کاشف شلغم

ـــ مقدمهٔ بالا را به این علت نوشتم که امروز می‌خواستم چند کتاب در حوزهٔ فلسفهٔ علم معرفی کنم، اما متوجه ایراد مشترکی در همهٔ آن‌ها شدم. در حوزهٔ تکست‌بوک‌های فلسفهٔ علم، دو-سه کتابِ اساسی ترجمه شده‌‌اند، اما این ترجمه‌ها عقب افتاده‌اند از ویرایش‌های جدید کتب اصلی. من در این‌جا هر یک از این ترجمه‌ها را با کتاب اصلی‌اش مقایسه می‌کنم. لینکی هم از شناسنامهٔ هر کتاب قرار داده‌ام که مرجع ویرایش مورد استفادهٔ هر مترجم را نشان می‌دهد. ترتیب این لیست بر حسب درجهٔ اهمیت کتاب‌ها است--پس اگر قرار است فقط یک کتاب در فلسفهٔ علم بخوانید، کتاب گادفری-اسمیت بهترین انتخاب است. 1. پیتر گادفری-اسمیت. درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم. ترجمهٔ نواب مقربی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ترجمه بر اساس ویرایش اول کتاب در سال ۲۰۰۳ است؛ اما ویرایش دوم در سال ۲۰۲۱ چاپ شده است. برای تهیهٔ ترجمهٔ این کتاب، باید نرم‌افزاری به نام «فراکتاب» را نصب کنید و با مبلغِ [فعلاً] ناچیزی فایل کتاب را خریداری کنید؛ ضمنا خود گادفری-اسمیت برای ترجمهٔ فارسی، یک ایمیلِ ابرازِ خوشوقتی ارسال کرده است. 2. الکس روزنبرگ. فلسفه علم. ترجمهٔ مهدی دشت بزرگی و فاضل اسدی امجد. کتاب طه. 2. الکس روزنبرگ. درآمدی جدید به فلسفه علم. ترجمهٔ علی حقی. آسمان خیال. ویرایش اول این کتاب مربوط به سال ۲۰۰ است، اما هر دو ترجمهٔ فارسی بر اساس ویراست دوم در ۲۰۰۵ هستند. ویراست سوم در ۲۰۱۲ چاپ شده و ویراست چهارم در ۲۰۱۹. نکتهٔ جالب این است که در ویراست آخر این کتاب، لی مک‌اینتایر نیز به عنوان نویسندهٔ دوم اضافه شده است، اما خبری از اعمال این تغییرات اساسی در ترجمه‌ها نیست. ترجمهٔ حقی در بازار ناموجود است، اما نشر طه همین امسال کتاب خودش را تجدید چاپ کرده، طبعا بدون اِعمال تغییرات ویراست‌های جدید. 3. جیمز لیدیمن. درآمدی بر فلسفهٔ علم. ترجمهٔ حسین کرمی. حکمت. خوشبختانه یا متاسفانه، لیدیمن تاکنون ویراست جدیدی از کتاب ۲۰۰۲ اش منتشر نکرده و بنابراین ترجمهٔ فارسی نیز عقب نیافتاده است؛ هرچند نسبت به ویراست‌های جدید کتب دیگر، حالا دیگر این کتاب کمی کهنه شده است. دو کتاب دیگر هم هستند که هرچند در ایران مشهورند، اما در رقابت با سه کتاب فوق‌الذکر، قطعا قافیه را می‌بازند: 4. آرتور چالمرز. چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی. ترجمهٔ سعید زیباکلام. سمت. این ترجمه بر اساس ویرایش دوم کتاب در ۱۹۸۲ است؛ این در حالی است که ویراست چهارم کتاب در ۲۰۱۳ منتشر شده است. 5. سمیر اکاشا. فلسفهٔ علم: مقدمه‌ای بسیار کوتاه. ترجمهٔ حسین عزیز طائمه و سودابه خادمی. دوران. 5. سمیر اکاشا. فلسهٔ علم. ترجمهٔ هومن پناهنده. فرهنگ معاصر. 5. سمیر اکاشا. درآمدی بر فلسفهٔ علم. ترجمهٔ ابوالفضل حقیری قزوینی. امیرکبیر. این کتاب اساسا قابل مقایسه با تکست‌بوک‌های که در بالا معرفی شدند نیست، چون جامعهٔ هدفش افراد غیردانشگاهی است. با این حال، در بین سه ترجمهٔ موجود از کتاب عکاشا، فقط اولی (طائمه) بر اساس ویراست دوم در ۲۰۱۶ است و آن دو تای دیگر بر اساس ویراست اول در ۲۰۰۲ هستند. پس نتیجه می‌گیریم که یکی از واجبات در هنگام ابتیاع کتاب‌های ترجمه‌ای، جستجوی ویراست‌های جدید کتاب اصلی است. ضمنا، منظور من از این بحث ابدا این نیست که چرا ناشران و مترجمان هر ده سال یک‌بار به کتاب ترجمه‌شده‌شان دستی نمی‌کشند؛ این حرف‌ها به اوضاع ما نیامده است. بر حسب شرحی که از علل ترجمهٔ چنین کتاب‌هایی دادم، مترجم ما با همان ویراست قدیمی هم به اهداف خودش می‌رسد. حتی اگر مترجمی پیدا شود که بخواهد ویراست جدید را مجانیْ به ناشر تحویل دهد، ناشر دلیل خاصی برای توقف انتشار نسخه‌های قبلی نمی‌بیند: چون به‌اصطلاح خلایق هرچه لایق. ممکن است بعضی‌ها بگویند که این نصرفیدنِ هماهنگ کردن ترجمه‌ها با ویراست‌های جدید، ناشی از اقتصاد معیوب نشر ایران است؛ که آه و وای که تقصیر فایل‌های پی.دی.اف است که باعث شده ناشران ورشکسته شوند. اما این یک انحراف از اصل ماجرا است. ناشرهای ایرانی هرچه باشند قربانی نیستند در این وسط، چون قریب به اتفاق آن‌ها، خودشان آثار ترجمه‌ای‌شان را از ناشران خارجی‌ به‌معنای دقیق کلمه می‌دزدند. این وسط، دانشجوی پی.دی.اف‌-خوانی که صرفا برای امور آموزشی از یک کتاب بهره می‌برد، بسیار کمتر در مظان اتهام است تا ناشری که دهه‌ها، شکم چند خانواده را سیر کرده است با همین دزدی از نویسندگان و ناشران خارجی. این همان شکل از دزدی است که امروزه هم در سایت‌های فروش حق اشتراک فیلم‌های خارجی به کاربران ایرانی دیده می‌شود؛ مسلما تقصیر کسی که به این طریقْ یک تجارت راه انداخته بیشتر است از یک لیچر تورنتی با مصرف شخصی.