Sāvis

بعضی از رفتارها و ویژگی‌هایی که در مردان عادی یا حتی جذاب به نظر نمی‌رسند، وقتی در زنان دیده می‌شوند، تبدیل به بخشی از تصویر "زن ایده‌آل" می‌شوند. صدای بچگانه، ظرافت بیش از حد، معصومیت، ناآگاهی، وابستگی و حتی نوعی حماقت کودکانه. این ویژگی‌ها را می‌شود همه‌جا دید، در شعر و ادبیات، در نقاشی، سینما، تبلیغات و حتی در ترندهای زیبایی. بارها زنی را دیده‌ایم که هرچه ظریف‌تر، معصوم‌تر و شبیه‌تر به یک دختر بچه به نظر برسد، زیباتر و خواستنی‌تر نشان داده می‌شود. اما چرا؟ چون مردسالاری فقط بین زن و مرد تفاوت نمی‌گذارد؛ برای آن‌ها جایگاه هم تعیین می‌کند. مرد قرار است قدرتمند، مستقل و تصمیم‌گیرنده باشد و زن قرار است مطیع، وابسته و فرمان‌بردار باشد. وقتی چنین تصویری از زن ساخته می‌شود، عجیب نیست که ویژگی‌های مربوط به قدرت و استقلال در مرد جذاب تلقی شوند، اما در زن ویژگی‌هایی مثل ظرافت، وابستگی و بی‌دفاع بودن ارزش پیدا کنند. کودک دقیقاً در پایین‌ترین نقطه این رابطه قدرت قرار دارد. قدرت تصمیم‌گیری محدودی دارد و برای بسیاری از نیازهایش به بزرگسالان وابسته است. بنابراین وقتی ویژگی‌های یک دختر بچه به بخشی از تصویر زن جذاب تبدیل می‌شود، نمی‌توان ارتباط آن را با مسئله قدرت نادیده گرفت. صدای بچگانه، معصومیت، ناآگاهی، ظرافت و وابستگی، وقتی بارها در قالب ویژگی‌های زنانه و جذاب نمایش داده می‌شوند، در نهایت یک تصویر مشخص از زن می‌سازند، زنی که کوچک‌تر، ضعیف‌تر و قابل‌کنترل‌تر است. البته هر علاقه‌ای به یک ویژگی جوانانه را نمی‌توان پدوفیلیک دانست. بین علاقه به ظاهر جوان و کشش جنسی به کودکان تفاوت جدی وجود دارد. اما این تفاوت باعث نمی‌شود جنسی‌سازی مداوم ویژگی‌های کودکانه در زنان را نادیده بگیریم. مسئله اینجاست که جذاب انگاشتن این ویژگی‌ها در خلأ صورت نگرفته. فرهنگی که زن را مطیع و وابسته می‌خواهد، می‌تواند همین ویژگی‌ها را زیبا و خواستنی هم نشان دهد. برای همین وقتی در شعر، ادبیات، سینما یا فرهنگ عامه مدام زنی را می‌بینیم که به خاطر معصومیت، ناآگاهی، ظرافت یا ظاهر کودکانه‌اش جذاب‌تر شده، باید بپرسیم این تصویر دقیقاً چه نوع زنی را مطلوب می‌داند؟ زنی که قدرت دارد و مستقل است؟ یا زنی که کوچک، بی‌تجربه و راحت‌تر قابل کنترل است؟ به نظرم اینجاست که ارتباط میان کودک‌انگاری زنان و مردسالاری روشن‌تر می‌شود. موضوع فقط سلیقه یک فرد یا بیماری جنسی یک فرد خاص نیست. وقتی یک فرهنگ بارها و بارها ویژگی‌های مربوط به ضعف و وابستگی را در زنان رمانتیک و جذاب می‌کند، در واقع در حال تکرار یک پیام قدیمی است: زن هرچه کمتر قدرت داشته باشد، زن ایده‌آل‌تری است. و شاید به همین دلیل است که باید نسبت به عادی شدن این تصویر حساس باشیم. نه به این خاطر که هر زنی با صدای بچگانه یا ظاهر ظریف مشکلی دارد، بلکه چون مهم است بفهمیم چرا فرهنگ ما این ویژگی‌ها را تا این اندازه با "زن خواستنی" گره زده است.

وقتی می‌گوییم "اقتصاد"، معمولاً چیزهایی مثل کارخانه، معدن، شرکت، فروشگاه و حمل‌ونقل به ذهنمان می‌آید. چیزهایی که برایشان پول رد و بدل می‌شود و می‌شود ارزششان را با عدد و رقم حساب کرد. اما یک بخش خیلی بزرگ از کاری که زندگی روزمره بدون آن نمی‌چرخد، جایی در این تصویر ندارد: کار خانگیِ بدون دستمزد. طبق گزارشی که سازمان بین‌المللی کار (ILO) در سال ۲۰۱۸ منتشر کرده، ارزش اقتصادی کار خانگی بدون دستمزد در جهان به طور متوسط حدود ۹ درصد تولید ناخالص داخلی است. ۹ درصد شاید در نگاه اول عدد عجیبی به نظر نرسد، اما وقتی مقایسه‌اش کنیم، متوجه می‌شویم با چه حجم بزرگی از کار طرفیم. ارزش افزوده بخش معدن حدود ۱.۸ درصد GDP است، حمل‌ونقل ۴.۸ درصد و صنایع غذایی حدود ۶.۶ درصد. یعنی کاری که عمدتاً در خانه و بدون دریافت دستمزد انجام می‌شود، از نظر ارزش اقتصادی از چند صنعت بزرگ هم سهم بیشتری دارد. این عدد در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط حتی بالاتر می‌رود و در بعضی کشورها به حدود ۱۹ درصد GDP می‌رسد. با این حال، وقتی می‌گوییم "کار خانگی"، خیلی‌ها هنوز فقط تمیز کردن خانه را تصور می‌کنند. در حالی که ماجرا خیلی گسترده‌تر است. مراقبت از بچه‌ها و سالمندان، غذا درست کردن، خرید، شستن لباس‌ها، نظافت، برنامه‌ریزی برای کارهای خانه و حتی بخش بزرگی از مراقبت و تربیت اعضای خانواده، همه کارند؛ فقط معمولاً کسی بابتشان حقوق نمی‌گیرد. و همین‌جا یک سؤال پیش می‌آید: چرا این کارها تا این حد نادیده گرفته می‌شوند؟ یکی از دلایلش این است که بخش بزرگی از محاسبات اقتصادی بر اساس پولی که در بازار جابه‌جا می‌شود انجام می‌شود. وقتی برای کاری پولی پرداخت نمی‌شود، ارزش اقتصادی آن هم در بسیاری از این محاسبات دیده نمی‌شود. مثلاً اگر کسی برای مراقبت از کودک شما در مهدکودک یا خانه دستمزد بگیرد، این مبلغ بخشی از فعالیت اقتصادی محسوب می‌شود. اما اگر همین کار را مادر، پدر یا یکی از اعضای خانواده بدون دستمزد انجام دهد، ارزش اقتصادی آن تقریباً ناپدید می‌شود. در حالی که خودِ کار هیچ تفاوتی نکرده. کودک همچنان مراقبت می‌خواهد، غذا همچنان باید پخته شود، لباس‌ها همچنان باید شسته شوند و خانه همچنان باید اداره شود. فقط یک تفاوت وجود دارد: این بار کسی برای انجامشان پولی دریافت نکرده است. به همین دلیل شاید بهتر باشد به کار خانگی فقط به چشم "وظایف خانه" نگاه نکنیم. بخش بزرگی از آن، کاری است که اگر انجام نشود، بسیاری از مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی دیگر هم نمی‌توانند به شکل فعلی ادامه پیدا کنند. مسئله وقتی جدی‌تر می‌شود که بدانیم بخش بزرگی از این کار بدون دستمزد در جهان بر عهده زنان است. پس ماجرا فقط این نیست که زنان برای بخشی از کارهایی که انجام می‌دهند حقوق نمی‌گیرند. مشکل بزرگ‌تر این است که بخش مهمی از کاری که انجام می‌دهند، اصلاً به عنوان "کار" دیده نمی‌شود. ما برای بعضی کارها ساعت کاری، قرارداد، حقوق و عنوان شغلی داریم و برای بعضی دیگر فقط می‌گوییم "کارهای خونه". شاید اگر قرار بود برای تمام این خدمات پول پرداخت کنیم، تازه می‌فهمیدیم چه مقدار از اقتصادی که هر روز درباره‌اش حرف می‌زنیم، به کاری وابسته است که معمولاً حتی اسمش را هم کار نمی‌گذاریم.

تجاوز فقط مسئله میل جنسی نیست؛ در بسیاری از موارد راهی برای اعمال قدرت بر بدن فرد دیگر است. این مسئله را می‌توان در جمع‌های مردانه و مدارس پسرانه دید. گاهی خشونت جنسی علیه یک پسر برای ارضای میل جنسی انجام نمی‌شود، بلکه هدفش تحقیر کردن او و تثبیت جایگاه فرد مهاجم است.

در عمل تجاوز، متجاوز خودش را در موقعیتی قرار می‌دهد که برای بدن فرد دیگری حقی قائل است؛ حقی که قربانی به او نداده. او تصور می‌کند می‌تواند بدون رضایت یک انسان دیگر از بدن او استفاده کند. این فقط مسئله میل جنسی نیست. پای قدرت هم در میان است. مردسالاری دقیقاً با ساختن و بازتولید همین سلسله‌مراتب قدرت کار می‌کند؛ سیستمی که به بعضی افراد اجازه می‌دهد خودشان را بالاتر از دیگران ببینند و تصور کنند حق کنترل بدن و زندگی آن‌ها را دارند. حتی خیلی وقت‌ها تجاوز راهی برای تثبیت جایگاه در همین هرم قدرت است. این مسئله را می‌توان در جمع‌های مردانه و حتی بعضی مدارس پسرانه دید؛ جایی که تجاوز یا خشونت جنسی می‌تواند به ابزاری برای تحقیر، کنترل و پایین آوردن جایگاه یک فرد در میان دیگران تبدیل شود. فردی که مورد تجاوز قرار می‌گیرد به پایین‌ترین نقطه رانده می‌شود و متجاوز با اعمال خشونت، قدرت خودش را به رخ می‌کشد. جوک‌های تجاوزمحور هم تا حد زیادی همین فرهنگ را بازتاب می‌دهند. وقتی مردها درباره تجاوز به مردان دیگر، پسران گی یا افراد ترنسجندر شوخی می‌کنند، مسئله فقط هموفوبیا یا ترنسفوبیا نیست، هرچند که این‌ها هم قطعاً در چنین شوخی‌هایی وجود دارند. در این فرهنگ، "مرد بودن" اغلب با مسلط بودن تعریف می‌شود. برای اینکه مردتر به نظر برسی، باید نشان بدهی که می‌توانی دیگران را تحقیر کنی، کنترل کنی یا به جایگاه پایین‌تری برانی. به همین دلیل، خشونت جنسی علیه مردان گی یا افراد ترنس می‌تواند به راهی برای تحمیل همین سلسله‌مراتب تبدیل شود. تجاوزهای خانگی هم در بسیاری از موارد ادامه همین ایده‌اند. شوهری که به همسرش تجاوز می‌کند، فقط بدن او را تصاحب نمی‌کند؛ با این عمل می‌تواند به او یادآوری کند که قدرت در خانه دست چه کسی است و چه کسی خودش را صاحب اختیار بدن دیگری می‌داند. به همین دلیل است که نمی‌توان تجاوز را فقط به میل جنسی تقلیل داد. تجاوز در طول تاریخ بارها به‌عنوان ابزاری برای تحقیر، سلطه و تنبیه کسانی استفاده شده که در جایگاه پایین‌تری از هرم قدرت قرار گرفته‌اند یا از نقش‌هایی که برایشان تعیین شده سرپیچی کرده‌اند؛ از زنان گرفته تا مردان گی، افراد ترنسجندر و کودکان. مردسالاری تنها زنان را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. مردان هم می‌توانند قربانی همان ساختارهای خشونت‌آمیزی شوند که مردسالاری ایجاد و تقویت می‌کند. اما وقتی می‌گوییم تجاوز یکی از ابزارهای مردسالاری است، دقیقاً همین را می‌گوییم؛ سیستمی که کنترل، سلطه و قدرت را به بخش مهمی از روابط انسانی تبدیل می‌کند، خشونت جنسی را هم به یکی از ابزارهای اعمال و بازتولید همان قدرت تبدیل می‌کند. برای همین اشاره به این واقعیت که مردان هم می‌توانند قربانی تجاوز شوند، نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن نقش مردسالاری در خشونت جنسی باشد. برعکس، شاید این موضوع حتی نشان بدهد که مردسالاری چقدر گسترده‌تر و مخرب‌تر از چیزی است که معمولاً تصور می‌کنیم. چون تجاوز تنها برای کنترل زنان استفاده نمی‌شود. این خشونت می‌تواند علیه هر کسی به کار گرفته شود که متجاوز تصمیم گرفته او را پایین‌تر از خودش قرار دهد. و این دقیقاً همان کاری است که مردسالاری همیشه در پی آن بوده، ساختن سلسله‌مراتب، تعیین اینکه چه کسی بالاتر و چه کسی پایین‌تر است، و مشروعیت دادن به خشونت برای حفظ این نظم.

در جامعه مردسالار، زیبایی زن فقط یک ویژگی ظاهری نیست؛ چیزی است که سال‌ها برای ارزش‌گذاری و کنترل زنان از آن استفاده شده جامعه به زنان یاد می‌دهد که باید زیبا باشند و بعد خودش تعیین می‌کند زیبایی دقیقاً چه شکلی است. باید لاغر باشی، اما نه زیادی لاغر، پوستت باید صاف باشد، بدنت مو نداشته باشد، جوان به نظر برسی و تا جای ممکن به استانداردهایی نزدیک شوی که خودشان مدام تغییر می‌کنند. بعد هم ارزش زنان را با میزان نزدیکی‌شان به همین استانداردها می‌سنجد. وقتی یک دختر از کودکی یاد می‌گیرد که زیبا بودن یکی از مهم‌ترین منابع ارزش اوست، طبیعی است که تأیید شدن به خاطر زیبایی برایش به یک پاداش اجتماعی تبدیل شود. پاداشی که همیشه هم مشروط است. اینجاست که فمینیست‌ها مسئله‌ساز تبدیل می‌شوند. فمینیسم می‌گوید ارزش یک زن نباید به ظاهرش وابسته باشد. برای همین وقتی یک زن فمینیست حرفی می‌زند که عده‌ای را عصبانی می‌کند، خیلی وقت‌ها مردم جای نقد حرفی که زده، ظاهرش را هدف قرار میدهند: "معلومه زشتی که فمینیست شدی." "اگه یکی دوستت داشت این حرف‌ها رو نمی‌زدی." "هیچ مردی تو رو نمی‌خواد." نکته جالب اینجاست که حتی زنانی که کاملاً مطابق استانداردهای رایج زیبایی هستند هم گاهی این حرف‌ها را می‌شنوند. پس ماجرا نمی‌تواند واقعاً به ظاهر آن‌ها مربوط باشد. "زشت" در اینجا نه توصیفی از ظاهری فرد، بلکه نوعی تنبیه است. زنی که دیروز زیبا خطاب شده ممکن است امروز، بدون اینکه ظاهرش تغییری کرده باشد، به خاطر حرفی که زده "زشت" نامیده شود. پس اصل ماجرا قیافه او نیست، مشکل این است که او دیگر نقشی را که جامعه مردسالار برایش تعیین کرده، بازی نمی‌کند. در چنین سیستمی، زیبایی همواره مشروط است. تو می‌توانی زیبا باشی، به شرطی که مطابق انتظارات رفتار کنی. اعتراض نکنی، خشمگین نباشی و خدای ناکرده به دنبال احقاق حقوق خودت و بقیه زنان نباشی. وگرنه همان تأییدی که دیروز به تو داده می‌شد، امروز می‌تواند از تو گرفته شود. برای همین وقتی جامعه یک زن فمینیست را زشت خطاب می‌کند، ظاهر او فقط بهانه است. اصل حرف این است که اگر از نقشی که برایت تعیین شده خارج شوی، پذیرش و ارزشی را که جامعه به تو داده پس می‌گیرد. در نهایت به همین دلیل است که "فمینیست‌ها زشت‌اند" فقط فقط توهین به ظاهر آنان نیست، نوعی تنبیه اجتماعی است برای زنی که حاضر نیست ارزش خودش را از نگاه دیگران بگیرد.

در بریتانیا، دستورالعمل‌های مؤسسه ملی سلامت و مراقبت (NICE) نیز توصیه می‌کنند زنان در مرحله دوم زایمان از خوابیدن کامل یا نیمه‌خوابیده روی پشت پرهیز کنند و هر وضعیتی را که برایشان راحت‌تر است انتخاب کنند. امروزه بسیاری از بیمارستان‌های این کشور دارای مراکز زایمان تحت مدیریت ماماها هستند که به گونه‌ای طراحی شده‌اند که آزادی حرکت مادر حفظ شود؛ امکانی که تا حدود نیم قرن پیش تقریباً وجود نداشت.

بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد تا پیش از قرن هفدهم میلادی، تقریباً در تمام تمدن‌ها زنان هنگام زایمان از وضعیت‌های عمودی استفاده می‌کردند. در مصر باستان، گفته می‌شود کلئوپاترا، نیز هنگام زایمان زانو می‌زد. در بسیاری از فرهنگ‌های آفریقایی، آسیایی و آمریکای جنوبی نیز زنان روی چهارپایه‌های مخصوص زایمان یا در حالت چمباتمه فرزند خود را به دنیا می‌آوردند. علت این انتخاب ساده بود: بدن انسان برای این کار طراحی شده است. وقتی زن در حالت ایستاده یا نیمه‌نشسته قرار می‌گیرد، نیروی جاذبه به پایین آمدن جنین کمک می‌کند. همچنین تحقیقات نشان داده‌اند که حالت چمباتمه می‌تواند قطر لگن را حدود ۲.۵ سانتی‌متر افزایش دهد؛ فضایی که برای عبور نوزاد اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل بسیاری از ماماها معتقدند اگر زنان آزاد باشند، بدنشان به‌طور غریزی بهترین وضعیت را انتخاب می‌کند.

اما این سنت چند هزار ساله چگونه تغییر کرد؟ بسیاری از مورخان پزشکی آغاز این تغییر را به پزشک فرانسوی فرانسوا موریسو، نسبت می‌دهند. او در سال ۱۶۶۸ کتابی با عنوان بیماری‌های زنان باردار و زنان پس از زایمان منتشر کرد و در آن توصیه کرد زنان روی تخت و در حالت خوابیده زایمان کنند. استدلال موریسو این بود که این وضعیت هم برای زن راحت‌تر است و هم برای پزشک مردی که زایمان را انجام می‌دهد، مناسب‌تر. در همان دوران نیز روند کنار گذاشتن ماماها و جایگزینی آنها با جراحان و پزشکان مرد آغاز شده بود. بنابراین طبیعی بود که روشی انتخاب شود که دید و دسترسی پزشک را آسان‌تر کند. همچنین بر اساس روایت‌های تاریخی، لوئی چهاردهم علاقه داشت شاهد زایمان زنان باشد. اما زمانی که زنان روی چهارپایه مخصوص یا در حالت چمباتمه زایمان می‌کردند، دید کافی نداشت. گفته می‌شود همین موضوع باعث شد او از وضعیت خوابیده حمایت کند؛ وضعیتی که امکان مشاهده کامل روند زایمان را فراهم می‌کرد. گرچه اثبات قطعی این روایت ممکن نیست، اما زمان تغییر الگوی زایمان با دوران حکومت او همزمان بوده و برخی مورخان معتقدند نفوذ دربار فرانسه احتمالاً در گسترش این روش نقش داشته است.

طی دو دهه گذشته مطالعات متعددی اثر وضعیت بدن را بر روند زایمان بررسی کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین آنها، مرور نظام‌مند ۲۵ مطالعه روی بیش از ۵۲۰۰ زن بود که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد. نتایج این بررسی نشان داد زنانی که هنگام زایمان اجازه حرکت داشته‌اند و در وضعیت‌های عمودی قرار گرفته‌اند، نسبت به زنانی که روی تخت خوابیده بودند: -کمتر سزارین شده‌اند. -کمتر به بی‌حسی اپیدورال نیاز پیدا کرده‌اند. -نوزادانشان کمتر در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان بستری شده‌اند. البته پژوهشگران تأکید کرده‌اند که برای برخی گروه‌های پرخطر هنوز مطالعات بیشتری لازم است و برخی تحقیقات افزایش مختصر خونریزی پس از زایمان را در وضعیت‌های عمودی گزارش کرده‌اند؛ موضوعی که همچنان محل بررسی است.

در سال‌های اخیر مفهوم «زایمان فعال» در بسیاری از کشورهای غربی گسترش یافته است. در این رویکرد، مادر تشویق می‌شود: -آزادانه راه برود. -وضعیت بدن خود را تغییر دهد. از توپ زایمان یا استخر آب استفاده کند. -هر وضعیتی را که برایش راحت‌تر است انتخاب کند.

مساله این است که از نظر تاریخی، نظریه «وضعیت طبیعی» در مورد جنسیت و تولیدمثل هرگز درست نبوده است. پیش از اینکه قرص‌های پیشگیری از بارداری وارد بازار شود، شمار افراد بدون فرزند در حال افزایش بود. مدت‌ها قبل از روش‌های مدرن کنترل موالید یا فمینیسم قرن بیستم، زنان در مورد اینکه تحت چه شرایطی و چه زمانی می‌خواهند بچه‌دار شوند، انتخاب می‌کردند. هرچند که با ورود لوازم پیشگیری از بارداری و همچنین داروهای سقط خودخواسته جنین، اجتناب از مادرشدن، ساده‌‏تر و ایمن‌‏تر شد، اما زنان برای قرن‏‌ها بدون هیچ کمکی و با وجود انگ‌‎‌ها و احساس شرمی که از سمت جامعه دریافت می‏‌کردند، روش‌‎هایی برای جلوگیری از باردار شدن و یا سقط جنین می‌شناختند و داوطلبانه انتخاب می‌کردند که مادر نباشند.