اَشَه

زبان و فرهنگ رابطه‌ای دوسویه و نوعی بده‌بستان جذاب و پیچیده دارند. می‌توان گفت که زبان، سازنده‌ی فرهنگ است؛ چرا که در بستر زبان، واژه‌ها شکل می‌گیرند و آن‌ها نقشی بنیادین در آفرینش فرهنگی ایفا می‌کنند. همان‌طور که در انجیل یوحنا آورده شده: «در آغاز، کلمه بود و کلمه نزد خدا بود...» به این معنا که آفرینش از آغاز وابسته به واژگان است (به شکل کلی‌تر زبان). این رابطه البته یک‌طرفه نیست؛ گاهی ما در زبان چیزی را خلق می‌کنیم که بعدها می‌توان آن را به جهان عینی تعمیم داد. من استنباطی دارم که پیش‌تر نیز درباره‌اش سخن گفته‌ام: به‌نظر می‌رسد در ادبیات فارسی، برخی مفاهیم و مسائل (که در قالب کلمات تشخص می‌گیرند) بیش از اندازه مورد تأکید و مانور قرار گرفته‌اند. این تأکید، به‌زعم من، از نیاز برمی‌خیزد؛ نیازی که خود ریشه در فقدان دارد. در این میان، به‌نظر می‌رسد اصرار ادبیات ما بر میانه‌روی و پرهیز از افراط و تفریط، نوعی پرداختن هدفمند و ساختارمند به موضوعات باشد؛ پرداختنی که گاه با زبان کنایی نیز همراه می‌شود.

بگذر و بگذار بگذرد.

«مزخرف» اصلاً به معنی آراسته و نیکو کرده است و کلام مزخرف کلامی است که زیاد از حد آراسته؛ یعنی کلامی که از شدت تصنع از شکل اصلی به در رفته و بی‌فایده شده است.

گاه در درونِ ما چیزی شکل می‌گیرد که تو خوب می‌شناسی‌اش زیرا که شعر است چیزی تیره رنگ که زندگی را جلا می‌بخشد گریه‌ای درونی دلتنگیِ مالامالِ اشکی به شور نشسته

پیر پائولو پازولینی

دو_ سه کلامی در دفاع از حیثیتِ کتاب همواره بر این باورم که جهش‌های بزرگ فرهنگی، جملگی ابتداً از یک قدم شروع می‌شوند و معتقدم برای تزریق یک باور یا یک ایده به بطن جامعه‌ای، بایستی یک حرکت از جزء به کل داشته باشیم. در رابطه با کتاب، کتابخوانی و فرهنگ‌اش نیز این موضوع امری‌ست صادق‌. به گمانم، برای اینکه جامعه‌ای را کتاب‌خوان کنیم، در نخستین گام ملزم به دخل و تصرف در سیاست‌ها یا قانونگذاری‌های کلان نیستیم. البته که این امور حائز اهمیت هستند، اما نه از بای بسم الله. در آغاز، ما بایستی تلاش کنیم که یک فرهنگ، یک زیستِ وابسته به کتاب و کتاب دوست به وجود آوریم. در جامعه کنونی ما تعداد افرادی که حقیقتاً کتابخوان هستند نه به معنای شوآف‌گونه‌ی آن بسیار کم‌اند. کتاب و کتابخوانی به یک امر تجملی در ایران بدل شده‌است. و شاید ظهور آن به زمانی باز‌گردد که کتابخوانان عنوان روشنفکر را یدک کشیدند‌ و یک جریانِ انحصاری در دسترسی یا بهره‌وری از کتاب شکل گرفت. با قطعیت می‌توانم بگویم که نیمی از کسانی که امروزه در جامعه ایران، از کتاب استفاده می‌کنند و کتاب می‌خرند، به هر نحوی تحت‌تأثیر این جریان تجملیِ دگر نگر هستند. کتابخانه‌‌ی شخصی عملا تبدیل به یک آیتم دیزاین یا اکسسوری دکوراتیو برای منازل شده‌است، آن‌هم نه به جهت بهره‌وری علمی_ فرهنگی، صرفاً به دلیل خودنمایی و شوآف. اکثر افراد، با دغدغه و هدفمند مطالعه نمی‌کنند، آنان صرفاً به این موضوع توجه دارند که کدام کتاب بیشتر روی بورس و کدام جریان مطالعاتی بیشتر مورد اقبال عموم مردم است و اینگونه بی‌گزینشی، سمت آن جریان‌ها کشیده می‌شوند. در صورتی که به زعم من، شخصی که حقیقتاً به دنبال مطالعه و فهم باشد پس از چندی آزمون و خطا متوجه نیاز‌های خود می‌شود و در هر برهه‌ی زمانی، متناسب با همان نیاز‌های مذکور و ملزومات، شرایط روانی و اقسام موقعیت‌ها در جریان زندگی، دست به انتخاب می‌زند، نه بر مبنای اکسپلور اینستاگرام. کتابخانه‌های عمومی در ایران غالباً مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند و من تصور می‌کنم به واسطه همین فرهنگ و دیدگاه غلط، در حق معدود افرادِ طالبِ خدمات کتابخانه‌ها نیز اجحاف می‌شود. در این کتابخانه‌ها، که به علت کمبود مراجع عموماً سیستم‌های درستی نداشته و کتاب‌هاشان بسیار قدیمی‌اند، اقدام به خرید کتاب‌های جدید و با کیفیت به ندرت صورت می‌گیرد، چراکه عمدتاً بودجه متناسبی ندارند. در جهان امروز که صنعت به شکل فزاینده‌ای به انسان‌زدایی از تمامیِ پدیده‌ها می‌پردازد، کتاب می‌تواند یگانه سنگری باشد که از کرامت انسانی دفاع کند. مشروط به اینکه از سمت انسان‌ها مورد بی‌مهری قرار نگیرد.

قشنگیِ دانشگاه✨

"خیلی‌ها مأمور اند و معذور؛ بعضی‌ها هم، مأمور اند و مزدور!" @azgozashtevaaknoon

عدل چه بوَد؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بوَد؟ وضع در ناموقعش

مولوی

سر صبحی ته مترو جزوه به دست نشسته بودم. یه خانومی اومد نشست کنارم و مدام لبخند می‌زد‌، دَم رفتش با لبخند مضاعف بهم گفت موفق باشی تو امتحان مامان جون! خواستم بگم گاهی زورِ نورِ زندگی به واسطه‌ی چند ثانیه، چند جمله و کشیدن گوشه‌ی لب برای یه غریبه تو مترو به تاریکی و کثافتش می‌چربه.

نمی‌توان از طریق این سیستم خود‌تکثیرشونده آموزش دید؛ سیستمی که در آن مردم فقط برای قبولی در امتحان درس می‌خوانند، و دیگران را نیز برای قبولی در امتحان آموزش می‌دهند، اما هیچ‌کس واقعاً چیزی نمی‌داند. یادگیری واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که خودت دست‌به‌کار شوی، سؤال بپرسی، فکر و آزمایش کنی.

ریچارد فاینمن

تنها عده‌ی کمی ازادی را ترجیح می‌دهند؛ اکثریت چیزی جز اربابانِ منصف نمی‌خواهند.

سالوست

هنر شهادتی‌‌ست از سرِ صدق: نوری که فاجعه را ترجمه می‌کند تا آدمی حشمتِ موهون‌اش را بازشناسد. احمد شاملو

Who are you when nobody is watching?

تصور می‌کردم که جانِ‌زندگی در من مرده است اما نه، پیش‌داوریِ ابلهانه‌ای کرده بودم. هنوز قاپیدن قاصدک‌ها و درمشت گرفتن آنان چنان کودکی مرا بر سر ذوق آورده و با نبض زندگی همراهم می‌کند.

درک آزادی سیاسی و نفی دیکتاتوری و حکومت مطلقه، و در مقابل، پذیرش دموکراسی یا شکل‌گیری ذهنیتِ دموکراتیک جمعی همگی مفاهیمی هستند وابسته به زمان و متأثر از مقتضیات دوره‌ای و تحول مستمر آرا و افکار عمومی. جالب آن‌که طبقه‌ی نخبه و فرهیخته‌ی گذشته، با وجود وسعت اندیشه و عمق تفکر، این مفاهیم را بی‌معنا یا غیرضروری تلقی می‌کردند. برای نمونه، دانته در «کمدی الهی» دو شخصیتی را که موجب مرگ ژولیوس سزار شدند، در قعر دوزخ و در پایین‌ترین طبقه‌ی آن جای می‌دهد و گناه‌شان را هم‌سنگ خیانت یهودا می‌داند. این در حالی‌ست که از منظر امروز، بروتوس و لونگینوس با تصمیم به قتل سزار، در مسیر جمهوری‌خواهی و مقابله با دیکتاتوری گام برداشتند. اما در نگاه دانته‌ی قرن سیزدهم، پادشاه چهره‌ای قدسی و الهی داشت و قتل او هم‌ارز با قتل یکی از اولیای الهی تلقی می‌شد. به‌همین‌سان، خواجه نظام‌الملک، که نماد خردِ سیاسی در ایران است، در «سیاست‌نامه» بر این باور است که شاه برگزیده‌ی الهی، منزه و مقدس است و اطاعت از او از واجبات محسوب می‌شود. او می‌نویسد: «ایزد سبحانه و تعالی در هر عصری و روزگاری یکی را از میان خلق برگزیند و او را به هنرهای پادشاهانه و سیرت‌های ستوده آراسته گرداند و مصالح جهان و آرام بندگان بدو باز بندد...» هدف من ارزیابی ارزشی این دیدگاه‌ها نیست، بلکه تأکید دارم که تعمیم نگرش مدرن امروزی به اندیشه‌ی قدما نادرست است؛ از این‌رو، نباید دچار خلط ارزش شد. مشروعیت الهی پادشاه و کرامت خاندان سلطنتی، در دوره‌هایی از تاریخ، امری پذیرفته‌شده در میان ملت‌های مختلف با رویکردهای گوناگون بوده است. حتی برای طبقه‌ی نخبه، آزادی از سلطنت مطلقه یا موروثی دغدغه‌ی جدی‌ای محسوب نمی‌شد. آن‌چه بیشتر مطرح بود، یافتن پادشاهی نیک‌سیرت و عادل یا دعوت از حاکمان وقت به رعایت اصول اخلاقی بود، نه کنار گذاشتن نظام سلطنتی. البته این امر نشانه‌ی ناآشنایی آنان با مفهوم دموکراسی نیست؛ چرا که این ایده در قرن پنجم پیش از میلاد در یونان مطرح شد، و خواجه نظام‌الملک و دانته به‌ترتیب شانزده و هجده قرن پس از آن زیسته‌اند. با این حال، هنوز ضرورت تاریخی و اجتماعی آن در ایران و ایتالیا (ایتالیا شاید یک نظام با عناصر دموکراتیک داشت اما کماکان با ساختاری اشرافی و بر مبنای قدرت طبقه خاصه اداره می‌شد) احساس نمی‌شد. اگر مسیر تحول ساختارهای حکومتی را به‌صورت نموداری خطی در نظر بگیریم، می‌توان گفت این حرکت از نوعی دموکراسی آغاز شده و به نوعی دیگر از دموکراسی ختم می‌شود. اینکه دموکراسی نخستین بار کجا و چگونه آزموده شد، جای بحث دارد؛ اما بی‌تردید، اشکالی از تصمیم‌گیری جمعی از ویژگی‌های جوامع اولیه بوده است. در این میان، ممکن است این پرسش پیش آید که چگونه مردمان عصر دانته یا خواجه نظام‌الملک، با وجود پادشاهانی مستبد، تنگ‌نظر و ناکارآمد، ضرورت دموکراسی را درک نکردند؟ پاسخ را باید در ایستایی ذهنیت جست‌وجو کرد؛ ذهنیتی که در بستر تاریخی خاص خود شکل گرفته و با مقتضیات زمانه‌اش هم‌خوان بوده است. و اما مسئله‌ای دیگر که می‌تواند توجیه‌کننده یا دست‌کم شرح‌دهنده‌ی الگوی فکری خواجه نظام‌الملک و دانته باشد، این است که علاقه‌ی مردم به دموکراسی تابعی از میزان قدرتی‌ست که این نظام به آنان اعطا می‌کند. به‌گفته‌ی تام فیلیپس، مردم در حالت کلی زمانی طرفدار دموکراسی‌اند که احساس کنند این نظام به آن‌ها قدرت می‌بخشد؛ اما هنگامی که به نظر برسد دموکراسی قدرت را از ایشان سلب می‌کند، علاقه‌شان به آن به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد. افزون بر این، نباید از نظر دور داشت که دموکراسی مستلزم حجم قابل‌توجهی از کار فرسایشی و مستمر است که بقای آن را تضمین می‌کند؛ و شاید چنین الزامات و مضامینی با ساختارهای اجتماعی_سیاسی آن دوران هم‌خوانی و انطباق لازم را نداشته‌اند.

سرشت بشر ذاتا فرار است و طبیعتی مانند گرد و غبار دارد که نمی‌توان آن را به بند کشید و اگر خودش بر آن بند بگذارد، مثل گرد و غبار معلق دیوانه‌وار چنگ می‌زند و بند می‌گسلد و در چهار گوشه عالم پخش می‌شود.

فرانتس کافکا، دیوار چین

شش یا هفت سالم که بود، وقتی در مقابل پرسش غیرقابل درک و عظیمِ «می‌خواهی چه کاره شوی؟» قرار می‌گرفتم، اغلب می‌گفتم خبرنگار. چون گمان می‌کردم خبرنگاران احتمالاً از همه چیز خبر دارند و در تصور کودکانه‌ام، خرد همان اطلاع بود. در یازده سالگی جلوی تلویزیون می‌ایستادم و به شکل دیوانه‌کننده‌ای موزیک ویدیوهای یاس را می‌خواندم. در آن بازه، دوست داشتم رپر شوم. از دوازده تا پانزده سالگی، آرزو داشتم آکتور بشوم و تصور می‌کردم بازیگران می‌توانند هر شغلی را که می‌خواهند تجربه کنند؛ نمی‌دانستم که همه بودن، هیچ بودن است. از پانزده تا اوایل هفده سالگی، جنونِ فوتبال به سراغم آمد و آنچنان در آن غرق شدم که حتی هافبک‌های وسط و وینگرهای چپ و راست تیم ملی گینه‌نو را می‌شناختم. آن سال‌ها دلم می‌خواست فوتبالیست شوم. اواخر هفده سالگی، پس از یک تجربه‌ی از دست دادنِ جانسوز، به افسردگی و اختلال اضطراب دچار شدم. در این دوران اصلاً به ادامه دادن و چیزی شدن نمی‌اندیشیدم. پس از اندکی بهبودی، کمر راست کرده و سینه‌خیز به سال آخر دبیرستان رسیدم. در مواجهه با آدم‌های هدفمندی که تکلیف‌شان با خودشان مشخص بود و برای زندگی‌شان برنامه داشتند، ناچار بودم دست به انتخاب بزنم که می‌خواهم چه‌کاره شوم. بله، پس از قرار‌گرفتن در عمل انجام شده و برای کم نیاوردن مقابل آن آدم‌های آگاه به خواسته‌یِ هدفمند، پراندم که می‌خواهم وکیل شوم؛ آن هم به این دلیل بود که تقریباً هفت_هشت بار وکیل مدافع شیطان را دیده و از کودکی نیمچه کراشی نیز بر روی آل‌پاچینو داشتم. با همان غوطه‌خوردن در یک لایه افسردگی که حالا تا حد زیادی از عمق آن کاسته شده بود، وارد روزهای به اصطلاح سرنوشت‌سازِ کنکور شدم. در این بازه نه تنها مطیع هیچ یک از فرمول‌های رتبه برتر شدن نشدم، بلکه حتی درس هم نخواندم. سال کنکور من نقطه اوج مطالعه‌ام بود، البته مقصودم درس خواندن نیست؛ غرض علافی و چرخ زدن در کتابخانه، کتابفروشی‌ها‌ و شب‌خوابی با کاغذ‌هاست. به جرات می‌توانم بگویم بهترین فیلم‌های زندگیم را در این دوره دیده‌ام. در هجده سالگی، کشکی کنکور داده، انتخاب رشته کرده و قضاقورتکی وارد رشته‌ای شدم که اولویت بیست و پنجم از چهل‌ و پنج انتخابم بود. هفته اول دانشگاه مدام به تغییر رشته فکر کرده و از زمین و زمان درباره‌اش سوال می‌کردم. هفته سوم عاشق رشته‌ام شدم و تبدیل به یکی از آن حراف‌های جلو نشینی شدم که حتی در آنتراکت‌ها هم به ملت مجالِ استراحت نداده و بی‌وقفه سؤال می‌پرسند. در این بازه خود را در قامت یک مورخ تصور می‌کردم. از اواسط ترم سوم، افسردگی که به انبار انداخته شده بود دوباره بر وجودم سایه انداخت و مرا به انزوا کشاند. این موضوع باعث شد رفته رفته از این علاقه نو فاصله بگیرم و همه چیز دوباره به نقطه آغازین بازگردد. اکنون بیست ساله هستم و چند روز پیش کسی از من پرسید: «چه می‌خواهی از زندگی‌ات؟» (به گونه‌ای این پرسش را مطرح کرد که هر سامعی می‌توانست ریشه‌های آن پرسشِ سابقِ «می‌خواهی چه کاره شوی» را در کلامش بیابد.) در پاسخ به او گفتم: «راستش مدتی است که از زندگی چیزی نمی‌خواهم؛ بلکه ایستاده‌ام تا ببینم زندگی از من چه می‌خواهد، چراکه در نهایت اوست که زورش می‌چربد.»

در حوزه‌ی دانش (knowledge) نیز این موضوع مطرح است. اساساً بشر هرگز فاقد آگاهی نبوده و دانش زمانی خلق می‌شود که آگاهی قدیمی از بین برود و آگاهی جدید جای آن را بگیرد. و شاید در علم (science) نیز این نکته وجود دارد. یک تز یا الگو زمانی پذیرفته می‌شود که الگوی جدید، الگوهای قدیمی را نفی کند. ما عملاً با یک چرخه‌ی فسخ و صدور مواجه‌ایم. این لوپ ما را به سمتی می‌کشاند که بگوییم یک گزاره علمی تا زمانی علمی است که گزاره‌ای مبنی بر فسخ آن صادر نشده باشد؛ یعنی در واقع تا زمانی که نابود نشده است.

کتابی که خوانده نشود راکد است. کتاب بایستی به امانت داده شود، دست به دست شود، خراش برداشته و اصلا پاره شود. در این میان، نکته حائز اهمیت این است که کتاب بایستی مدام خوانده شود!