کاتبان

🔸«چون هَذَیانِ مَحمومْ نامفهوم»: نقدی بر چاپی مغلوط از رسالۀ فصولِ نصیرالدّین طوسی 🔹حمید عطائی نظری چکیده کتاب عقیدة الشیعة مجموعه‌ای است از هفتاد رسالۀ کلامی مختصر و متوسّط در تبیین اصول اعتقادی شیعه از متکلّمان امامی قرون دوم تا دهم هجری که به کوشش آقای شیخ محمّد رضا انصاری قمی گردآوری و منتشر شده است. پیش از این، در نقدی که بر چاپ نخست این اثر نگاشته شد، پاره‌ای از خطاها و اشکالات مشهود در آن بازنموده شد. در نوشتار حاضر، چاپ سوم این کتاب مورد ارزیابی قرار گرفته است و با بررسی ویراست رسالۀ فصولِ محقّق طوسی در این مجموعه شماری دیگر از اغلاط و نقائص کتاب نشان داده شده است. این بررسی نمودار آن است که گردآورندۀ کتاب عقیدة الشیعة بدون رعایت ضوابط و معیارهای مرسومِ تصحیح انتقادیِ متون به انتشار این رسائل دست‌یازیده است و چاپی عیبناک و پر اشتباه از متون عقیدتی تشیّع را عرضه نموده. کلیدواژه‌ها: رسالۀ فصول، نصیرالدّین طوسی، کتاب عقیدة الشیعة، نقد، تصحیح متون. https://ataeinazari.kateban.com/post/5542 @kateban

🔸بازنگری در تاریخ قرآن خیقانی همراه با معرفی پاره‌های نویافتۀ آن 🔹سید محمدحسین حکیم 🔹سیدعلی آقایی چکیده: قرآن مشهور به «قرآن خیقانی» از بیش از شصت سال پیش به سبب دارابودن انجامه‌هایی تاریخ‌دار، توجه نسخه‌شناسان و پژوهشگران تاریخ کتابت قرآن و خوشنویسی اسلامی را به خود جلب کرده است. در پایان برخی اجزای این مصحف (که امروزه در مجموعه‌های مختلف جهان پراکنده‌اند)، یادداشتی به زبان فارسی و عربی از احمد بن ابو‌القاسم الخیقانی وجود دارد که بر اساس آن قرآن در شعبان ۲۹۲ قمری نقطه‌گذاری و حرکت‌گذاری شده است. در پژوهش‌های پیشین عموماً با مفروض‌گرفتن اصالت تاریخ مذکور، از این قرآن به‌مثابه کهن‌ترین نمونۀ سبک کوفی شرقی یا سبک نوین در قرآن‌نویسی و به تبع آن، به عنوان نقطۀ عطفی در تاریخ نگارش‌های قرآنی یاد شده است. به این ترتیب چندین دهه است که به قرآن خیقانی چونان «معیار» برای تعیین خاستگاه و تاریخ‌گذاری این سبک قرآن‌نویسی و تطور خطوط مصاحف قرآن استناد می‌شود. همچنین بخش فارسی این انجامه‌ها به عنوان کهن‌ترین شاهد متنی زبان فارسی نو به خط عربی معرفی می‌شد. نگارندگان مقاله حاضر با بررسی دقیق همه انجامه‌های موجود از جنبه‌های مختلف نسخه‌شناسی و نیز استناد به نتایج طیف‌سنجی چندطیفی از انجامه یکی از مجلدات این قرآن نشان داده‌اند که تاریخ ۲۹۲ قمری، الحاقی و ساختگی است. آنها همچنین با معرفی پاره نویافته‌ای از این قرآن و با اتکا به انجامه این نسخه، تاریخ صحیح را ۴۹۲ قمری می‌دانند. این کشف، تاریخ‌گذاری قرآن خیقانی را دو قرن جابجا می‌کند و لزوم بازنگری در استنادات پیشین به این نسخه در تاریخ تطور خطوط قرآنی را نشان می‌دهد. کلیدواژه‌ها: قرآن خیقانی، کتابت قرآن، کوفی ایرانی، کوفی مشرقی، تاریخ‌گذاری نسخه‌های خطی، جعل https://hakim.kateban.com/post/5537 @kateban

🔸أربعة تحقيقات غير علمية للمراسلات الفلسفية بين الطوسي والكاتبي 🔹حمید عطائي نظري ملخّص البحث: تُعدّ مراسلات الخواجة نصير الدين الطوسي (ت 672هـ) من المصادر المهمّة لدراسة آرائه الفلسفية والكلامية ومكانته العلمية بين علماء عصره. ومن أبرز هذه المراسلات ما دار بينه وبين نجم الدين علي بن عمر الكاتبي القزويني (ت 675هـ) حول التقرير المشهور لبرهان الصدّيقين في إثبات وجود الباري تعالى. تهدف هذه الدراسة إلى التعريف بهذه المراسلات وبيان مضمونها العلمي، والتعريف بالتحريرين المتداولين لها، وهما: التحرير الأصلي والتحرير التلفيقي، مع دراسة التحقيقات المطبوعة لهذين التحريرين وتقييمها. وتبيّن الدراسة أنّ التحريرين يمثّلان نصّيّين متميّزين، وأنّ التحقيقات الأربعة المطبوعة للمراسلات تعاني من قصورٍ منهجيّ؛ لاعتمادها على نسخ متأخّرة ومحدودة، من دون الاستفادة الكافية من سائر النسخ المتاحة أو توثيق فروقها النصّية، ممّا أدّى إلى وقوع أخطاء وسقوطات أثّرت في سلامة النصّ ودقّة فهمه. https://ataeinazari.kateban.com/post/5536 @kateban

🔸از اینجا رانده و از آنجا مانده مطالعه‌ای درباره ایگناتس گلدزیهر 🔹 حمیدرضا تمدن مقاله حاضر با تمرکز بر میراث ایگناتس گلدزیهر، خاورشناس برجسته مجاری-یهودی، به بررسی رویکردهای مختلف در خوانش آثار او و جایگاهش در مطالعات اسلامی می‌پردازد. نگارنده در ابتدا تأکید می‌کند که فهم صحیح مواضع و روش پژوهش گلدزیهر، بدون توجه به سنت فکری او و پیشینیانش — به ویژه جریان یهودیت اصلاح‌گرای آلمانی و چهره‌ای مانند ابراهام گایگر — ممکن نیست. هدف این چارچوب فکری، نه تخریب اسلام یا ادیان دیگر، بلکه بازتعریف نقش یهودیت به عنوان خاستگاه فکری ادیان ابراهیمی بود.گلدزیهر که هم از سوی مسلمانان به دشمنی با اسلام متهم شده و هم از سوی برخی یهودیان به انحراف از آیین یهود، شخصیتی متناقض‌نما و بحث‌برانگیز دارد. این نوشته با اتکا به تحلیل‌های حمید دباشی در کتاب «پساشرق‌شناسی»، می‌کوشد خوانشی نو از گلدزیهر ارائه دهد که فراتر از نقدهای جزئی یا شخصی، به بررسی ساختار معرفتی شرق‌شناسی و نسبت آن با قدرت استعماری توجه دارد. دباشی با وجود پذیرش اصل نقد ادوارد سعید به شرق‌شناسی به‌مثابه دستگاه تولید دانش در خدمت امپریالیسم، بر تمایز گلدزیهر با سایر خاورشناسان تأکید می‌کند. از نگاه او، گلدزیهر نه تنها موضعی ضداستعماری و ضدصهیونیستی داشت، بلکه با سفر به سرزمین‌های اسلامی، تحصیل در الازهر و تعامل با سنت‌های زنده اسلامی، تلاش کرد فهمی درونی و تاریخی از اسلام ارائه دهد. دباشی بر وسعت دانش، حساسیت اجتماعی و تعهد اخلاقی گلدزیهر در تحلیل‌های حدیثی، فقهی و فرهنگی تأکید می‌کند، اما همزمان یادآور می‌شود که آثار او امروزه بیشتر به موزه‌ای از دانش دقیق ولی تا حدی تاریخی تبدیل شده‌اند. در نهایت، مقاله پیشنهاد می‌کند که خوانش گلدزیهر در دوران معاصر باید دووجهی باشد: از یک سو، با آگاهی از نقد سعید بر شرق‌شناسی، و از سوی دیگر، با تقدیر از عمق روش‌شناختی، انصاف نسبی و بینش تطبیقی او. منتشرشده در مجله آینه پژوهش(شماره ۲۱۶-۲۱۵) https://tamaddon.kateban.com/post/5534 @kateban

🔸داستان احیای اندیشه فلسفی در مصر روایت زکی نجیب محمود از تحقیق و نشر میراث فلسفی اسلام تا جنبش ترجمه متون فلسفه غرب در قرن بیستم 🔹 حمیدرضا تمدن پرداختن به حیات فکری و کارنامه‌ی زکی نجیب محمود (۱۹۰۵-۱۹۹۳)، فیلسوف برجسته‌ی مصری، به معنای ورود به قلب تناقضات فکری و دغدغه‌های اصلی روشنفکری عربی در قرن بیستم است. زندگی فکری او، که تقریباً تمام این قرن پرتلاطم را در بر گرفت، شاهد یک دگرگونی عمیق و نمادین بود: از غوطه‌وری کامل در تجربه‌گرایی منطقی و پوزیتیویسم غربی در نیمه‌ی نخست فعالیت‌هایش (که اوج آن در آثاری چون «نحو فلسفة علمیة» نمایان است) تا «چرخش» فکری معنادار او در اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ و اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰ به سمت بازخوانی و نوسازی اندیشه‌ی عربی-اسلامی. اگرچه بخش عمده‌ای از آثار اولیه او (تقریباً بین سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۷۰) بر تبیین و دفاع از دعاوی و روش‌های تجربه‌گرایان منطقی متمرکز بود، محمود در اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ به تدریج با ایده‌ها و بحث‌هایی که بسیاری دیگر از چهره‌های روشنفکر عرب در این دوره را تحت تاثیر شکست اعراب از اسراییل به خود مشغول کرده بود، درگیر شد. این تغییر جهت در کار فلسفی و گرایش فکری او در چندین جای مختلف در مقالات شخصی و زندگینامه خودنوشت او ذکر شده است. https://tamaddon.kateban.com/post/5531 @kateban

🔸«و سخت عَجب است کار گروهی از فرزندان آدم!» 🔸مروری انتقادی بر کتاب اندیشه‌های فلسفی ابن‌سینا (یادگارنامۀ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی) 🔹 حمید عطائی نظری چکیده انتشار ترجمه‌های مغلوط و نامطلوب در یک حوزۀ مطالعاتی، گذشته از این‌که موجب نشر و گسترش اطّلاعات نادرست و غیر دقیق در آن حوزه می‌شود، به‌تدریج سبب رونق و رواجِ برگردان‌های عیبناک و نامعتبر می‌گردد و در نتیجه، سطح دقّت و صحّتِ مورد انتظار از متونِ ترجمه‌شده را نیز پایین می‌آورد. برایند این فرایند، فَساد مزاج علمی، و تباهیِ ذوق و سلیقهٔ مطالعاتیِ خوانندگانِ این ترجمه‌ها، و انحراف معیارهای دانشی و پژوهشی آنان است. از این‌رو، نقد ترجمه‌های ضعیفِ آکنده از سهوها و خطاها کاری است بایسته و شایستۀ توجّه. در مقالۀ حاضر تعدادی از مقالات ترجمه و چاپ ‌شده در کتاب کلان اندیشه‌های فلسفی ابن‌سینا (یادگارنامۀ دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی) که به قلم مترجمان مختلف برگردانده شده است، مورد نقد و بررسی قرار گرفته. اشتباه‌های خُرد و کلان در ترجمۀ عبارات، غلط‌های فاحش در خوانش و نگارش اسامی و اصطلاحات، جملات مبهم و نامفهوم و نثر نارسا و نااستوار، انواع خطاهای املایی و حروف‌نگاشتی و ویرایشی، از جمله ایرادات قابل مشاهده در این برگردان‌هاست. مبادرت به چاپ چنین ترجمه‌هایی، بدون ارزیابی دقیق و رفع نقائص و اشکالات آنها، نمودار مراتب ناآگاهی و سهل‌انگاری گردآورنده و ناظر و ناشر کتاب نامبرده است. کلیدواژه‌ها نقد ترجمه، ابن‌سینا، کتاب اندیشه‌های فلسفی ابن‌سینا، میثم کرمی، نشر نگاه معاصر. https://ataeinazari.kateban.com/post/5530 @kateban

🔸 انتشار هفتمین اثر از مجموعۀ «مطالعات ایرانی _ اسلامی»: 🔸 کتاب بوستان به‌ مَثابَت سیاست‌نامه نوشتۀ جویا جهانبخش 🔹 حمید عطایی نظری کتاب بوستان به‌ مَثابَت سیاست‌نامه که به قلم استاد دانشمند جناب آقای جویا جهانبخش (عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی) نگاشته شده است هفتمین کتابی است که در مجموعۀ «مطالعات ایرانی _ اسلامی» انتشار می‌یابد. پژوهندۀ فاضل در کتاب ارزندۀ حاضر به بازکاوی یکی از جوانب مهمّ و در عین حال مغفولِ میراث و اندیشۀ سعدی، یعنی افکار و ایستارها و رهنمودهای سیاسی وی آنچنان که در کتاب بوستان بازتاب یافته است، پرداخته و در صدد بازنمودن این نکته برآمده است که سعدی جز آنکه آموزگار اخلاق و عشق‌ورزی و زندگی شادمانه است، مدرّس سیاست‌مداری و حکمرانی نیز به‌شمار می‌آید و کتاب ارجمند بوستان را باید مهم‌ترین نوشتۀ سیاسی سعدی دانست که از بُن، "سیاست‌نامه"، بَل "نصیحةالمُلوک" است. https://ataeinazari.kateban.com/post/5529 @kateban

🔸تحقيق غير علمي من شرح الإشارات والتنبيهات للأرموي 🔹حمید عطائي نظري ملخّص البحث: تعتبر النصوص العلمية القديمة لعلماء المسلمين تراثاً وأثراً علميّاً قيّماً ومفيداً، فيجب أن يكون تحقيقها بأيدي من هو أهلٌ لها، لتكون في متناول يد الباحثين بتحقيقات علمية صحيحة ودقيقة. وسنتناول في هذه العجالة عدداً من الأصول والمعايير العامّة التي يجب أن تتوفّر في التحقيقات العلمية، وتوضيح أهم الفوارق بينها وبين التحقيقات غير العلمية، ومن ثمّ نقوم بتعريف وتقييم التحقيق الذي قام به الشيخ عمّار التميمي لشرح الإشارات لسراج الدين الأرموي (ت 682هـ)، ونحاول من خلال هذه الدراسة والتقييم أن نوضّح أنّ التحقيق الذي قام به الشيخ عمّار التميمي من شرح الإشارات للأرموي عبارة عن تحقيق خاطئ وفيه العديد من العثرات، حيث لم تتمّ فيه بشكل دقيق وكامل رعاية أيّ أصل من أصول وقواعد التحقيق العلمي للنصوص، ولذلك فإنّ الكتاب المذكور لا بدّ وأن يحقّق ويطبع من جديد. https://ataeinazari.kateban.com/post/5508 @kateban

🔸محمد عابد الجابری و نقد عقلانیت عربی 🔹حمیدرضا تمدن چکیده: بررسی میراث مکتوب عربی-اسلامی(تراث) و نسبت آن با دنیای معاصر، از قرن نوزدهم میلادی و همزمان با دوران بیداری عربی(عصر النهضة) به یکی از مسائل محوری اندیشه در جهان عرب بدل شد. این مسئله که ابتدا جنبه‌ای فرهنگی-معرفتی داشت، به‌سرعت با دغدغه‌های سیاسی درباره علل پیشرفت غرب و واپس‌ماندگی مسلمانان گره خورد و به شکل‌گیری دوگانه «سنت-مدرنیته» (اصالت-معاصرت) انجامید. در پاسخ به این وضعیت، رویکردهای متفاوتی ظهور کرد: از جریان‌های هویت‌گرا و اصلاح‌گران دینی (چون طهطاوی و عبده) که میراث را نیازمند بازنگری می‌دیدند، تا تاریخ‌نگاری اندیشه (مانند احمد امین و عبدالرحمن بدوی) و خوانش‌های ایدئولوژیک (سلفی، لیبرال، مارکسیستی) که به‌ویژه پس از شکست ۱۹۶۷ شدت گرفت. در این میان، محمد عابد الجابری با طرح پروژه «نقد عقل عربی»، گذاری مهم از نقد محتوای میراث به نقد بنیان‌های معرفتی و سازوکارهای تولید اندیشه در فرهنگ عربی-اسلامی را رقم زد. او ساختار عقل عربی را متشکل از سه نظام معرفتی متعارض تحلیل کرد: ۱) نظام بیانی، مبتنی بر متن (قرآن و سنت) و زبان عربی، که بر علوم نقلی و کلامی حاکم است و سازوکار اصلی‌اش قیاس فقهی و کلامی است؛ ۲) نظام عرفانی، ریشه‌دار در هرمسی‌گری و گنوستیسیسم پیشااسلامی، که بر کشف و شهود و تأویل باطنی تأکید دارد و در فلسفه مشرقی (فارابی، ابن‌سینا)، تصوف و تشیع (به‌ویژه اسماعیلیه) تجلی یافته و از منظر جابری «عقل مستعفی» است؛ ۳) نظام برهانی، مبتنی بر عقلانیت ارسطویی و استدلال منطقی، که در فلسفه اسلامی به‌ویژه در اندیشه فیلسوفان مغرب عربی (ابن رشد) به اوج رسید اما در برابر دو نظام دیگر در حاشیه ماند. جابری چیرگی دو نظام بیان و عرفان را عامل اصلی انحطاط و زوال عقلانیت در جهان عرب می‌داند و راه برون‌رفت را در احیای نظام برهانی می‌جوید. تحلیل او ضمن نقد نگاه شرق‌شناسانه، خود به دلیل جانبداری از عقلانیت مغربی در برابر مشرقی، متأثر از گرایش‌های ایدئولوژیک (ناسیونالیسم عربی) دانسته شده است. نویسنده در این مقاله ابتدا خلاصه‌ای از اندیشه‌های جابری ارائه کرده و دست آخر به این نتیجه رسیده است که هم پروژه نقد عقلانیت عربی و هم طرح‌های مشابه که سبب پدید آمدن مصلحان دینی در جهان عرب شد، در تشخیص درد و درمان جوامع اسلامی به خطا رفته‌اند و بر عوامل اقتصادی و اجتماعی چشم پوشیده‌اند. https://tamaddon.kateban.com/post/5506 @kateban