीज (प्राण्यांपासून मिळणारे – अंडी, मांस, दुध) 2) वनस्पती (वनस्पतीपासून मिळणारे धान्य, फळे, भाज्या) 📚रासायनिक रचनेवरून - प्रथिने   मेद पदार्थ   कर्बोदके  क्षार  जीवनसत्वे 📚 प्रमुख कार्यावरून - उर्जा / शक्तीचा पुरवठा करणारे अन्न   शारीरिक वाढ आणि दुरुस्तीसाठी आवश्यक अन्न   संरक्षण. 📚अन्नपोषक मुल्यांवरून - एकदल धान्य   व्दिदल धान्य  हिरव्या पालेभाज्या   फळे  तेल/मेद  साखर गूळ  मसाले व तिखट   तेलबिया   इतर   📚 प्रथिने (प्रोटीन्स) : 1) प्रथिने हि अमिनो आम्लांपासून बनलेली असतात. 2) शरीराला '24' अमिनो आम्लांची गरज असते.  3) त्यापैकी '9' अमिनो आम्ले शरीरात निर्माण होऊ शकत नाहीत. ती आहारातून पुरवावी लागतात. म्हणून अशा अमिनो आम्लांना 'आवश्यक अमिनो आम्ले' असे म्हणतात.  (लायसीन, ल्युसीन, आयासोल्युसीन, व्हॅलिन, हिस्टीजीन, थ्रिओनिन, टिप्ट्रोफॅन, मिथिओनिन, फिनाईल, अॅलॅनिन)  अमिनो आम्ले ही कार्बन, हायड्रोजन, ऑक्सिजन, नायट्रोजन, सल्फर व कधी-कधी फॉस्फरस व लोह यांपासून बनलेली असतात.  📚 प्रथिनांची कार्ये : शरीराची वाढ आणि विकास करणे.  ऊतींच्या डागडुजीसाठी / दुरुस्तीसाठी.   प्रतिपिंडे (अॅंटीबॉडीज), विकरे (एन्झाइम्स), संप्रेरके (हामोन्स) यांच्या निर्मितीमध्ये.   रक्तनिर्मितीमध्ये.   कधी-कधी प्रथिनांपासून उर्जादेखील मिळते. 📚 प्रथिनांची साधने : 1) प्राणीज साधने – दूध, अंडी, मांस, मासे. 2) वनस्पतीज साधने –डाळी-तूर, मूग, हरभरा, उडीद, मसूर, सोयाबीन    *धान्ये – ज्वारी, बाजारी, नाचणी, गहू. * तेलबिया – शेंगदाणे, तीळ, बदाम, करडई.डाळींमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण - 20-25% असते.  *सोयबींमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण - 43.2% (सर्वाधिक) * दुधामध्ये प्रथिनांचे प्रमाण- 3.2-4.3%  *अंडी प्रथिनांचे प्रमाण - 13% * मासे प्रथिनांचे प्रमाण - 15-23%  *मांस प्रथिनांचे प्रमाण - 18-26%  *प्राणीज प्रथिने ही वनस्पतीज प्रथिनांपेक्षा 'उच्च दर्जाचे'असतात. कारण त्यांच्यामध्ये सर्व आवश्यक अमिनो आम्ले उपलब्ध असतात.

📚उपसृष्टी : 2 बिजपत्री - सपुष्प वनस्पती 📚विभाग -1 : अनावृत्तबीजी वनस्पती यांना उच्चकुलीन वनस्पती असे म्हणतात.   या वनस्पतीच्या बिजांवर आवरण नसते. त्यांची मोठया आकाराची बीजे बृहद्बीजाणू पत्रांवर तयार होतात.  काही वृक्ष मोठे व पुरातन असतात.  उदा . सायकस, सूचीपर्णी (पायनस), देवदार (सेडस)  सदाहरित, बहुवार्षिक   खोडाला फांद्या नसतात.  नर व मादी फुले वेगवेगळया बिजानुपत्रावर येतात.  फळे येत नाहीत. 📚विभाग -2 : आवृत्तबिजी वनस्पती या वनस्पतीची बीजे संरक्षक आवरणात असतात.  फुले हीच प्रजननांगे असतात.  अतिसूक्ष्म जलीय वनस्पती वुल्फिया टे प्रचंड आकाराच्या ऑस्ट्रेलीयन अकॅशिया किंवा युकॅलिप्टस् यांचा समावेश होतो.  2 वर्गात विभागणी होते.    📚 वर्ग -1  व्दिबिजपत्री वनस्पती बियांच्या भ्रुनात दोन बिजपत्रे असतात.  मूळ हे सोटमूळ प्रकारचे असते.  पानाचा शिराविण्यास जालीकीय असतो.  उदा. सुर्यफुल, सदाफुली, जास्वंद, लिंबू ,पेरू, आंबा, वाटणा, वाल, हरभरा, टोमॅटो, मिरची, वांगी ,कोथिंबीर, कापूस,तुळस  📚वर्ग -2  एकबिजपत्री वनस्पती : बियांच्या भृणात फक्त एकच बिजपत्र असते.  मुले तंतुसारखी , अपस्थानिक मुळे   पानांचा शिराविण्यास समांतर असतो.  फुल त्रीभागी.  उदा. गहू, तांदूळ, मका, ज्वारी, ऊस, गवत, बांबू , कांदा,लसून, कर्दळी, केली, पाम, ऑर्कीड  

📚विभाग -२ : ब्रायोफायटा निम्नस्तरीय, बहुपेशीय, स्वयंपोषी, सावलीत राहण्याऱ्या उभयचर वनस्पती आहेत.  बीजाणू निर्मितीचे प्रजनन करतात.  शरीर चपटे , रीबिनसारखे व मऊ.   मुळासारखे दिसणारे मुलाभ असतात.  उदा. मॉस, रिक्सिया , मार्केंशिया , अॅन्थॉसिरॉस, फ्युनारीया 📚विभाग -3 : टेरीडोफायटा पाणी व खनिज वहनासाठी सुस्पष्ट संवहनी संस्था असते.  मूळ, खोड, पाने असतात.  सहसा लहान पर्णिका असतात.  सावलीत व दमट वातावरणात वाढतात.   अलैंगिक प्रजनन बीजाणू निर्मितीद्वारे तर लैंगिक प्रजनन युग्मक निर्मितीद्वारे होते.  3 उपवर्गात विभाजन होते. 🔹वर्ग -1 : लायाकोपोडीनी या वनस्पती नेच्यासारख्या असतात.  उदा. लायाकोपोडीयम, सीलॅजीनेला     🔸वर्ग -2 : इक्वीसेटीनी नेच्यासारख्याच असतात.  बिजानुधानीच्या समूहास शंकू म्हणतात.  उदा. इक्वीसेटम    🔹वर्ग -3 : फिलीसिनी वनस्पतीचा सर्वात मोठा वर्ग आहे.  या वनस्पतींना 'नेचे' म्हणतात.  बिजानुधानीपुंज पानावर तयार होतात.  उदा. नेफ्रोलीपीस, अॅडीएन्टम, किलॅन्थेस, टेरिस

📚 वनस्पतीचे वर्गीकरण : 📚 उपसृष्टी : 1 अबीजपत्री - अपुष्प वनस्पती 📚 विभाग - 1 :  थॅलोफायटा शरीर साधे , मऊ ,तंतुमय   मूळ , खोड , पान, नसते.  पाण्यात आढळतात .  स्वयंपोषी असतात.  लैगिक जननांग - युग्माकधानी  📚 वर्ग - 1 : शैवाल वाढ पाण्यात , ओलसर ठिकाणी   उदा. शैवाल, स्पायरोगायारा, करा   प्रकाश स्वयंपोषी   📚 वर्ग - 2 : कवक परपोशी पोषण पद्धती   इतरांच्या शरीरात, शरीरावर किंवा मृतोपाजीवी असतात.   शरीर तंतुजालरूपी असते.  तंतुरूपी कवकाना बुरशी म्हणतात.  उदा. पेनिसिलीयम , म्युकर  जननांगे मोठी आणि छत्रिसारखी असणाऱ्यांना 'छत्रकवके' म्हणतात.  उदा . अगॅरिकस   एकपेशीय कवकाना 'किन्व' म्हणतात .  उदा . सॅकरोमायसिस 📚शैवाक - शैवाल व कवक एकत्र वाढ   परस्परपूरक सहजीवन   उदा . उस्निया (दगडफूल)     📚जीवाणू - एकपेशीय आदिकेंद्रकी सजीव.   निरनिराळ्या पोषण पद्धती.   प्रजजन साध्या स्वरूपाचे.

वनस्पती प्रजाती जाती वैद्यानिक नाव आंबा मँजिफेरा इंडिका मँजिफेरा इंडिका गुलाब रोझा गॅलिका रोझा गॅलिका तुळस ओसिमम  सँक्टम ओसिमम सँक्टम

प्राणी प्रजाती  जाती वैद्यानिक नाव सिंह पँथेरा लिओ पँथेरा लिओ वाघ पँथेरा टायग्रिस पँथेरा टायग्रिस बिबट्या पँथेरा पारडस् पँथेरा पारडस्  

वर्गीकरण पदानुक्रम : सृष्टी   विभाग / संघ   वर्ग   गण   कुल   प्रजाती   जाती  वर्गीकरणाच्या पद्धती : 1. पारंपरिक दृष्टिकोन - व्दिसृष्टी/ व्दिनाम पद्धती - अँरिस्टॉटालने प्राण्याचे वर्गीकरण जलचर, भूचर, खेचर व उभयचर या गटात केले.   त्याचा शिष्य थिओफ्रँस्टसने वनस्पतीचे वर्गीकरण वृक्ष झोडपे व शाक अशा गटात केले.   व्दिनाम पद्धतीचा जनक कार्ल व्हॉन लिनी हा शास्त्रज्ञ आहे.  याच पद्धतीने त्याने ताचे नाव 'कारोलस लिनियस' असे ठेवले.  त्यालाच वर्गीकरण शास्त्राचा जनक म्हणतात.  व्दिनाम पद्धतीची काही उदाहरणे :

📚वनस्पतीचे वर्गीकरणाबद्दल संपूर्ण माहिती 🔹आजार व त्याचे स्त्रोत  📚सजीवांच्या वर्गीकरणाचा आधार : 1) आपल्या सभोवती वनस्पती आणि प्राणी यांचे असंख्य प्रकार आहेत.  प्राणी, वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव हे जमिनीवर किंवा पाण्यात आणि हवेतसुद्धा आढळतात. 2) प्रारंभीक अवस्थेतील जीवन एका सरल जिवाणूपेशीच्या रूपात होते. या पेशीला पटलपरीबद्धीत केंद्रक नव्हते.ही पेशी म्हणजे आदिकेंद्रकी पेशी होय. 3) उत्क्रांतीच्या ओघात आदिकेंद्रकी पेशीपासून सुस्पष्ट पटल असलेल्या केंद्रकयुक्त प्शिची उत्पत्ती झाली.   ही पेशी म्हणजे पहिल्यांदा निर्माण झालेला दृश्यकेंद्रकी सजीव होय. या पेशींपासून बहुपेशीय सजीवांची निर्मिती झाली.  4) प्रत्येक सजीव रूप, जीवनपद्धती अशा लक्षणात दुसर्‍यापासून भिन्न असतो. स्वत:ची वेगळी ओळख जपतो. यालाच जैवविविधता म्हणतात.  5) सजीवांमध्ये असलेले असंख्य प्रकार व विविधता यामुळे त्यांचेही पधतशीर गत पाडणे आवश्यक ठरते. 6) सजीवांमधील फरक ओळखून साधारणत: समान गुणधर्म असलेल्या सजीवांचे गट बनविण्याच्या प्रक्रियेला जैविक वर्गीकरण म्हणतात. 7) वर्गीकरण म्हणजे सुनियोजित पद्धतीने विविध समुहामध्ये केलेली रचना. या समूहाना 'वर्गेकक' म्हणतात.   सर्वात उच्च स्थरिय वर्गेकक म्हणजे 'सृष्टी' होय. 8) वनस्पतीमध्ये सर्वात उच्च स्तरिय वर्गेककास 'विभाग' म्हणतात.  प्राणांमध्ये सर्वात उच्चस्तरिय वर्गेककास 'संघ' म्हणतात. 9) जवळचे संबध दर्शविणार्‍या प्रजातींच्या समुहास 'कुल' म्हणतात.  एकमेकांशी संबंध दर्शविणार्‍या, जातीपेक्षा उच्च दर्जाचा वर्गेकक म्हणजे 'प्रजाती' होय.  10) अगदी जवळचे संबध दर्शविणारे जीव एकाच वर्गेकक मध्ये गटबद्ध करतात. अशा वर्गेककास 'जाती' असे म्हणतात.  जाती हे सर्वात लहान एकक आहे.

आजार व त्याचे स्त्रोत स्त्रोतआजार 1) हवेमार्फत पसरणारे आजार :- क्षयरोग, न्यूमोनिया, डांग्या खोकला, कुष्ठरोग,गालफुगी (गालगुंड), गोवर : जर्मन गोवर, इन्फ्ल्युन्झा (फ्ल्यू),सर्दी, पडसे, घटसर्प, अॅथ्रक्स, 2) पोलिओ.कवकांमुळे (Fungus) होणारे आजार :- रिंगवर्म, मदूरा फूट, अॅथलेट फूट, धोबी ईच, गजकर्ण नायटा, चिखल्या. 3) कृमींमुळे (Worms) होणारे आजार :- अस्करियासिस, अंकिलोस्टोमियासिस, टिनीयोसिस, नारू (ड्रॅकयूनक्युलस मेडीनेसीस), विविध कृमी संसर्गामुळे होणारे (गोलकृमी, अंकुश कृमी) रक्तक्षय, हत्तीरोग – (फायलेरिया) (नूचेरिया बॅन्क्रोप्टी, बी.मालायी). 4) आनुवंशिक आजार :- हिमोफिलीया (रक्त न गोठणे), मधुमेह (डायबेटीस), दमा (अस्थमा), रंग आंधळेपणा, अल्बींनिझम

📚संयोजी ऊती : संयोजी ऊतीमध्ये अधारक असते आणि त्या आधारकामध्ये पेशी रुतलेल्या असतात . अधारक हे जेली सारखे द्रवरूप दाट किंवा दृढ असते. 🔹संयोजी उतींचे प्रकार पुढीलप्रमाणे : 1) अस्थी: स्नायूंना घट्ट धरून ठेवतात.मुख्य अवयवांना आधार देतात. 2) रक्त: हे द्रवरूप संयोजी ऊती आहे. यामध्ये लोहित रक्त कणिका , श्वेतरक्तकणिका आणि रक्तपट्टीका,असतात.रक्तद्रवात प्रथिने , क्षार , संप्रेरके असून शरीराच्या विविध भागाकडे वायू , पोषकद्रव्य व संप्रेरके यांचे वहन केले जाते. 3) अस्थीबंध: यामुळे दोन हाडे जोडली जातात. लवचिक आणि मजबूत असतो. 4) स्नायुरज्जू: यांच्याद्वारे स्नायू हाडांशी जोडले जातात. तंतुमय ,मजबूत परंतु कमी लवचिक असतात. नेत्रागोलास त्याच्या भोवतालच्या हाडासी जोडतात. 5) कास्थी: कास्थीमुळे हाडाच्या संध्याच्या ठिकाणी नरमपणा येतो. या पेशी नाक , कान, श्वास नलिका , स्वरयंत्रातील पोकळी यामध्ये आढळतात. 6) विरळ ऊती: त्वचा व स्नायू यांच्या दरम्यान, रक्तवाहिनिच्या भोवताली , चेतातंतू व अस्थिमज्जेत आढळतात. 7) चरबीयुक्त ऊती : त्वचेखाली , वृक्काच्या सभोवताली व अंतरीन्द्रीयांमध्ये आढळतात . या ऊती मधील पेशी मेद्पिंदाने भरलेल्या असतात . मेद्संचायामुळे हि ऊती उष्णतारोधक म्हणून काम करते. 📚स्नायू ऊती : स्नायू ऊती या स्नायूतंतुच्या लांब पेशी पासून बनलेल्या असतात. स्नायूंमध्ये असणारे 'संकोची प्रथिन' द्वारे स्नायूंची हालचाल होते. ज्या स्नायुद्वारे आपल्या शरीराच्या हालचालीवर आपल्या मनाप्रमाणे नियंत्रण ठेवता येते त्यास ऐच्छिक स्नायू असे म्हणतात. या पेशी मधील पेशी लांब,दंडगोलाकार,अशाखीय ,बहुकेंद्रकीय असतात. ऐच्छिक स्नायुंना कंकाल स्नायू किंवा पट्टकि स्नायू असे देखील म्हणतात. काही स्नायूंची हालचाल आपण आपल्या मनाप्रमाणे करू शकत नाही .त्यांना अनैच्छिक स्नायू असे म्हणतात. डोळ्यांची परीतारिका मुत्रावाहिनी व स्वसनी,इ .ठिकाणी अनैच्छिक स्नायू असतात. हृदयाच्या भित्तीमध्ये आढळणारे 'परीहृद स्नायू ' हे सुद्धा अनैच्छिक स्नायू आहेत. 📚चेताऊती : मेंदू,चेतारज्जू,चेतातंतू हे सर्व चेता उतींनी बनलेले असतात. या उतीतील पेशींना चेतापेशी  असे म्हणतात. चेतापेशीमध्ये केंद्रक व पेशीद्र्व्य असते.पेशीद्रव्यातून लांब , केसासारखे बारीक तंतू निघतात त्यास अक्षतंतू  म्हणतात. एखाद्या चेतापेशीची लांबी एक मीटर इतकीही असू शकते. अनेक चेता तंतू संयोजी उतीद्वारे एकत्र येऊन चेता तयार करतात. या ऊती चेतना ग्रहण करतात आणि या चेतना अत्यंत जलद गतीने शरीरातील एका भागाकडून दुसऱ्या भागाकडे वहन करतात.

📚जटील स्थायी ऊती : जटील स्थायी ऊती मधील पेशींमध्ये एकमेकांत समन्वय असतो. संवहणी ऊती हि जटील ऊती आहे . मुले, खोड , पाने यामध्ये हि असते . ती पाणी व अन्न यांचे वहन करते. मूळ,खोड व पानातील संवाहणी ऊती एकमेकांशी जोडलेल्या असतात. संवाहणी ऊती हे उच्च स्तरीय वनस्पतींचे महत्त्वाचे कार्य आहे. जलवाहिनी व रसवहिनि  हि संवाहिनी ऊती ची उदाहरणे आहेत. 🔹जलवाहिनी : पेशीभित्तिका जाड असून बहुतेक पेशी मृत असतात. 🔸त्यांचे मुखेत्वे खालील प्रकार पडतात. 1. वाहिनिका: या पेशी मृत झाल्यावर त्यांच्यातील पेशिद्रव्याचे विघटन होते. त्यानंतर तयार झालेल्या पोकळ जाळ्यातून पाण्याचे वहन होऊ शकते. 2. वाहिन्या : वाहिनिका पेक्षा रुंद असतात. पाणी व क्षार यांचे वहन  होते. 3. जलवाहिनी : ऊती अन्न साठवते. 4. जलवाहिनी तंतू : मजबुती देतात. 5. रसवहिनी : या चार प्रकारच्या पेशीपासून बनलेल्या आहेत. 6. चलन नलिका : सच्छिद्र  पटल असते. 7. सहपेशी : या चाळण नलिके भोवती असतात .तिच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवतात. 8. रसवाहिनी तंतू :मुखेत्वे खोडात असून वनस्पतींना मजबुती देतात. 9. रसवाहिनी मुलऊती : इतर सर्व प्रकारच्या पेशींना एकत्र ठेवण्यचे काम या पेशी करतात.रसवाहिन्या अन्नाचे वहन करतात.पानाकडून शर्करा व अमिनोम्लाचे वनस्पतींच्य खोड व मुळाकडे वहन करतात. 📚 प्राणी ऊती : 🔹अभिस्तर ऊती : प्राण्यांच्या शरीरामध्ये अनेक प्रकारचे अवयव समन्वयाने काम करीत असतात. स्नायूपेशी या तंतूरुपात असतात.त्या त्यांची लांबी बदलू शकतात.स्नायू हे उतीचे उदाहरण आहे. ऑक्सिजन आणि पोषद्राव्याचे सर्व पेशींकडे वाहन करणारे रक्त सुद्धा उतीचे उदाहरण आहे. प्राणी उतीची अभिस्तर ऊती , संयोजी ऊती , स्नायू ऊती ,चेता ऊती, या प्रमाणे वर्गीकरण केले आहे. प्राणी शरीरातील बाह्य आणि संरक्षक आवरण अभिस्तर ऊती पासून बनलेले असतात. शरीरातील इंद्रियसंस्था वेगवेगळी ठेवण्याचे कार्य अभिस्तर ऊती करते. रक्तवाहिन्या मधील स्तर , फुफुसातील वायुकोश , अन्ननलिका व तोंडातील आतील स्र्तारात सरल पट्टकि अभिस्तर ऊती आढळतात. आतड्यातील आतील स्तरात स्तंभीय अभिस्तर ऊती असतात .त्यांच्यामार्फत पाचक रस स्त्रवले जातात. श्वसन मार्गामध्ये रोमक स्तंभीय अभिस्तर असते. वृक्कनालीकांचाआतील सतार, लाळग्रंथींच्या नलिका यामध्ये घनाभरूप अभिस्तर ऊती असतात. त्वाचे मधून घाम , तैलद्रव्य , श्लेष्मल पदार्थ इ.स्त्रावण्याचे कार्य ग्रंथील अभिस्तर ऊती मार्फत केले जाते.

📚सरल स्थायी ऊती : या ऊती एकाच प्रकारच्या पेशीपासून बनलेल्या असून या उतींचे वर्गीकरण पुढील प्रमाणे केले जाते. 📚मुल ऊती: यातील पेशी जिवंत असतात. यात केंद्रक असून याची भित्तिका पातळ असते. या पेशींमध्ये मोकळी जागा असते. या पेशी बटाटा व बिट यासारख्या वनस्पतीत अन्न साठवण्याचे कार्य करतात . 📚हरित ऊती: वनस्पतींच्या पानामधील ऊतींना हरित ऊती म्हणतात. 📚वायू ऊती: जलीय वनस्पतीमध्ये अंतरपेशिय पोकळ्यामुळे हवेच्या पोकळ्या निर्माण होतात. पाण्यावर तरंगण्याची क्षमता देतात . त्यांना वायू ऊती असे म्हणतात. 📚स्थूलकोन ऊती : या ऊती प्रामुख्याने पानाच्या डेठात आढळतात . त्या पाने,खोड व फांद्या यांना लवचिकता देतात . 📚दृढ ऊती : दृढ ऊती मधील पेशी मृत असतात . त्यांच्या भिंती जाड असतात . या ऊती खोड संवाहणी पूल . शिरा व बियांच्या कठीण कवचामध्ये आढळतात . विशिष्ट रचणे मुळे वनस्पती टणक व ताठ बनतात. मलमलचे कापड अंबाडीच्या दृढ ऊतीपासून  बनवले जाते . 📚पृष्ठभागीय ऊती : वनस्पतींचा संपुर्ण पृष्ठभाग हा पृष्ठभागीय  उतींच्या थराने बनतो . या आपित्वाचीय पेशी सपाट असतात. हि ऊती वनस्पतीच्या सर्व भागांचे संरक्षण करते. निवडूंगासारख्या वनस्पतींचे बाह्य आवरण हे जाडसर असते. बाह्य आवरणातील पेशी नेहमी मेणासारखा पदार्थ स्त्रवत असतात. त्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन रोखले जाते. वातावरणा बरोबर वायूंचे देवाणघेवाण करण्यासाठी पानांच्या बाह्य आवरणाला सूक्ष्मछिद्रे असतात . त्यांना पर्णरंध्रे  असे म्हणतात. पर्णरंध्रा भोवती घेवड्याच्या आकाराच्या दोन रक्षक पेशी असतात. त्या पर्णरंध्राची उगढझाप नियंत्रित करतात. पर्णरंध्रा मधून बाष्पउत्सर्जन होते. झाडाच्या सालातील पेशी या मृत पेशी असतात. त्या दाटीवाटीने रचलेल्या असतात.त्यांच्या भित्तीकांवर सुबेरींन नावाचे रसायन असते.या रसायनामुळे सालीतून वायू व पाणी यांची देवाण घेवाण होऊ शकत नाही. जटील स्थायी या एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या पेशींनी बनलेल्या असतात. यापूर्वी बघितलेल्या उरती फक्त एकाच प्रकारच्या पेशींपासून बनलेल्या होत्या.

📚वनस्पती व प्राण्यांमधील ऊती 🔹पेशींचे प्रकार 🔸वनस्पती ऊती : शरीरांच्या भागांना अवयव म्हणतात. अवयव हे ऊती पासून बनलेले असतात. ऊती या पेशिसमुहापासून बनलील्या असतात. सजीवांच्या विविध अवयवांची कार्य भिन्न असल्यामुळे यांच्या  रचनेतही फरक दिसून येतो. वनस्पतींची वाढ हि त्यांच्या मुळ व खोडांच्या अग्रभागी दिसून येते. याचे  कारण म्हणजे अग्रभागासी वाढीसाठी आवश्यक असणाऱ्या ऊती असतात. पेशींच्या विभाजन क्षमतेनुसार वनस्पती उतीचे विभाजी ऊती व स्थायी ऊती असे वर्गीकरण केले जाते. हि एकाच वनस्पती ऊती अशाप्रकारची ऊती आहे, ज्यात पेशिविभाजानाद्वारे नवीन पेशींची निर्मिती होते. यातील पेशींच्या भित्तिका पटल असतात. यामध्ये ठळक केंद्रक असते. त्याचे झपाट्याने विभाजन होते. या विभाजी ऊती कोणत्या विभागामध्ये आढळतात यावरून त्यांचे प्ररोह विभाजी(Apical meristem)आणि पार्श्व विभाजी ऊती (lateal meristem)असे प्रकार आहेत. अंतरीय विभाजी ऊती हा सुद्धा एक प्रकार आहे.(Entercalary Meristem). प्ररोह विभाजी ऊती हि खोडाच्या व मुलाचा अग्रक़्भगि असते. खोड किंवा मुळचा घेर व्रुंडी पार्श्व विभाजी उतीमुळे होते. अंतर विभाजी ऊती हि पानांच्या तळासी व  फांदीच्या तळासी असते. त्या अतिक्रियाशील असतात. विशिष्ट भूमिका बजावल्यानंतर विभाजी उतीच्या पेशी विबाह्जानामुळे तयार झालेल्या पेशींची विभाजनाची प्रक्रिया थांबते. 📚स्थायी ऊती : यामुळे स्थायी ऊती तयार होतात . स्थायी आकार , आकृती व कार्य घडवण्याच्या या प्रक्रियेस 'विभेदन' (differentiation) असे म्हणतात. स्थायी ऊती या सरळ स्थायु किंवा जातील स्थायू ऊती असतात.

📚पेशींचे प्रकार 🔹क्षयरोग त्याची लक्षणे व उपचार 1. दृश्याकेंद्रकि पेशी (eukaryotic cells) : ज्या पेशींची अंगके पटल वेष्टित असतात त्यांना दृशाकेंद्रकी पेशी असे म्हणतात. केंद्रपटल, केंद्रकी आणि केंद्रकद्रव्य असलेले सुस्पष्ट केंद्रक या पेशींमध्ये असते. तुलनेने बऱ्याच मोठ्या असून आकार 5-100 um एवढा असतो. या पेशींमध्ये एकापेकाक्षा जास्त गुणसूत्रे असतात. उच्च विकसित एकपेशी व बहुपेशी प्राण्यांमध्ये या पेशी असतात उदा : शैवाल ,कवके,प्रोटोझुआ,वनस्पती व प्राणी 2. आदिकेंद्रकी पेशी  (prokaryotic cell) : ज्या पेशींच्या अंगकाभोवती आवरण नसते त्यांना आदिकेंद्रकी पेशी असे म्हणतात.(lacking nuclear membrance) या पेशी अत्यंत सध्या असतात.(primary) या पेशींचे तीन मुलभूत घटक असतात.प्रद्रव्यपटल,पेशीद्र्व्य आणि केंद्रकद्रव्य . केंद्रकाभोवती पटल नसल्यामुळे पेशीमधील जनुकीय द्रव्याचा (DNA) पेशिद्रव्याशी थेट संपर्क असतो. त्यांच्यामध्ये एकाच गुणसूत्र असते. पेशिद्रव्याच्या या DNA असलेल्या अस्पष्ट भागास केंद्रकाभ (nucleoid) म्हणतात. आदीकेंद्रकी पेशी आकाराने लहान असून 1-10 um आकाराच्या असतात. उदा. जीवाणू (bacteria) ,नील-हरित शैवाल (B-G Algae)  

ूट, नखे, खुरे, बाह्यकर्ण असणारे. उदा - पोपट, कबुतर, बदक. वर्ग म्यम्म्यालिया - ( सस्तनी प्राणी ) - दुध स्त्रावणाऱ्या ग्रंथी, कोष्णररक्ती डोके, मान, धड, शेपूट, नखे, खुरे, बह्याकर्ण असणारे उदा. वटवाघूळ, खार, उंदीर, सिंह, माकड, मानव.     १) प्रोटोझूआ - अमिबा, प्लाझ्मोडीअम, परमेशिअम  २) पोरीफेरा - सायकॉन, बायस्पंज, हायलोनिमा.  ३) सिलेंटराटा - हायड्रा, फायसोलिया, सी - अनीमोन.  ४) प्लाटीहोल्मीथिस - प्लानेरिया, लिव्हरफुल्क, टेपवर्म.  ५) नेम्याथेलमीस्मीथ - अस्करिस, फायलेरीया, हुकवर्म.  ६) अनालीडा - गांडूळ, लीच, नेरीस  ७) ऑर्थोपोडा - खेकडा, झुरळ, कोळी.  ८) मोलुस्का - शंख, शिंपले, गोगलगाय,  ९) इकायनोडर्मटा - तारामासा, c - archin,  १०) हेमीकॉर्डटा - बल्याणोग्लॉस, सकोग्लोससस.  * बदक कोष्णरक्ती प्राणी आहे