باۆکــی ئیلێاس

قال القاضي: إذا أدرك المأمومُ الإمامَ في الجمعة في التشهد، صلَّى أربعًا. الــقــاضــي دەڵــێــت: ئەگەر لە جومعەدا نوێژ خوێن بە پێش نوێژ گەیشت لە تەحیات دا، ئەوا چوار ڕکات دەکات.

📚«"التعليقة الكبيرة للقاضي أبو يعلى" ٣/‏٢٦٢»

هەر کەسێک بە پێش نوێژ بگات لە ڕکاتێک دا ئەوا نوێژی جومعەکەی دەکات بە بێ خیلاف لە مەزهەب دا، بەڵام کەسێک بە ئیمام بگات بە کەمتر لە ڕکاتێک نمونە لە کاتی تەحیاتدا ئەوا دەربارەی ئەمە چەن ڕیوایەتێک هاتووە: یەکەمیان: چوار ڕکات دەکات ئەمە کۆمەڵێک لە الٳمام ٲحمد ـەوە نه‌قڵیان کردووە، وە ابن تمیم و ابن مفلح وتویانە دیارترین ڕیوایەتە، وە ئیختیاری الخرقي و ابن قدامة ـیە، وە مەزهەب بریتییە لەمە، وە معتمد لای متاخرین ئەمەیە، ڕیوایەتی دووەم: ئەوەیە کە: جومعەکەی تەواو دەکات واتە دوو ڕکات دەکات. هەرچەن ئەم بابەتە بەس باسی ئیمامی موسوڵمان دەکات، چونکە گەر کافر بێت ئیمامەکە هەر کاتێکی جومعە بڕۆیت هەر پێویستە چوار ڕکات بکرێتەوە.

حكم غسل يوم الجمعة وذكر ابن رجب أن أكثر العلماء على أن غسل الجمعة يستحب وليس بواجب: وقال: وممن قال: هو سنة: ابن مسعودٍ. وروي عن عباسٍ، أنه غير واجبٍ، وعن عائشة وغيرهم من الصحابة، وبه قال جمهور فقهاء الأمصار: الثوري، والأوزاعي، وأبو حنيفة، والشافعي، وأحمد في ظاهر مذهبه، وإسحاق. وذهبت طائفة إلى وجوب الغسل، وروي عن أبي هريرة، والحسن، وروي - أيضًا - عن سعدٍ، وعمارٍ، وابن عباسٍ –في رواية أخرى عنه -، وعن عبد الرحمن بن يزيد بن الأسود، وعطاء بن السائب، وعمرو بن سليمٍ وغيرهم من المتقدمين. وحكي رواية عن أحمد. ابــن رجــب باســی کــردووە کــەوا زۆربــەی عــولــەمــاکــان لــەســەر ئــەوەن کــە غــوســڵــی جــومــعــە مــوستەحەبە و واجــب نییە: وە دەڵێت: لەوانەی کە دەڵێن سوننەتە: ابن مسعود ـە. وە ڕیوات کراوە لە ابن عباس ـەوە کە واجب نییە، وە لە عائشة و جگە لەوانیش لە هاوەڵان، وە جمهوری فوقەهای شارەکان بەمە قسەیان کردووە: الثوري و الٲوزاعي و ٲبو حنیفة و الشافعي و ٲحمد لە ڕوکەشی مەزهەبەکەیدا، وە ٳسحاق ـیش. وە کۆمەڵەیەک بۆ واجب بونی غوسڵ چوون، وە ڕیوایەت کراوە لە ٲبي هریرة و الحسن ـەوە، وە ڕیوایەت کراوە لە سعد و عمار و ابن عباس لە ڕیوایەتێکی تردا لێوەی، وە لە عبد الرحمن بن یزید بن الٲسود و عطاء بن السائب و عمرو بن سلیم و جگە لەوانیش لە موتەقەدیمین، وە ڕیوایەتێکیش لە ٲحمد ـەوە.

📚«"فتح الباري لابن رجب" ٨/‏٨١»

إسماعیل سوسەیی کوفری کابرایەکی جەهمی باس ئەکات پاش باسکردنی کوفرەکەی ڕەحمەتی بۆ ئەنێرێت لەبەردەوامی قسەکانی ئەڵێ شێخێکی گەورە و زانا و داعیەکی بەرز و بەڕێز بوو کوفرەکەی باس ئەکاو ئەڵێ ئەفەرموێ!!! لەیەك وتە بیستوتانە ئیمام احمد بڵێ جەهم ئەفەرموێت؟؟؟ ئەم داعی و مەلا گومڕایانە لەسەردەمی سەلەف بوونایە فڕێئەدرانە قاڵبی جەهمیەکان و حسابی ئەوانیان بۆ ئەکرا بەڵام لە غوربەتی سەلەف لێمان کراون بە ئیمام محمد کوڕی یحیی الکحال دەڵێت : وتم بە باوکی عبداللە-ئیمام أحمد- پیاوێك داوای لێخۆشبوون بۆ ابن أبی دٶاد دەکات، فەرمووی: ئەمە عەقیدەیەتی، ئەوە جەهمیە. ال️سنة للخلال ١٧٦٢ ئیمام أحمد رحمه الله ئەفەرمێ: جەهمیەکان ئەڵێن ئەگەر الله بە دڵی بناسێت (ئیماندارە) ئەمە کوفرە، چونکە ئیبلیس ـیش الله ئەناسێت. السنة الخلال ٩٨٠ [واتە: جەهەمیەکان ئەڵێن هەرکەس لەدڵیا باوەڕی بە اللە هەبوو ئیماندارە ئەگەرچی بەدەمیش دەرینەبڕێت]

دینی ئیبراهیمی ﴿وَلَا تَلۡبِسُوا۟ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَـٰطِلِ وَتَكۡتُمُوا۟ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ [البقرة ٤٢] مجاهد لە تەفسیری ئەم ئایەتە دەڵێت: یەهودیەت و نەصرانیەت تێکەڵ مەکەن لەگەڵ دینی ئیسلام. قتادە بەهەمان شێوە ، وە دەڵێت: ﴿وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ ئێوە دەزانن کە دینی الــلّٰــه تەنها ئیسلامە، و یەهودیەت و نەصرانیەت بیدعە و داهێنراوێکە و لە لایەن الــلّٰــه ـوە نییە. مەولای عومەری کوڕی خطاب عبد الرحمن بن زيد بن أسلم دەڵێت: ﴿وَلَا تَلۡبِسُوا۟ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَـٰطِل﴾ حەقەکە ئەو تەوراتەیە الــلّٰــه دایبەزاندووە، باطلەکەش ئەوەیە ئێوە بە دەستی خۆتان نوسیوتانەتەوە. پاک و بێگەردی بۆ قوڕئان و کەلامی الــلّٰــه بهێندرێتە پاڵ ئەو کتێبە محرفانەی ئەوان ‏﴿ هَلۡ یَسۡتَوِیَانِ مَثَلًا ﴾؟

📚«تفسیر الطبري و ابن أبي حاتم»

ســامــــری ئەو کەسە بوو کە تا موســـــی پێغەمبەر علیە السلام لە کێوی طور گەرایەوە چوو گوێرەکەیەکی لە زێــر دروست کردو ووتی بە بەنی ئیسرائیل ئەوە خواکەی ئێوەو موسایە. لە عبدالــلّٰــەی کوری عباس، فەرمووی: کەوا سامری لە ئەهلی كَرمان بوو. واتە خەڵکی ئەوێ بوو . عزاه السيوطي إلى ابن أبي حاتم. وكرمان -بفتح الكاف، وربما كسرت والفتح أشهر-: ویلایەتێکی مەشهورە ناحیەیەکی گەورەیە و ووڵاتێکی فراوانە لەنێوان فارس ومكران وسجستان وخراسان.

📚«معجم البلدان ٤/ ٤٥٤.»

لە عبد الــلّٰــەی کوری عباس -لە رێی سعيدی کوری جبير- ئەفەرموێت: کەوا سامری پیاوێک بوو لە ئەهلی باجَرْما ، باجَرْما -بفتح الجيم، وسكون الراء، وميم، وألف مقصورة-: لادێیەکە نزیک ڕەققەیە لەرۆژهەڵاتی شاری حەڵەبەوەیە.

📚«معجم البلدان ١/٣١٣.»

وە لەو گەلە بوو کە مانگایان ئەپەرست، وە خۆشەویستی مانگا پەرستن لە نەفسی دا هەبوو، وە لە هەمان کاتدا بە ڕووکەش ئیسلامی دەرخست بوو لە نێو بەني ئیسرائیل دا ... وە ناوی سامری السامري: موسى ی کوری ظفر بوو، کەوتبوە زەوی میصڕەوە، چووە نێو بەني ئیسرائیلەوە .

📚«أخرجه ابن جرير ١/٦٧٢-٦٧٣، وسيأتي بتمامه في قصة الآيات.»

لە سعيد ی کوری جبير، ئەفەرموێت: کەوا سامری لەئەهلی كَرمان بوو

📚«تفسير الثعلبي ٦/٢٥٧.»

قتادةی کوری دعامة ئەڵێت: کەوا سامری لە گەورەکانی بەني إسرائيل بوو، لە هۆزێک بوو پێی ئەوترا: سامرة، بەڵام دوو ڕوویی کرد دوایی ئەوەی دەریاکەی بڕی لەگەڵ موسی دا .

📚«تفسیر یحيى بن سلّام ١/٢٧٣.»

لە عبد الــلّٰــەی کوری عباس -لە رێی عكرمة- ئەفەرموێت: سامری جبریلی ناسیەوە؛ لەبەر ئەوەی دایکی کاتێک ترسا سەری ببرن لە ئەشکەوت شاردیەوە، جیبریل ئەهات بۆ لای خواردنی پێ ئەدا بە پەنجەکانی؛ لە یەکێکیان دا شیری پێ ئەدا، لە یەکێکی تریان دا هەنگوین، وە لەوی تریشیان دا ڕۆن، هەمیشە خواردنی پێ دەدا تا گەورە بوو،....

.📚«أخرجه ابن جرير ١/٦٦٩-٦٧٠»

يحيى ی کوری سەلام: پاشان بۆی دەرکەوت موسی لێی تورەیە، ﴿فلما أن أراد أن يبطش بالذي هو عدو لهما﴾ بە قبطیەکە؛ ﴿قال﴾ ئیسرائیلیەکە. قال يحيى: پێم گەشتووە کە ئەو سامری بوە، سامری قیبطیە مصریەکەی جێهێشتوە ... ﴿قال يا موسى﴾ ئیسرائیلیەکە ئەڵێت: ﴿أتريد أن تقتلني كما قتلت نفسا بالأمس إن تريد إلا أن تكون جبارا في الأرض﴾

📚«تفسير يحيى بن سلام ٢/٥٨٤.»

ئەثەری کۆتایی مەبەستی ئەوەیە کە ئەو بەنی ئیسرائیلیەیی سیدنا موسا قبطیەکی مصری لەسەر کوشت (ســامــري) بوو.

- مشتێک زەندەقە لە خەرمانی زەندەقەکانی فخر الکفر والتجهم الرازي الأشعري الجهمي فخر الکفر والتجهم الرازي تەفسیرێکی هەیە بەناوی (تفسیر الکبیر) یان (مفاتیح الغیب)، لەم تەفسیرەدا چەندین لادان و گومڕایی و کوفری زەق و ئاشکرای هەیە، بەشێک لەوانە : ١ - تەفسیرەکەی پڕاوپڕە لە تەحریف و کوفری جەهمیەکان بۆ ئایەتەکانی سیفات، بە شێوەیەک کە الرازي هیچ درێغی نەکردووە لە پیشاندانی کوفر و جەهمیەتی خۆی، وە زۆر بێشەرمانە بە منطق و فەلسەفە و الکلام، وتەی الله عز وجل و وتەی رسول الله ﷺ ڕەت ئەکاتەوە، بەمەش دووپاتی کردووەتەوە کە خۆی و هەموو ئەشعەریە جەهمیەکانی تریش ئیماندارن بە منطق و فەلسەفە و الکلام، وە کافرن بە وتەی الله عز وجل و پێغەمبەرەکەی ﷺ . ٢ - زۆری موجادەلە و دەمە دەمێ و موناقەشە بە الکلام و فەلسەفە و منطق، بۆ نمونە بە الکلام و فەلسەفە و منطق زۆر موجادەلە ئەکات لەگەڵ موعتەزیلەکاندا لە بابەتی قەدەردا، وەک چۆن موعتەزیلە کافرەکان لە تەحریفی کوفری ئایەتەکانی قەدەردا ڕۆچوون و حەملی ئایەتەکانیان کردووەتەسەر عەقیدە کوفریەکەیان، بە هەمان شێوە فخر الکفر الرازي لەوان زیاتر تەحریفی کردووە و الکلام ـی بەکارهێناوە بۆ حەملکردنی ئایەتەکان بۆ سەر عەقیدە جەبریەکەی خۆی، هەموو ئەشعەریەکانیش لە بابەتی قەدەریشدا زۆر زۆر دوورن لە عەقیدەی سەلەف رحمهم الله . ٣ - لەبەر جەهل و نەزانی فخر الکفر الرازي بە زانستی فەرموودە چەندین فەرموودەی موضوع ـی هێناوە لە تەفسیرەکەیدا، ئەمەش ئەگەڕێتەوە بۆ پێشخستنی عیلمی کوفری یۆنان و هیند کە الکلام و منطق و فەلسەفەیە بەسەر عیلمی ئیسلامیدا کە زانستی فەرموودەیە . الرازي زۆر نەزان و جاهیل بووە بە زانستی فەرموودە و ئاثاری سەلەف، بەشێوەیەک ناتوانێت جیاوازی بکات لەنێوان فەرموودەیەکی صحیح و هەڵبەستراو، ئەمەش بە ئاشکرایی لە نووسینەکانیدا دەرئەکەوێت . ٤ - وەکو هەموو جەهمیەکی تر الرازي ـش زۆر تانە و ناو و ناتۆرە لە هەڵگرانی عەقیدەی سەلەف ئەدات، وەکو الحشویة، المشبهة، المجسمة، ئەمەش یەکێکە لە گەورەترین زەندەقەکانی لەناو خەرمانی زەندەقەکانیدا، چونکە ئەهلی سوننە کە هەڵگری عەقیدەی سەلەف ــن دەقی قورئان و فەرموودە و ئاثاری سەلەف ئەخەنە پێش ڕەئـ و بۆچوونی هەموو کەسێکەوە، چجای بگات بە الکلام و فەلسەفە و منطق ـی کوفری . وە بێگومان وەکو هەموو ئەشعەریەکی جەهمی تر مەبەستی لەو ناو و ناتۆرانە هەڵگرانی مەنهەجی سەلەفە رحمهم الله تعالی، ئەمەش تەنها ڕێبازی الرازی نییە، بەڵکو ڕێبازی هەموو زەندیقێکی لەعنەتلێکراوە . ٥ - بە حوکمی ئەوەی کە الرازي خوی داوەتە زانستی کافرەکان و مولحیدەکان، لە تەفسیرەکەیدا خۆی چەندین گومان و شوبهە دروست ئەکات و بەبێ وەڵام بەجێی ئەهێڵێت! یان وەڵامێکی ئەداتەوە کە زیاتر لە وەڵامی منداڵێک یان کەسێکی شێت ئەچێت . ٦ - محمد بن إسحاق بن خزیمة (٣١١ هـ) کتێبێکی هەیە بەناوی (التوحید)، لەو کتێبەدا سیفاتەکانی الله عز وجل بە بەڵگەی قورئان و فەرموودە و ئاثار جێگیر ئەکات، بەڵام الرازي الجهمي بەو کتێبە ئەڵێت (کتاب الشرک) . بێگومان الرازي خۆی موشریک و مولحید و کافرە بە قورئان و فەرموودە و ئاثار . ٧ - لەبەر ئەوەی کەسێک بووە کە شوێن قورئان و فەرموودە و ئاثار نەکەوتووە و بەردەوام لە شک و گومان و تڕۆهاتی کەلامی و فەلسەفیدا بووە لە زۆر بابەتدا  مەجالی خیلافێکی فراوان دروست ئەکات بەهۆی ئەوەی لەو بابەتانەدا پشتی بە بۆچوونی خۆی بەستووە، یان زۆر لە خۆی ئەکات و چەندین ئیتحیمال و ئەگەری دوور لە واقع دائەنێت بۆ قبووڵکردنی قسەی بەرامبەر . ئەمە مشتێکە لە خەرمانی کوفر و جەهمیەت و زەندەقەکانی الرازي الجهمي الأشعري لە تەفسیرەکەیدا، بێگومان هی زیاتریشی تێدایە بەڵام ئێمە تەنها ئەوەندەمان باسکردووە، وە جگە لەم کتێبەش چەندین کتێبی تری هەیە کە پڕاوپڕە لە کوفر و زەندەقە و کەلام و فەلسەفە . بەڕاستی ئەو کەسانەی کە پاش زانینی ئەم شتانە لە فخر الکفر الرازي هێشتا بە موسوڵمانی دابنێن پێویستە دووبارە شایەتومان بهێننەوە و لە پووچەڵبوونەوەی ئیسلامەتیەکەیان (ئەگەر هەیانبێت) بترسن .

یەڪێڪی تر لە عەللامە گەورەڪانی داعشەڪان فخرالدین الرازی ڪە ئەتوانم بڵێم یەڪێڪ بووە لە پیسترین ڪافرەڪان و پیسترین ساحر و طاغوت بووە ، هەرڪەسێڪ ڪوفرەڪانی بزانێت و تەڪفیری نەڪات وەڪ و ئەو ڪافرە . وەسفی داعشەڪان بۆ ئەو طاغوتە پیسە : عەللامە ـیە ئەوەی تەڪفیەی بڪات حەمدانی و حەدادیە . تاج الدین عبدالرحمن بن إبراهیم الفزاري الشافعي (٦٩٠ هـ) ناسراو بە الفرڪاح دەربارەی فخر الرازي الجهمي ئەڵێت : (ڪوفرێڪی ڪردووە ڪە چەندین جار زیاترە لە ڪوفری نەسڕانیەڪان، وە نووسراوەڪانی شایەتن لەسەر ئەوە، نەسڕانیەڪان الله ـیان ڪرد بە سێ، وە ئەم پیاوەش جگە لە الله پەرستراوەڪانی ڪردووە بە حەوت دانە، ڪتێبێڪی نووسیوە ناوی ناوە (السر المڪتوم)، تیایدا باسی ئەوەی ڪردووە کە حەوت هەسارەڪە بەڕێوەبەری دنیان، وە ڕێگەپێدراوە هەبوونی مەبەست پێیان بە ملڪەچبوون بۆیان، وە ئەو ڪەسەی بەباشی خزمەتیان بڪات و عیبادەتیان بۆ بڪات و زەلیل بێت بۆیان ئەوە ئەگات بە ئاواتەڪانی، وە ڕوونی ڪردووەتەوە بە چ شتێڪ ئەپەرسترێن) . غاية السول في علم الأصول ‏نسخة جامعة الإمام لوحة ٤٦/أ - ڪتێبەکەی الرازي چاپێڪی زۆر ڪۆنی هەیە، ئەشعەریەڪانیش خۆیان ناوێرن دووبارە چاپی بڪەنەوە چونڪە خۆیان ئەزانن چ ڪوفرێڪی گەورەی تێدایە .

یەڪێڪی تر لە وتە وەرگرتوەڪانی لە جەهمیەڪان و موعتەزیلەڪان بەڪارهێنانی وتەی : أعراض و جوهر ـە ڪە لە وتەڪانی ئەهلی سوننە نییە .

یەڪێڪی تر لە ڪوفرەڪانی أبو الحسن الأشعري لە ڪتێنی الرسالة ـەڪەی : ڕەتڪردنەوەی صیفاتەڪانی : الرضا ، السخط ، الغضب ـە

یەڪێڪی تر لە ڪوفرەڪانی أبو الحسن الأشعری لە ڪتێبی الإبانة دەڵێت : الله جلا جلالە حد ـی نییە { سنوری نییە } .

یەڪێڪ لە ڪوفرەڪانی أبو الحسن الأشعري لە ڪتێبی الابانة دەڵێت : الله جلا جلالە شێوەی نییە . لە ڪاتێڪدا زانایان یەڪدەنگن ئەوەی وابڵێت جەهمی و ڪافرە .

وەسفی إبن قدامة بۆ ئیمامی داعشەڪان أبو الحسن الأشعري .

حاڵی أبو الحسن الأشعري .