هزار و یک شب

درباره‌ی اسم کتاب هزار و یک شب ۱. یک مسئله تقطیع قصه‌ها به تعداد شب‌هاست. البته اصل این تقطیع مسئله ساز نیست، زیرا اگر به قول دو نویسنده‌ی سابق الذکر _مسعودی و این ندیم_ اعتماد کنیم، چنین پیداست که اندیشه تقطیع از آغاز وجود داشته و بنا به شهادت ابن ندیم در اصل فارسی (پهلوی) کتاب به کار آمده است؛ تعداد شب ها هم مسئله ساز نیست. مسعودی «هزار و یک شب» گفته است و ابن ندیم رقم «هزار» را ذکر می‌کند اما از آنچه می‌گوید این اندیشه به ذهن متبادر می‌شود که هزار و یکمین شب، شبِ نتیجه‌گیریِ ظفرمندانه و حتی تیاتری است بدین قرار که شهرزاد به شاه _که دلبسته و شیفته‌ی شهرزاد شده است_ پسرش را که از پشت اوست نشان می‌دهد، یک پسر و نه آنگونه که بعدها گفته‌اند سه فرزند ذکور را. ۲. آنچه مشکل‌آفرین بوده مفصل‌بندی قصه با شب است که دست‌کم به دو شیوه صورت گرفته. یکی شیوه‌ی انطباق یک قصه‌ی کامل با یک شب است _شیوه‌ی یکی از مولفان به نام جهشیاری_ و دیگری شیوه‌ی مدبرانه‌ی شهرزاد است که عمومیت یافته و آن ناتمام گذاشتن قصه و نقل باقی آن در شب‌های بعدی هست. شاه _همچنان که ما_ با این تدبیر ترغیب می‌شویم برای تمام کردن آن. باید متوجه باشید که پایان قصه پایان زندگی شهرزاد خواهد بود. ۳. پس اصولاً تقطیع صورت می‌گرفته و تعداد شب‌ها طبق اسناد هزار بوده است. حالا این سوال مطرح می‌شود پیوستگی میان هزار قصه شگرف و هزار شب در عنوان برای چیست؟ ۴. باید چنین اندیشید که از این دو رقم (هزار قصه و هزار شب) تنها رقم دوم (یعنی هزار شب را) باید به جد گرفت، زیرا رقم تقطيع مجالس قصه گویی بوده است و رقم نخست، رقمی معمولی فقط از برای یادآوری اتصال ضروری قصه و شب _زمانی مختص قصه گویی_ است و این پیوستگی در محاسبات نویسندگانی چون جَهْشیاری، فقط برای مثل زدن یا مثال آوردن است ولی شهرزاد آن اتصال را به طریقی دیگر برقرار می‌کند، یعنی علی‌الاصول می‌پذیردش اما به دلایلی که گفتیم دقیقاً همان شمار قصه را منظور ندارد. مقصود این است که رقم «هزار» برای قصه در اینجا دو بار به عنوان رقمی شناساننده ولی در دو معنای متضاد به کار رفته است. اگر رقم را در معنای تحت اللفظی آن مراد کنیم، رقمی است با ارزش افزوده زیرا بسی برتر از رقم واقعی معنا می‌دهد، اما کنش این رقم شمارش دقیق نیست بلکه با انطباق بر تعداد شب‌ها، پیوستگی ضروری و اصولی میان قصه و مجلس شبانه را خاطر‌نشان می‌سازد. حال اگر این رقم به معنای نمادین فهم شود یعنی به معنای عددی کثیر آنگاه مبیّن و معرف غنای محتواست و در این صورت همه کمیّات ممکن هر قدر هم که بزرگ باشند در قیاس با آن کوچک می‌شوند و ارزش‌شان کمتر از آن که هست می‌نماید. * عبارات با کمی دخالت از کتاب «مقدمه‌ای بر هزار و یک شب» آندره میکل هستن. ترجمه‌ی جلال ستاری.