جهان چگونه کار می کند؟

چرا خودِ واقعی‌مان را پنهان می‌کنیم؟ «نگاهی از منظر روان‌شناسی تکاملی» رفتارِ وانمودسازی یا نقاب‌زنی (Impression Management / Self-Presentation) یکی از جنبه‌های بنیادین تعاملات انسانی است که می‌توان آن را در چارچوب انتخاب طبیعی و انتخاب جنسی تحلیل کرد. به‌طور خلاصه، این تمایل به پنهان‌سازی یا تحریف بخش‌هایی از «خودِ واقعی» ریشه‌های تکاملی دارد و در مسیر بقا و به‌ویژه افزایش شانسِ تولیدمثل و پذیرش اجتماعی تکامل یافته است. ⮐ 1. نقاب به‌مثابه ابزار سازگاری اجتماعی (Social Adaptation) انسان به‌عنوان یک موجود اجتماعی، برای بقا به گروه وابسته است. در جوامع انسانی اولیه، طرد شدن از گروه مساوی بود با مرگ. در نتیجه، مغز انسان تکامل یافته تا سیگنال‌هایی از خود ارسال کند که موجب پذیرش و جلب اعتماد دیگران شود، حتی اگر این سیگنال‌ها بازتاب دقیقی از واقعیت نباشند.

مثال: دروغ گفتن درباره شجاعت، مهارت یا وفاداری در گروه‌های شکارگر‌ـ‌گردآورنده می‌توانست منجر به دسترسی بیشتر به منابع، همسران یا جایگاه اجتماعی شود.

⮐ 2. انتخاب جنسی و نمایش اغراق‌آمیز بر اساس نظریه انتخاب جنسی (Darwin, 1871)، انسان‌ها تمایل دارند ویژگی‌هایی را در خود برجسته کنند که توسط جنس مقابل جذاب تلقی می‌شود. این مسأله می‌تواند به شکل “نمایش اغراق‌آمیز فضایل” (costly signaling) بروز یابد.

مثال: مردی که خود را سخاوتمندتر، جسورتر یا باهوش‌تر از واقعیت نشان می‌دهد، ممکن است در نظر زن‌ها جذاب‌تر جلوه کند؛ زیرا این صفات نشانگر دسترسی به منابع، توانایی حل مسئله و امنیت برای فرزندان هستند.

⮐ 3. مغز اجتماعی و تئاترِ ذهن (Theatrical Mind) مطابق با نظریه‌های «ذهن‌خوانی» و «منتالیزیشن»، انسان‌ها ظرفیت پیچیده‌ای برای درک وضعیت ذهنی دیگران دارند. این ظرفیت، در کنار نیاز به کنترل برداشت دیگران از خود، منجر به آن شده که انسان به بازیگرِ صحنه‌ی اجتماعی تبدیل شود. اصطلاحی که «اروینگ گافمن» در جامعه‌شناسی به کار می‌برد، یعنی “زندگی روزمره همچون یک نمایش تئاتر” (The Presentation of Self in Everyday Life)، با یافته‌های علوم اعصاب اجتماعی هم‌راستا است. ⮐ 4. آیا نقاب‌ها پس از دستیابی به منافع کنار گذاشته می‌شوند؟ در بسیاری از موارد، بله. هنگامی که فرد به هدف خود (مثلاً برقراری رابطه عاطفی، پذیرش اجتماعی، موقعیت شغلی یا قدرت) دست یافت، ممکن است هزینه‌های حفظ نقاب افزایش یابد و واقعیتِ رفتاریِ او نمایان شود. اما در برخی موارد، فرد ممکن است آن‌قدر با نقاب خو بگیرد که “خود واقعی” با نقاب ادغام شود. روان‌شناسی تکاملی در این‌باره سکوت می‌کند، اما روان‌کاوی و نظریه‌های شناختی، این را بخشی از فرآیند «درونی‌سازی نقش» می‌دانند. «جمع‌بندی» • نقاب‌زنی یک سازوکار انطباقی است که برای افزایش شانس بقا و تولیدمثل در محیط‌های اجتماعی تکامل یافته است. • این رفتار تحت تأثیر ساختارهای نوروبیولوژیکی مانند آمیگدال، قشر پیش‌پیشانی، و شبکه‌ی پیش‌فرض مغز (DMN) قرار دارد که در پردازش تصویر خود و دیگران نقش دارند. • گرچه ممکن است نقاب‌ها به قصد فریب‌کاری استفاده شوند، اما در بسیاری موارد، آن‌ها بخش ضروری از سیاست‌ورزی اجتماعی هستند. Source - « Channel of science is for life »

«زنان صرفاً برای ارضای میل جنسی مردان در فرایند تکامل زیستی شکل گرفته‌اند.» این جمله از “زیگموند فروید”، بنیان‌گذار روان‌کاوی، نقل شده است؛ شخصیتی که بی‌تردید تأثیری ژرف بر تاریخ روان‌شناسی، فرهنگ مدرن و نظریه‌های ذهن انسانی گذاشته است. با این حال، محتوا و مفاد این گزاره، آشکارا واجد مؤلفه‌های جنسیت‌زده، غیردقیق و غیرقابل دفاع در پرتو دانش زیست‌شناسی تکاملی امروز است. اما پرسش بنیادین اینجاست:

اگر مخاطب، پیش از دانستن نام گوینده، این جمله را می‌خواند، آیا همان‌قدر آن را جدی تلقی می‌کرد؟

آیا صرف اعتبار علمی و تاریخی یک نام، می‌تواند گزاره‌ای را که ذاتاً فاقد پشتوانه‌ی تجربی یا منطقی‌ست، قابل پذیرش سازد؟

در صورتی که پاسخ مثبت باشد، آن‌گاه پای یکی از نیرومندترین خطاهای شناختی انسان در میان است: سوگیری اقتدار یا Authority Bias. «سوگیری اقتدار: تعریف و سازوکار» سوگیری اقتدار به تمایل ناخودآگاه انسان برای پذیرش اظهارات، احکام یا توصیه‌های افرادی اطلاق می‌شود که دارای موقعیت اجتماعی، علمی یا نهادی بالاتری هستند صرف‌نظر از اعتبار واقعی محتوای گفتار آنان. در چارچوب روان‌شناسی شناختی، این سوگیری نوعی میان‌بُر ذهنی (cognitive heuristic) محسوب می‌شود که در آن، به‌جای سنجش منطقی گزاره‌ها، فرد با اتکا به جایگاه گوینده، درستی یا نادرستی آن را تعیین می‌کند. «تبعات معرفت‌شناختی و اخلاقی» تسلیم‌شدن در برابر سوگیری اقتدار، پیامدهایی گسترده و بعضاً فاجعه‌بار دارد: ⮐• تعلیق تفکر انتقادی: افراد به‌جای ارزیابی نقادانه‌ی اطلاعات، صرفاً آن‌ها را بازتولید می‌کنند. ⮐• تثبیت خطاهای نهادی: باورهای نادرست، تنها به‌دلیل حمایت از سوی منابع معتبر، دوام می‌یابند. ⮐• سرکوب خِرد جمعی: صداهای مخالف، هرچند موجه و مستند، به‌سبب عدم برخورداری از جایگاه رسمی، نادیده گرفته می‌شوند. در تاریخ علم، نمونه‌های متعددی از این پدیده را می‌توان یافت؛ از پیروی بی‌چون‌وچرای شرکت‌کنندگان در آزمایش میلگرام تا استمرار نظریه‌های اثبات‌نشده فروید، همه و همه شاهدی بر قدرت این خطای شناختی‌اند. «راهبردهای عبور از سوگیری اقتدار» ⮐1. تفکیک مقام از معنا: پرسش محوری این است: «اگر این سخن را فردی بدون عنوان یا شهرت بیان می‌کرد، آیا همچنان آن را می‌پذیرفتم؟» ⮐ 2. اولویت‌دادن به داده بر نام: در ارزیابی هر گزاره، باید شواهد تجربی، استدلال منطقی و انسجام مفهومی معیار سنجش باشند، نه جایگاه اجتماعی یا علمی گوینده. ⮐ 3. نقد بی‌پروای بزرگان: خردورزی علمی مستلزم آن است که حتی معتبرترین اندیشمندان نیز در معرض نقد مستند و عقلانی قرار گیرند. نام‌ها نباید به دژهایی نفوذناپذیر بدل شوند. در نتیجه… در مسیر تفکر علمی و خودآگاهی انتقادی، ضروری‌ست که هر گزاره‌ای را بر اساس محتوا، منطق درونی و پشتوانه‌ی تجربی آن ارزیابی کنیم، نه صرفاً بر مبنای گوینده‌اش. بزرگان اندیشه، گرچه در پیش‌برد مرزهای دانش نقش ایفا کرده‌اند، اما در برابر خطا مصون نیستند. در نهایت، محتوای هر اندیشه باید بدون نیاز به اتکای صرف بر نام گوینده‌اش، شایستگی بقا و پذیرش داشته باشد. آن‌چه حقیقت است، نه به اتوریته وابسته است، نه به هیبت نام‌ها، بلکه به عقل و تجربه‌ای که آن را تأیید می‌کند. Source - « Channel of science is for life »

📺- «عشق ابدی» یا حماقت ابدی؟ چگونه رئالیتی‌شوها ما را کرخت می‌کنند؟ در دنیایی که لحظه‌ای بی‌تحریک نمی‌گذرد، ذهن انسان به میدان نبردی میان اطلاعات بی‌وقفه و ظرفیت محدود پردازش تبدیل شده است. نظریه «بار شناختی» (Cognitive Load Theory) که نخستین‌بار توسط جان سوئلر مطرح شد، هشدار می‌دهد: مغز انسان در برابر هجوم بی‌پایان محتوا، ناتوان است. ما تنها ظرفیت محدودی برای پردازش اطلاعات داریم. حافظه کاری‌مان، طبق یافته کلاسیک جورج میلر (1956)، تنها قادر است حدود ۵ تا ۹ واحد اطلاعاتی را به‌صورت هم‌زمان نگه دارد. حال تصور کنید در یک روز، با ده‌ها ویدیو از برنامه‌های زوج‌یابی، صدها کلیپ سرگرم‌کننده، شوهای عاطفی‌ـ‌جنسی چون “عشق ابدی” “بلایند دیت” و رئالیتی‌شوهای مشابه مواجه باشید چه چیزی از این ظرفیت برای تحلیل «بحران آب»، «نرخ تورم»، «فساد سیستماتیک» یا «حقوق انسانی» باقی می‌ماند؟

پاسخ روشن است: تقریباً هیچ.

- صنعت فرهنگ: سرگرمی‌هایی برای خواباندن ذهن «آدورنو» و «هورکهایمر» در نظریه «صنعت فرهنگ» نشان می‌دهند که رسانه‌های مدرن، به‌ویژه در نظام سرمایه‌داری، به جای آن‌ که آگاهی‌بخش باشند، به کارخانه‌هایی بدل شده‌اند که محصولشان سرگرمی است و نه هر نوع سرگرمی، بلکه سرگرمیِ قابل‌پیش‌بینی، تکراری، و بی‌خطر. برنامه‌هایی مثل The Bachelor، Too Hot to Handle یا نسخه‌های ایرانی‌شده‌شان(همچون عشق ابدی)، با فرمول‌های مشخصی ذهن مخاطب را اشباع می‌کنند: رقابت برای محبوبیت، زیبایی به‌مثابه فضیلت، عشق‌های فوری و بحران‌های مصنوعی. نتیجه چیست؟

ذهن، از حل مسائل واقعی منحرف می‌شود؛ چون درگیر یک واقعیت جعلی، دراماتیزه‌شده و عاطفی‌سازی‌شده است.

- بی‌حسی فرهنگی: مرگ آرامِ حساسیت فیلسوف انتقادی «هربرت مارکوزه» از مفهومی مهم به‌نام «بی‌حسی فرهنگی» (Cultural Desensitization) سخن می‌گوید. وقتی مخاطب، بارها و بارها در معرض محتوای سطحی، تکراری و مصرف‌محور قرار می‌گیرد، دچار کاهش تدریجی حساسیت نسبت به واقعیات دردناک و مهم اجتماعی می‌شود. روزی از دیدن تصویر یک کودک کار ناراحت می‌شدیم؛ امروز شاید با دیدن صحنه‌ای از گریه مصنوعی در یک برنامه‌ی عاشقانه، بیشتر همدردی کنیم. این یعنی جابه‌جایی اولویت عاطفی و اخلاقی ما به آن‌چه مهم‌تر است، کمتر واکنش نشان می‌دهیم. -نتیجه: فروپاشی توان تفکر در زمانه‌ی بمباران محتوای بی‌اثر این روزها، ذهن جمعی ما زیر بمباران محتواست؛ اما نه هر محتوایی، بلکه محتوایی که نه می‌آموزد، نه ارتقاء می‌دهد، و نه به اعتراض ختم می‌شود. این وضعیت، محصول هم‌افزایی چهار پدیده است:

1. محدودیت شناختی مغز (سوئلر) 2. ظرفیت اندک حافظه کاری (میلر) 3. فرمولیزه‌شدن سرگرمی توسط صنعت فرهنگ (آدورنو و هورکهایمر) 4. بی‌تفاوتی تدریجی فرهنگی (مارکوزه)

در چنین بستری، برنامه‌های ظاهراً بی‌ضرری که ما هر شب تماشا می‌کنیم، بیش از آن‌که صرفاً یک سرگرمی باشند، ممکن است ابزار مهار تفکر و تعلیق آگاهی جمعی باشند. « Channel of science is for life »

- چرا بحث با آدم متعصب هیچ‌وقت به نتیجه نخواهد رسید؟ بیشتر ما تجربه‌ی گفت‌وگو با افرادی را داشته‌ایم که به باورهای خود چنان چنگ زده‌اند که هیچ استدلالی توان تغییر ذهنشان را ندارد. این نوع سرسختی ذهنی، که معمولاً در زمینه‌های سیاسی، دینی یا هویتی بروز می‌کند، ریشه در سازوکارهای روان‌شناختی دارد. مطالعات علوم شناختی نشان داده‌اند که باورهای عمیق، بخشی از ساختار هویتی افراد می‌شوند. به همین دلیل، مواجهه با اطلاعاتی که این باورها را تهدید می‌کند، باعث ایجاد تعارض شناختی یا همان آشفتگی ذهنی می‌شود. در پاسخ به این ناراحتی، ذهن فرد به‌جای بازنگری در باور، مکانیزم‌های دفاعی فعال می‌کند و با انکار یا تحریف اطلاعات، از یکپارچگی روانی خود محافظت می‌کند. اینجاست که تفکر نقادانه به‌عنوان یک مهارت حیاتی وارد میدان می‌شود. به‌جای آنکه مستقیماً باور طرف مقابل را زیر سؤال ببریم، باید توجه خود را به فرایند فکری او معطوف کنیم. مثلاً بپرسیم:

• چه دلایلی باعث شده به این باور برسی؟ • آیا اگر شواهد معتبری خلاف دیدگاهت وجود داشت، حاضر بودی نظرت را تغییر بدهی؟

👤: اکبر سلطانی / کارشناس ارشد فلسفه «Channel of Science is for all»

هر جا علم ساکت است، خدا فریاد می‌زند؟ (نقدی بر یک مغالطه‌ی رایج در تبیین پدیده‌های طبیعی) در بسیاری از مباحث میان علم و دین، استدلالی تکرارشونده به چشم می‌خورد که از آن با عنوان مغالطه‌ی خداوندِ جاهای خالی (God of the Gaps) یاد می‌شود. این استدلال بر این پیش‌فرض استوار است که اگر هنوز برای پدیده‌ای تبیین علمی روشنی وجود ندارد، پس می‌توان آن را به عاملی ماورایی، نظیر “خدا”، نسبت داد. - مبنای این نوع استدلال چنین است:

«از آن‌جا که علم هنوز توضیح دقیقی برای منشأ حیات، عملکرد پیچیده‌ی آنزیم‌ها یا شکل‌گیری اولیه‌ی DNA ندارد، بنابراین این‌ها نمی‌توانند صرفاً حاصل فرایندهای طبیعی باشند و باید توسط یک طراح هوشمند پدید آمده باشند.»

این شیوه‌ی تفکر، در ظاهر محتاطانه و متواضعانه به نظر می‌رسد، اما در عمل به‌ نوعی جایگزین کردن “نادانی” با “اطمینان کاذب” است. مغالطه‌ی خداوندِ جاهای خالی، خلأهای دانسته‌های علمی را نه به‌ عنوان پرسش‌هایی باز، بلکه به‌ مثابه مواضعی برای ورود خداوند معرفی می‌کند. اما تاریخ علم به‌خوبی نشان داده است که چنین خلأهایی به‌تدریج و با پژوهش علمی پر شده‌اند، بدون آن‌که نیازی به فرض دخالت یک عامل فراطبیعی باشد. برای نمونه، در گذشته پدیده‌هایی همچون رعد و برق، خورشیدگرفتگی، بیماری‌های روانی، و حتی باروری انسان، در بسیاری از فرهنگ‌ها به نیروهای ماورایی، خدایان یا ارواح نسبت داده می‌شدند. اما امروزه می‌دانیم که این پدیده‌ها دارای تبیین‌های طبیعی و آزمون‌پذیر هستند: از فیزیک الکتریسیته و اخترشناسی گرفته تا پزشکی مدرن و زیست‌شناسی تولیدمثل. در زمینه‌ی زیست‌شناسی، برخی افراد بر اساس محاسبات آماری پیچیده‌ی مربوط به احتمال شکل‌گیری پروتئین‌ها یا توالی DNA استدلال می‌کنند که این پیچیدگی‌ها نمی‌توانند نتیجه‌ی فرایندهای تصادفی باشند. اما چنین استدلال‌هایی اغلب بر سوء‌برداشت از نظریه‌ی تکامل و مدل‌های طبیعی استوارند. فرگشت زیستی مبتنی بر انتخاب طبیعی، تجمع تدریجی تغییرات سودمند، و ساختارهای قابل عبور (reachable) در فضای ژنوتیپی است. در این چارچوب، نه نیاز به جهش‌های بزرگ ناگهانی وجود دارد و نه ضرورتی برای تشکیل کامل یک ساختار پیچیده به‌طور یک‌باره. مغالطه‌ی خداوندِ جاهای خالی از این جهت خطرناک است که ذهن جستجوگر را از پیگیری تبیین‌های طبیعی بازمی‌دارد و مسیر تحقیق علمی را مسدود می‌سازد. از سوی دیگر، نوعی دینداری شکننده پدید می‌آورد که بقای خود را نه بر پایه‌ی معنویت یا فلسفه، بلکه بر نادانسته‌های علمی بنا می‌نهد. با هر پیشرفت علمی، عرصه برای چنین خدایی تنگ‌تر می‌شود و مخاطب مؤمن در معرض بحران قرار می‌گیرد. علم، برخلاف این نگرش، با شجاعت اذعان می‌کند که هنوز پاسخ نهایی بسیاری از پرسش‌ها را ندارد. اما همین پذیرش “ندانستن”، محرک کنجکاوی، پژوهش و کشف است. فضای علمی عرصه‌ای نیست برای پر کردن شکاف‌ها با باور، بلکه برای بسط دانایی از مسیر تجربه، آزمایش، و نظریه‌پردازی است. در یک جمع‌بندی روشن می‌توان گفت:

جایی که نمی‌دانیم، بایستی بپرسیم، نه این‌که بپنداریم.

Pigliucci, M. (2010). Nonsense on Stilts: How to Tell Science from Bunk. University of Chicago Press. «Channel of Science is for all»

- چرا مسئولین سیستم های فرسوده و ناکارآمد بجای حل مشکلات و مدیریت، مردم را مقصر جلوه می‌دهند؟! - مشکل خود ماییم! یا این‌طور به ما گفته‌اند؟! در تحلیل‌های علوم اجتماعی و سیاسی، یکی از مؤلفه‌های کلیدی در تداوم قدرت‌های ناکارآمد، توانایی آن‌ها در «بازتعریف واقعیت» از طریق کنترل روایت است. در جوامعی که ساختارهای حکمرانی از پاسخ‌گویی و حل ریشه‌ای مشکلات ناتوان شده‌اند، معمولاً به‌جای پذیرش مسئولیت، کوشیده می‌شود با بازنویسی علل بحران‌ها و جابه‌جایی مقصران، افکار عمومی را مدیریت کنند. این فرایند نه‌تنها نگاه مردم را از منشأ واقعی مسائل منحرف می‌سازد، بلکه در بلندمدت به نوعی درد مزمن اجتماعی دامن می‌زند؛ دردی که نهادینه می‌شود و از سطح جامعه به درون روان افراد نفوذ می‌کند. در چنین شرایطی، پاسخ‌گویی جای خود را به مقصریابی در میان مردم می‌دهد و مطالبه‌گری جمعی، به خودانتقادی فردی یا سرزنش متقابل بین اقشار مختلف جامعه تبدیل می‌شود. آنچه در ادامه می‌خوانید، تحلیلی است از سازوکار «کنترل روایت» و پیامدهای آن در قالب مفاهیمی چون «دردمندی نهادینه‌شده»، همراه با نمونه‌هایی از کشورهایی که چنین الگوهایی را تجربه کرده‌اند؛ کشورهایی که شباهت‌های نگران‌کننده‌ای با برخی وضعیت‌های جاری دارند. کنترل روایت (Control of Narrative): کنترل روایت، ابزاری قدرتمند در مدیریت اجتماعی است. دولت‌ها از آن برای جهت‌دهی به افکار عمومی و تحریف یا بازسازی درک مردم از واقعیت‌های ملموس استفاده می‌کنند. تمرکز اغلب بر منحرف کردن نگاه جامعه از ریشه‌های ساختاری مشکلات، و مقصر نشان دادن عوامل بیرونی یا فرهنگی است. این تکنیک، راهی برای سلب مسئولیت حکمرانی و تداوم اقتدار بدون پاسخ‌گویی است. دردمندی نهادینه‌شده (Institutionalized Suffering/Guilt): با تکرار روایت‌هایی که بار بحران‌ها را بر دوش مردم می‌گذارند، نوعی «دردمندی نهادینه‌شده» در جامعه شکل می‌گیرد. مردم، در حالی که قربانی‌اند، خود را مقصر مشکلات می‌پندارند. این حس گناه و بی‌کفایتی مزمن، به مرور منجر به کاهش مطالبه‌گری، پذیرش وضعیت موجود، و جست‌وجوی راه‌حل‌های انفرادی و بی‌اثر می‌شود. ونزوئلا: در دوران بحران در ونزوئلا، در حالی که سوءمدیریت، فساد ساختاری و فروپاشی اقتصادی آشکار بود، روایت رسمی نظام بر «جنگ اقتصادی» و «تحریم‌ها» تمرکز داشت. مردم به مصرف‌گرایی و عدم همکاری متهم می‌شدند، و نه نهادها. این کنترل روایت، بستری فراهم کرد تا ناکارآمدی، مشروعیت‌زدایی نشود و اعتراضات عمومی مهار گردد. زیمبابوه: در زیمبابوه نیز شاهد الگوی مشابهی بودیم. به‌جای پذیرش تبعات تصمیمات اشتباه اقتصادی و فساد حاکم، مسئولیت بحران‌ها به گردن عوامل خارجی یا «رفتار مردم» انداخته می‌شد. مردم، به‌جای آنکه قدرت را پاسخ‌گو بخواهند، به درون خود و یکدیگر خیره می‌شدند. کنترل روایت، ابزاری راهبردی برای بقای ساختارهایی‌ست که پاسخ‌گویی در آن‌ها جای خود را به فرافکنی داده است. در این الگو، واقعیت به گونه‌ای بازنویسی می‌شود که بحران‌ها نه از دل تصمیمات اشتباه و فساد، بلکه از سبک زندگی مردم ناشی می‌شود. این وارونگی حقیقت، جامعه‌ای را می‌سازد که به‌جای اعتراض، سکوت می‌کند؛ و به‌جای تغییر، خود را مقصر می‌داند. «Channel of science is for life»

- چرا بعد از رد شدن از یک نفر، بیشتر به او فکر می‌کنیم؟ «نگاهی علمی به پدیده‌ی رمانتیزه‌کردن فقدان» پدیده‌ی «افزایش میل و وابستگی پس از طرد شدن» یکی از پرتکرارترین تجارب هیجانی در روابط انسانی است. این مقاله با تکیه بر یافته‌های روان‌شناسی شناختی، نظریه‌های دلبستگی، و علوم اعصاب اجتماعی تلاش می‌کند توضیح دهد که چرا طرد شدن نه تنها باعث کاهش علاقه نمی‌شود، بلکه در بسیاری از افراد تمایل، اشتیاق و حتی دلبستگی را تشدید می‌کند. - شاید بارها برایمان پیش آمده که نسبت به کسی بی‌تفاوت یا سرد بوده‌ایم، اما به محض این‌که احساس کنیم او ما را نمی‌خواهد یا رد می‌کند، به شکل وسواس‌گونه‌ای درگیرش می‌شویم. این واکنش از نگاه اول غیرمنطقی به نظر می‌رسد، اما پایه‌های عمیق شناختی، تکاملی و روان‌زیستی دارد. ⮐ ۱. اصل کم‌یابی و اثر روان‌شناختی آن یکی از مهم‌ترین سازوکارهای شناختی دخیل در این پدیده، اصل کم‌یابی (scarcity principle) است. طبق این اصل که توسط رابرت چالدینی (Cialdini, 2007) مطرح شده، انسان‌ها به چیزهایی که دسترسی به آن‌ها محدود شده یا از دست رفته‌اند، ارزش و جذابیت بیشتری نسبت می‌دهند. مغز انسان به طور پیش‌فرض محرومیت را با ارزشمندی معادل می‌گیرد.

وقتی کسی ما را طرد می‌کند، مغزمان گویی این پیام را دریافت می‌کند که «چیزی ارزشمند را از دست داده‌ایم» حتی اگر قبلاً چنین احساسی نداشتیم.

⮐ ۲. نظریه تقویت متناوب (Intermittent Reinforcement) مطالعات رفتاری نشان داده‌اند که پاداش‌های غیرقابل پیش‌بینی، اعتیادآورتر از پاداش‌های منظم‌اند (Skinner, 1953). در روابط، رد شدن یا بی‌پاسخ‌ماندن می‌تواند همان نقش تقویت متناوب را ایفا کند: گاه‌به‌گاه پاسخ گرفتن، و اغلب طرد شدن، باعث می‌شود انگیختگی روانی فرد افزایش یابد، و ذهن ناخودآگاهانه برای «پاداش بعدی» بماند. ⮐ ۳. سیستم پاداش مغز و دوپامین در سطح عصبی، زمانی که از چیزی منع می‌شویم، فعالیت سیستم دوپامین مغز (به‌ویژه در nucleus accumbens) افزایش می‌یابد. این سیستم بیشتر از آن‌که به خودِ پاداش واکنش نشان دهد، به پیش‌بینی پاداش حساس است. طرد شدن ممکن است این پیش‌بینی را تضعیف کند، اما همین تضعیف موجب فعال شدن سیستم جستجوگر مغز می‌شود (Panksepp, 1998)، که در واقع میل را افزایش می‌دهد. ⮐ ۴. نقش سبک دلبستگی (Attachment Style) افرادی با سبک دلبستگی اضطرابی بیشتر مستعد درگیر شدن ذهنی پس از طرد شدن هستند. این افراد معمولاً طرد شدن را به عنوان تهدیدی برای بقا و هویت درونی خود تجربه می‌کنند و تلاش وسواس‌گونه‌ای برای «بازگرداندن منبع دلبستگی» آغاز می‌کنند (Mikulincer & Shaver, 2007). ⮐ ۵. تصویرسازی ذهنی و ایده‌آل‌سازی پس از طرد پدیده‌ای به نام romanticizing the unavailable یا «رمانتیزه‌کردن دست‌نیافتنی‌ها» وجود دارد. مغز انسان تمایل دارد خلا‌های اطلاعاتی را با فانتزی و تصویرهای ذهنی پر کند. در نبود دسترسی واقعی به فرد، مغز تمایل دارد او را در ذهن زیباتر، مهربان‌تر و مطلوب‌تر بازسازی کند. ⸻⸻ «نتیجه‌گیری» افزایش علاقه یا دلبستگی پس از طرد شدن نه تنها پدیده‌ای رایج، بلکه کاملاً قابل توضیح بر اساس روان‌شناسی شناختی، نوروبیولوژی، و نظریه دلبستگی است. این پدیده ممکن است نشانه‌ای از یک الگوی ناسالم نیز باشد، و در برخی موارد نیاز به آگاهی درمانی و مداخلات رفتاری دارد. آشنایی با سازوکارهای این فرآیند می‌تواند به افراد کمک کند تا تجربه طرد را بهتر درک کرده و از دام تکرار رنج اجتناب کنند. ⸻⸻ • Cialdini, R. B. (2007). Influence: The Psychology of Persuasion. Harper Business. • Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Macmillan. • Panksepp, J. (1998). Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. Oxford University Press. • Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change. Guilford Press. • Fisher, H. (2004). Why We Love: The Nature and Chemistry of Romantic Love. Henry Holt and Company. « Channel of science is for life »

- فرایند تجزیه زیستی و دلایل ماندگاری اجساد در شرایط خاص محیطی تجزیه زیستی اجساد پدیده‌ای طبیعی و وابسته به فعالیت میکروارگانیسم‌هاست. با این حال، در شرایط محیطی خاص، این روند ممکن است متوقف یا به‌ شدت کند شود. در این مقاله به بررسی عوامل موثر بر کندی یا توقف تجزیه اجساد در محیط‌های خاص پرداخته می‌شود و دلایل علمی ماندگاری طولانی‌مدت بافت‌های زیستی بررسی می‌گردد. تجزیه زیستی، فرآیندی طبیعی است که پس از مرگ موجودات زنده، توسط میکروارگانیسم‌هایی مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها و آغازیان انجام می‌شود. این روند نقش مهمی در چرخه مواد آلی در طبیعت ایفا می‌کند [1]. با این حال، گزارش‌هایی از کشف اجساد تقریباً سالم، مومیایی‌شده یا بافت‌های زیستی نسبتاً دست‌نخورده در شرایط خاص محیطی وجود دارد که گاهی موجب شکل‌گیری تفسیرهای غیرعلمی یا خرافی شده است. این در حالی است که علم محیط‌زیست و میکروبیولوژی دلایل روشنی برای چنین پدیده‌هایی ارائه می‌دهد. «مکانیسم‌های تجزیه زیستی» تجزیه شامل دو مرحله اصلی است:

1. تجزیه خودبه‌خودی (Autolysis): پس از مرگ، آنزیم‌های درون‌سلولی به تجزیه بافت‌ها می‌پردازند. 2. تجزیه میکروبی (Putrefaction): در این مرحله، میکروارگانیسم‌ها (عمدتاً بی‌هوازی) با شکستن ترکیبات آلی، موجب بوی تعفن و تجزیه پیشرفته‌تر اجساد می‌شوند [2].

«شرایط مهارکننده تجزیه اجساد» در شرایطی خاص، فرایندهای تجزیه کند یا متوقف می‌شوند. از جمله عوامل محیطی مؤثر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ⮐ 1. مومیایی‌سازی (Mummification): در اقلیم‌های گرم و خشک، تبخیر سریع آب از بدن، مانع رشد میکروارگانیسم‌ها می‌شود [3]. ⮐ 2. شوری بالا (نمک‌زارها): نمک با ایجاد فشار اسمزی بالا، از رشد و فعالیت میکروبی جلوگیری می‌کند [4]. ⮐ 3. انجماد: در دماهای پایین، میکروارگانیسم‌ها به حالت غیرفعال (dormant) در می‌آیند. این حالت در محیط‌های سرد مانند یخچال‌های طبیعی دیده می‌شود [5]. ⮐ 4. محیط باتلاقی: باتلاق‌ها دارای pH پایین و شرایط بی‌هوازی‌اند که مانع از رشد بسیاری از باکتری‌ها می‌شود. علاوه بر آن، ترکیبات اسیدی مانند اسید هومیک نیز بافت‌ها را محافظت می‌کنند [6]. ⮐ 5. اکسیداسیون: در برخی موارد، اکسید شدن ترکیبات زیستی باعث تثبیت اجزا و جلوگیری از فعالیت بیوشیمیایی بعدی می‌شود. ⮐ 6. اقلیم بسیار گرم: گرمای شدید می‌تواند پروتئین‌ها را دناتوره کند و موجب خشک شدن سریع بافت‌ها شود؛ مشابه آنچه در بیابان‌ها رخ می‌دهد. «نقش میکروارگانیسم‌ها در تجزیه» میکروارگانیسم‌ها شامل انواعی از باکتری‌ها (مثل Clostridium perfringens)، قارچ‌ها، آغازیان و گاهی ویروس‌ها هستند که در فرآیند تجزیه فعال‌اند [7]. بسیاری از این میکروب‌ها به شرایط خاصی از رطوبت، دما، و اکسیژن نیاز دارند. هنگامی که این شرایط فراهم نباشد، فعالیت آن‌ها مختل می‌شود یا به حالت خواب می‌روند. برای مثال، گوشت منجمد تا زمانی که در دمای انجماد نگهداری می‌شود، فاسد نمی‌گردد زیرا میکروارگانیسم‌ها در چنین شرایطی غیرفعال‌اند. ⸻⸻ «نتیجه‌گیری» ماندگاری طولانی‌مدت اجساد در برخی محیط‌ها نه حاصل نیروهای ماورایی، بلکه نتیجه مستقیم شرایط فیزیکی و شیمیایی محیط است که فعالیت‌های زیستی از جمله تجزیه میکروبی را مهار می‌کنند. درک علمی این فرآیندها می‌تواند در علوم پزشکی قانونی، باستان‌شناسی، و حفاظت از آثار زیستی نقش مهمی ایفا کند. « Channel of science is for life »

- چرا رابطه با آدم های متعهد خسته‌کننده به نظر می‌رسد؟! - چرا «BAD BOYها» جذابیت بیشتری دارند؟! نوشتار پیش روی شما مرور جامعی است بر دلایل نوروفیزیولوژیک و نروسایکولوژیک که چرا ارتباط با افراد غیرمتعهد و پرریسک (که در فرهنگ عامه به «bad boy» شناخته می‌شوند) گاهی جذاب‌تر از رابطه‌های پایدار با افراد متعهد است. تمرکز بر سه محور اصلی است: سیستم پاداش دوپامینرژیک، تقویت ناپیوسته، و سیگنالینگ پرهزینه. 1. «سیستم پاداش دوپامینرژیک و پیش‌بینی‌پذیری»: ⮐• نقش دوپامین: این انتقال‌دهنده، سیگنال «خطای پیش‌بینی پاداش» را منتقل می‌کند؛ به‌خصوص وقتی پاداش غیرمنتظره یا متغیر باشد، پاسخ دوپامینی قوی‌تری تولید شده و تکامل یافته تا رفتار را تقویت کند. ⮐• تقویت ناپیوسته (Intermittent reinforcement): پاداش ناپیوسته باعث ایجاد انتظاری مداوم و در نتیجه تحریک بیشتری نسبت به پاداش همیشه‌داده‌شده می‌شود. ⮐• در روابط پرریسک، عدم ثبات رفتار باعث ایجاد پالس‌های دوپامینی قوی‌تر می‌شود که مغز آن را «هیجان» برداشت می‌کند، نوعی سیگنال انگیزشی که شبیه حالت اعتیاد است. 2. «نظریه سیگنال‌دهی پرهزینه (Costly Signaling) ⮐• طبق این نظریه، رفتارهای پرخطر مانند نمایش یک ویژگی زیستی پرهزینه (مثل دم طاووس) به‌عنوان نشانه کیفیت ژنتیکی عمل می‌کند. ⮐• مطالعات متعدد (از ماهی‌ها تا انسان‌ها) نشان داده‌اند که گرایش به ریسک در روابط کوتاه‌مدت جذابیت بیشتری دارد، به‌ویژه در زنان (در مطالعه Bassett & Moss، 2004، “رنجرهای پرریسک” بیشترین امتیاز را در جلب توجه کوتاه‌مدت دریافت کردند). 3. «بُعد تکاملی ترجیحات» ⮐• مطالعات نشان می‌دهند زنان در شرایط سلامتی و منابع بهتر، تمایل بیشتری به انتخاب مردان ریسک‌پذیر در روابط کوتاه‌مدت دارند؛ این احتمالاً از تمایل به به‌دست آوردن ژن‌های قوی در عین حفظ ایمنی اجتماعی نشئت می‌گیرد. ⮐• از منظر سازگاری ژنتیکی، ترکیب «ریسک‌پذیری» + «پدر احتمالی قوی» ممکن است برای برخی شرایط جذاب تلقی شود؛ اما برای رابطه بلندمدت، ویژگی تعهد مهم‌تر است. 4. «چرا رابطه با آدم متعهد خسته‌کننده به نظر می‌رسد»؟

1. پیش‌بینی‌پذیری بالا ⇦ پاسخ دوپامینی کم 2. عدم وجود نوسان ⇦ فعال‌سازی اندک سیستم پاداش 3. کورتیزول پایین، سروتونین و اکسی‌توسین بالا ⇦ آرامش و خستگی روانی در نبود هیجان

«جمع‌بندی» رابطه با افراد غیرمتعهد به دلیل سیستم پاداش مغزی (دوپامینرژیک)، تقویت ناپیوسته و سیگنال‌دهی پرهزینه، به‌نوعی حالت مُعادل «هیجان/اعتیاد» را برای مغز ایجاد می‌کند، در حالی که رابطه‌ی پایدار هیجان کمتر ولی امنیت بیشتری دارد. این دو حالت ممکن است به‌دلیل نیاز تکاملی به تنوع و نوع‌آوری ژنتیکی شکل گرفته باشند؛ اما در نهایت پایدار نیستند. ⸻⸻ 1. Schultz, W. et al. Dopamine reward prediction error mechanisms… 2. Skinner pigeon gamb*… مغز درجهت تقویت ناپیوسته واکنش نشان می‌دهد. 3. Bassett & Moss (2004): جذب زنان به ریسک‌پذیرها در روابط کوتاه‌مدت 4. Grueter et al. (2023): ریسک‌پذیری مردان در روابط کوتاه‌مدت و تاثیر سلامتی زنان 5. Costly Signaling Theory: ریسک‌پذیری به‌عنوان سیگنالی ژنتیکی معتبر « Channel of science is for life »

تصور کنید اگر دنیا هیچ رنگ و صدایی نداشت، اگر طعم غذا متفاوت نبود یا گلها بویی نداشتند؛ چه حسی به شما دست داد؟! بیایید این موضوع را از دید فلسفه ذهن و علوم شناختی(Cognitive Science) مورد بحث و بررسی قرار بدهیم: جهان فیزیکی و «خصوصیات حسی» (Qualia) در واقع جهان بیرونی شامل ذرات، میدان‌ها، انرژی‌ها و قوانین فیزیکی است که این اجزا هیچ رنگ، بو، مزه یا صدایی «ذاتی» ندارند. مثلاً نور، تنها پرتوهای الکترومغناطیسی با طول موج‌های مشخص است. خودِ نور رنگ ندارد؛ رنگ فقط وقتی معنا پیدا می‌کند که چشم و مغز آن طول موج‌ها را دریافت و پردازش کنند. صدای واقعی هم لرزش‌های مکانیکی هواست؛ اما «شنیدن صدا» یعنی دریافت این لرزش‌ها توسط گوش و تبدیلش به سیگنال‌های عصبی و سپس پردازش در مغز. همینطور حس بو نتیجه‌یِ مولکول‌های بویایی در هوا است که وارد بینی شده و به گیرنده‌های بویایی روی مخاط بینی متصل می‌شوند. این گیرنده‌ها سیگنال‌هایی به بخش بویایی مغز (لوب پیشانی) می‌فرستند و مغز بوی خاص هر مولکول را شناسایی می‌کند. در ادامه می‌توان به حس مزه اشاره کرد که مولکول‌های غذا روی زبان به گیرنده‌های چشایی (طعم‌دهنده‌ها) متصل می‌شوند، این گیرنده‌ها اطلاعات را به مغز می‌فرستند و مغز طعم‌های اصلی مثل شیرین، ترش، شور، تلخ را تشخیص می‌دهد. - مغز ما اطلاعات دریافتی از حس‌ها (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی، لامسه) را تحلیل و تفسیر می‌کند و این تحلیل منجر به تجربه‌های ذهنی خاصی می‌شود که به آنها «خصوصیات حسی» یا «qualia» می‌گویند. به زبان ساده رنگ قرمز یا طعم شیرین، چیزهایی هستند که مغز برای ما «خلق» می‌کند و نتیجه پردازش اطلاعات حسی است. - از نظر علم نوروفیزیولوژی، جهان «خودش» رنگ و بو و طعم ندارد، این‌ها مفاهیمی هستند که ذهن ما به داده‌های خام فیزیکی نسبت می‌دهد. این دیدگاه به نوعی «رئالیسم معرفتی» (Epistemological Realism) نزدیک است که می‌گوید جهان واقعی وجود دارد ولی آنچه ما تجربه می‌کنیم ساخته‌ی ذهن است. در فلسفه به این بحث «مسئله آگاهی» و «مسئله خصوصی بودن تجربه» گفته می‌شود. - نتیجه گیری: جهان فیزیکی بدون حس‌های ما فاقد رنگ، بو، مزه و صدا است و این حس‌ها نتیجه پردازش اطلاعات توسط مغز هستند؛ پس چطور با وجود اینکه حس‌های روزمره ما صرفا نتیجه پردازش مغز ما هستند، برخی افراد تجربیات شخصی مانند دیدن جن و‌ روح را ملاک قرار می‌دهند تا برخی چیز های غیر واقعی را، واقعی جلوه دهند؟! Epistemic Realism in Bradley and Early Moore” - Journal for the History of Analytical Philosophy « Channel of science is for life »

- پرسش‌های گشوده؛ مسائلی بی‌پایان اما ضروری. برخی پرسش‌ها نه بی‌پاسخ‌اند و نه می‌توان برایشان پاسخی روشن، قطعی و همیشگی یافت. آن‌ها را «پرسش‌های گشوده» می‌نامند؛ پرسش‌هایی که پاسخ مشخص ندارند، اما نمی‌توان به بهانه‌ی بی‌پاسخ بودن، رهایشان کرد. این پرسش‌ها هم‌زمان با زیست فردی و تاریخی بشر، همواره حضور دارند و در هر مرحله از زندگی، چهره‌ای تازه به خود می‌گیرند. معنا و کیفیت آن‌ها با رشد ما تغییر می‌کند و درست به همین دلیل، پاسخ‌هایشان نیز دائم در حال دگرگونی‌اند. اما مسئله این‌جاست که اغلب ما، تاب و توان پذیرش این سرشت سیال و گشوده را نداریم. گاه به محض یافتن پاسخی، هرچند موقتی یا ناکامل آن را به‌مثابه حقیقتی قطعی می‌پذیریم و تا سال‌ها با آن زندگی می‌کنیم؛ حتی اگر بعدها همان پاسخ، مایه‌ی رنج و سردرگمی‌مان شود. چرا چنین می‌کنیم؟ شاید به این دلیل که ذهن ما از ابهام، تعلیق، ناشناختگی و عدم قطعیت گریزان است. شاید نمی‌خواهیم بپذیریم که برخی پرسش‌ها، نه به قصد پاسخ که برای زیستن با آن‌ها زاده شده‌اند. برخی از این پرسش‌ها چنین‌اند:

«من کیستم؟» «آگاهی چیست؟» «چه چیزی زندگی را معنادار می‌کند؟» «چه چیزی را باید خواست؟» «درست و نادرست چیست؟» «مرز میان خودآگاه و ناخودآگاه کجاست؟» «ذهن چگونه تعریف می‌شود؟» و…

با وجود بدیهی به نظر رسیدن این نکته که انسان در طول عمرش پاسخ‌های متفاوتی به این پرسش‌ها خواهد داد، واقعیت آن است که بسیاری از ما، سال‌های زیادی را صرف تثبیت و دفاع از پاسخ‌هایی می‌کنیم که شاید اصلاً خودمان آن‌ها را انتخاب نکرده‌ایم. ممکن است از تغییر آن‌ها بترسیم، چراکه تغییر پاسخ، به معنای بازبینی گذشته و زیر سوال رفتن هزینه‌هایی است که برای باورهایمان پرداخته‌ایم. اما در نهایت، ایستادن بر پاسخ‌های کهنه‌ای که دیگر پاسخ نیستند، خود به بی‌معناییِ آن هزینه‌ها می‌انجامد. شاید چاره‌ای نیست جز پذیرش همین سیالیت و عدم قطعیت. پذیرفتن اینکه این پرسش‌ها، گره‌خورده به خود زندگی‌اند؛ نه برای یافتن پاسخ‌هایی نهایی، بلکه برای مواجهه‌ای دائم و آگاهانه. و شاید در پایان دریابیم که بحث درباره‌ی مسائلی که حتی بر سر تعریفشان نیز توافقی وجود ندارد، گرچه گاه خسته‌کننده و بی‌فرجام می‌نماید، اما بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند رشد انسانی ماست. Stanford Encyclopedia of Philosophy – “Identity” & “Questions” - “Unknowability: An Inquiry into the Limits of Knowledge” - « Channel of science is for life »

❗️- اگر در هنگام حمله هوایی در آسانسور گیر افتادید، چه کنید؟

#پست‌موقت - «Channel of science is for all»

❗️اگر هنگام حمله هوایی در مترو بودید، چه کنید؟

«مترو تهران از امشب جهت پناه گرفتن هم‌وطنان ساکن تهران، به صورت 24 ساعته باز خواهد بود.» #پست‌موقت - «Channel of science is for all»

❗️ - اقدامات لازم در زمان جنگ

#پست‌موقت - «Channel of science is for all»

🌚 - اخلاق از نگاه مغز: چگونه دیگران را می‌فهمیم و اخلاقی عمل می‌کنیم؟ پایه‌های عصبی‌شناختی اخلاق: منتالیزیشن، همدلی و کنترل مهاری رفتار اخلاقی انسان‌ها بر پایه سه فرآیند عصبی-شناختی کلیدی شکل می‌گیرد: منتالیزیشن (Mentalizing)، همدلی (Empathy)، و کنترل مهاری (Inhibitory Control). ↩️منتالیزیشن و نظریه ذهن منتالیزیشن توانایی درک و تفسیر افکار، نیات و باورهای دیگران است. این توانایی زیرمجموعه‌ای از آن چیزی‌ست که به آن نظریه ذهن (Theory of Mind) گفته می‌شود. رشد این توانایی در کودکان به‌تدریج اتفاق می‌افتد: • تا ۲ سالگی: تشخیص ترجیحات متفاوت در دیگران. • تا ۳ سالگی: فهم افکار متفاوت. • در ۴ تا ۵ سالگی: درک باورهای نادرست (False Beliefs). • در ۶ تا ۷ سالگی: دیدگاه‌گیری (Perspective Taking)، یعنی توانایی قرار دادن خود به‌صورت ذهنی در جایگاه دیگران. این مهارت‌ها توسط نواحی خاصی از مغز مثل قشر پیش‌پیشانی میانی و اتصال گیجگاهی-آهیانه‌ای پشتیبانی می‌شوند. ↩️همدلی: شناخت و تجربه هیجانات دیگران همدلی یعنی درک هیجانی یا شناختی وضعیت روانی دیگران. این فرایند به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: ⬅️• همدلی شناختی: درک افکار و احساسات دیگران. ⬅️• همدلی عاطفی: تجربه احساسات مشابه با دیگران. فرایند رشد همدلی نیز از نوزادی آغاز می‌شود: • تا ۱ سالگی: تقلید حالات هیجانی (مثل گریه یا خنده)، وابسته به نورون‌های آینه‌ای. • در ۳ سالگی: تمایز بین هیجانات گوناگون. • در ۵ تا ۶ سالگی: ظهور شفقت (compassion) و پاسخ‌های عاطفی هدف‌دار به وضعیت دیگران. نواحی درگیر در همدلی شامل آمیگدال، قشر سینگولیت قدامی و قشر اینسولا هستند. ↩️کنترل مهاری: مهار خواسته‌ها در خدمت اخلاق در موقعیت‌هایی که تمایلات آنی با اصول اخلاقی تضاد دارند، کنترل مهاری به فرد اجازه می‌دهد از رفتارهای ناهنجار پرهیز کند. این توانایی توسط قشر پیش‌پیشانی جانبی و ناحیه اوربیتوفرونتال تنظیم می‌شود و برای انتخاب رفتارهای اخلاقی ضروری است. ⬅️نورون‌های آینه‌ای و بازنمایی عصبی اخلاق نورون‌های آینه‌ای در مغز هنگام مشاهده یا تجربه افعال و احساسات دیگران فعال می‌شوند. این نورون‌ها نقشی کلیدی در همدلی و فهم کنش‌های اخلاقی ایفا می‌کنند، زیرا به فرد اجازه می‌دهند تجربه ذهنی دیگری را به شکلی مستقیم‌تر بازسازی کند. «نتیجه‌گیری» تعامل بین منتالیزیشن، همدلی و کنترل مهاری، زیربنای رفتارهای اخلاقی را در انسان تشکیل می‌دهد. از میان این سه، همدلی عاطفی نقشی بنیادی دارد؛ چراکه بدون آن، اخلاق صرفاً به یک درک خشک شناختی تقلیل پیدا می‌کند و فاقد بار انسانی خواهد بود. 👤سپیتام آذرمهر 📌Source 1 - 2 - 💎«Channel of science is for all»💎

🤡 «علم برای شناخت برخی پدیده ها ابزار کافی ندارد و‌ کامل نیست، مثلا ممکن است علم 100 سال دیگر به وجود روح برسد. » جمله بالا احتمالا برای شما شبیه به یک دیالوگ خنده دار در یک برنامه‌ی استند‌آپ کمدی شبیه باشد، اما باید دانست که برخی جمله بالا را در حالی بیان می‌کنند که اعتقاد قلبی به این موضوع دارند؛ چندی پیش به این موضوع پرداختیم که چرا انسان‌ها به خرافات گرایشی بیشتری دارند، اما اینجا به این موضوع میپزدازیم که:

1️⃣. آیا ممکن است روزی ماوراء‌الطبیعه در قالب موضوعات علمی گنجانده شود؟! 2️⃣. روشمندی علمی چیست و صاحب نظران چه نظراتی دارند؟! 3️⃣. یک پدیده باید چه فاکتور هایی را دارا باشد که از نظر علمی مورد برسی قرار بگیرد یا علمی تلقی شود؟! 4️⃣. آیا لزوما باید پدیده های جهان را صرفا از نظر علمی برسی کرد ؟!

علم، برای بسیاری از اندیشمندان و پژوهشگران، به‌دلیل دقت در روش‌شناسی و نتایج قابل اتکا، به روشی بلامنازع در فهم جهان بدل شده است. این جایگاه ناشی از ساختار منظم و قابل بازبینی علم است؛ ساختاری که بر پایه مشاهده، آزمون و تحلیل تجربی بنا شده است. اما این روشمندی دقیقاً چگونه عمل می‌کند؟ «استقراء و مراحل بنیادین روش علمی» علم تجربی بر استقراء مبتنی است؛ یعنی گردآوری داده‌ها از طریق مشاهده، آزمون و تکرار. نخستین گام در این مسیر، مشاهده است؛ ثبت و توصیف دقیق پدیده‌ها. سپس، نوبت به طرح پرسش می‌رسد. این مرحله ماهیتی فلسفی دارد و ریشه در تمایل انسان به «چرایی» امور دارد. در ادامه، پژوهشگر فرضیه‌هایی را برای پاسخ به پرسش‌های خود تدوین می‌کند. این فرضیات باید قابل آزمون باشند. آزمون‌ها باید بر تکرارپذیری استوار باشند؛ بدین معنا که در شرایط یکسان، نتایج مشابهی به‌دست دهند. اگر فرضیه در آزمون‌های مختلف نتایج مشابهی نشان داد، می‌تواند به یک نظریه علمی تبدیل شود. «ابطال‌پذیری و جایگاه فرضیه‌های علمی» کارل پوپر، فیلسوف برجسته علم، بر این باور بود که یک گزاره علمی باید ابطال‌پذیر باشد. به عبارت دیگر، باید بتوان آن را با شواهد تجربی نادرست نشان داد. اگر فرضیه‌ای به‌گونه‌ای طراحی شده باشد که هیچ راهی برای رد آن وجود نداشته باشد، نمی‌توان آن را علمی دانست. به عنوان مثال، اگر گفته شود «نیرویی نادیدنی باعث بیماری است اما فقط وقتی که کسی آن را باور نداشته باشد»، چنین گزاره‌ای ابطال‌پذیر نیست و از دایره علم خارج می‌شود. «فکت، نظریه و قانون: تفاوت‌های بنیادین» در علم، مفاهیم «فکت»، «نظریه» و «قانون» کاربردهای متفاوتی دارند: 1️⃣• فکت: مشاهدات اثبات‌شده مانند «زمین به دور خورشید می‌چرخد». 2️⃣• نظریه: تبیینی جامع برای پدیده‌ها، مانند نظریه تکامل. 3️⃣• قانون: روابط ریاضی و مدل‌سازی‌شده‌ای که رفتار پدیده‌ها را در شرایط خاص پیش‌بینی می‌کند، مانند قوانین ترمودینامیک. برخی نظریه‌ها، مانند نظریه تکامل، هم فکت محسوب می‌شوند و هم نظریه، چرا که هم به‌صورت تجربی قابل مشاهده‌اند و هم تبیینی گسترده برای پدیده‌ها فراهم می‌آورند. «شبه‌علم؛ تهدیدی برای درک دقیق علمی» شبه‌علم اغلب با تکیه بر زبان و مقدمات علمی آغاز می‌شود اما به نتایجی غیرمنطقی و غیرقابل آزمون می‌انجامد. از این نظر، ظاهری علمی دارد اما محتوایی فاقد اعتبار دارد. همان‌طور که تنه درخت کاج و گردو شبیه‌اند، اما ثمرات آن‌ها متفاوت است، شبه‌علم نیز ممکن است از ظاهر علمی برخوردار باشد اما فاقد نتایج معتبر است. «ویژگی‌های سه‌گانه گزاره‌های علمی» برای آنکه یک گزاره «علمی» تلقی شود، باید سه ویژگی داشته باشد: ↩️1. تکرارپذیری (Repeatability): نتایج در شرایط یکسان قابل تکرار باشند. ↩️2. ابطال‌پذیری (Falsifiability): امکان نقض فرضیه با شواهد تجربی وجود داشته باشد. ↩️3. جهان‌شمولی (Universality): نتایج محدود به زمان یا مکان خاصی نباشند و در تمامی شرایط مشابه صادق باشند. به عنوان مثال، در تجربه‌های نزدیک به مرگ (NDE)، تفاوت مشاهدات افراد از فرهنگ‌های مختلف (مثلاً دیدار با امامان در ایران یا عیسی در غرب) نشان‌دهنده عدم جهان‌شمولی این پدیده است. نظریه‌هایی نظیر تکامل، شواهدی تجربی، قابل تکرار و جهان‌شمول دارند. به عنوان نمونه، اگر فسیل خرگوشی در لایه‌های زمین‌شناسی مربوط به ۵۰ میلیون سال پیش پیدا شود، این یافته می‌تواند نظریه تکامل را به‌کلی نقض کند. چنین آزمونی یکی از نشانه‌های قدرت نظریه علمی است. ➖➖➖➖ نتیجه‌گیری علم، برخلاف باور رایج، به دنبال اثبات نیست بلکه همواره آماده است تا با شواهد جدید خود را تصحیح کند. معیارهای سه‌گانه‌ی تکرارپذیری، ابطال‌پذیری و جهان‌شمولی، خط‌کش‌هایی هستند که علم را از شبه‌علم متمایز می‌سازند. آشنایی با این مفاهیم برای تفکیک دروغ از واقعیت، و باور از دانش، ضروری است. - سپیتام آذرمهر 💎«Channel of science is for all»💎

🤬 - آدمارو باید موقع عصبانیت شناخت! آیا واقعا انسان ها موقع عصبانیت واقعیت فردی خود را نشان می‌دهند؟! و یا اینکه نظرات واقعی خود را بیان می‌کنند؟! آیا می‌شود گفت که اطرافیانتان را باید با شخصیتی که در موقع عصبانیت هستند سنجید؟! 🧠 - مغز در زمان عصبانیت عصبانیت یک واکنش هیجانی شدید است که با فعالیت در بخش‌هایی از مغز از جمله آمیگدالا (amygdala)، هیپوتالاموس و درگیری نسبی قشر جلوی پیشانی (prefrontal cortex) همراه است. 1️⃣. فعال‌ شدن آمیگدالا (مرکز هشدار هیجانی) آمیگدالا نقش کلیدی در شناسایی تهدیدات و راه‌اندازی پاسخ جنگ یا گریز (fight or flight) دارد. وقتی عصبانیت یا ترس بروز می‌کند، آمیگدالا بسیار فعال می‌شود و پیام‌هایی به هیپوتالاموس می‌فرستد تا پاسخ‌های استرسی بدن را فعال کند. 2️⃣. کاهش فعالیت قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) این قسمت از مغز مسئول تصمیم‌گیری منطقی، خودتنظیمی، و قضاوت است. هنگام عصبانیت، جریان خون و فعالیت عصبی در این ناحیه کاهش می‌یابد. یعنی مغز وارد حالت واکنشی، نه تحلیلی، می‌شود. به همین دلیل افراد در این وضعیت معمولاً نمی‌توانند تصمیم‌های منطقی بگیرند یا حرف‌های سنجیده بزنند. 3️⃣. افزایش کورتیزول و آدرنالین این هورمون‌ها پاسخ‌های جسمی مثل افزایش ضربان قلب، تنش عضلانی، و کاهش کنترل شناختی را به همراه دارند. این وضعیت باعث می‌شود افراد بیشتر تحت تأثیر تکانه‌های هیجانی عمل کنند تا تفکر منطقی. ➖➖➖➖ 📌 جمع‌بندی علمی: در زمان عصبانیت، مغز انسان وارد حالت دفاعی و هیجانی شدید می‌شود که طی آن: ◀️توانایی‌های منطقی کاهش می‌یابند. ◀️رفتارها بیشتر واکنشی و تکانه‌ای می‌شوند. ◀️حرف‌هایی که زده می‌شوند الزاماً بازتاب شخصیت واقعی فرد نیستند، بلکه نتیجه‌ی اختلال در عملکرد شناختی لحظه‌ای هستند. به همین دلیل قضاوت درباره‌ی شخصیت یا نیت واقعی یک فرد صرفاً بر اساس حرف‌هایی که در اوج عصبانیت می‌زند، از نظر علمی معتبر نیست. 📚 رفرنس‌های علمی: 1. LeDoux, J. (2000). Emotion circuits in the brain. Annual Review of Neuroscience, 23(1), 155–184. 2. Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. 3. Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. Penguin Press. 4. McEwen, B. S., & Morrison, J. H. (2013). The brain on stress: vulnerability and plasticity of the prefrontal cortex over the life course. Neuron, 79(1), 16–29. 💎«Channel of science is for all»💎

👀 - اما من با چشمای خودم دیدم! جمله‌ی بالا آخرین سنگر برای تاکید بر وجود ارواح و اجنه از سوی باورمندان است، همینطور باید گفت جمله‌ی «خودم دیدم» معمولا ناشی از آگاه نبودن از متدولوژی علمی و ترس از تغییرِ عقاید تثبیت شده است؛ اما باید به این پرسش پرداخت که آیا واقعا عمل “دیدن” مُهر تاییدی بر وجود ارواح و اجنه است؟! تجربه‌های پارانورمال و عملکرد مغز: چرا برخی افراد “جن” می‌بینند؟ درک تجربه‌های پارانورمال مانند دیدن «جن»، «سایه‌ها» یا احساس «حضور کسی» در غیاب شواهد واقعی، به اختلال در شبکه‌های ادراکی مغز بازمی‌گردد. پژوهش‌های نوروساینس نشان می‌دهد که این توهمات اغلب از نقص در پردازش چندحسی و درگیری برخی نواحی مغز ناشی می‌شوند. 1️⃣. درگیری مناطق مغزی ↩️• اتصال تمپوروپاریتال (TPJ)، اینسولا و شبکه فرونتوپاریتال در احساس حضور دیگران، ادراک بدن و خودآگاهی نقش دارند. تحریک یا اختلال در این نواحی می‌تواند باعث تجربه‌ی «حضور یک موجود ناپیدا» شود. (Blanke et al., 2014؛ Ionta et al., 2011) ↩️• تالاموس، به‌ویژه هسته‌ی پول‌وینار (Pulvinar)، و قشر بینایی اولیه (V1) در درک بینایی و فیلتراسیون توجه نقش دارند. اختلال در این مسیرها ممکن است باعث دیدن سایه‌ها یا توهمات دیداری شود. (Arcaro et al., 2018) ↩️• در تاریکی، عدم دریافت اطلاعات بینایی باعث افزایش فعالیت شبکه‌ی پیش‌فرض مغز (DMN) و تحریک حافظه تصویری می‌شود. مغز تلاش می‌کند با الگوهای حافظه‌ای، خلأ اطلاعاتی را پر کند؛ و این ممکن است با تخیلات فرهنگی مانند “جن” تطبیق پیدا کند. 2️⃣. نقش حافظه، فرهنگ و هیجانات مغز، در غیاب اطلاعات حسی دقیق، از خاطرات ذخیره‌شده در هیپوکامپ و نواحی مرتبط مانند کورتکس انتورینال استفاده می‌کند. فرهنگ نقش کلیدی در ماهیت این برداشت‌ها دارد: در ایران، یک تهدید نادیدنی ممکن است به صورت «جن» تعبیر شود، اما در فرهنگ غربی ممکن است «یوفو» یا «روح» دیده شود. (Hood et al., 2009) 3️⃣. توهم در بیماری‌های نورولوژیک ↩️• در اسکیزوفرنی، توهمات شنیداری به دلیل بیش‌فعالی مسیر مزولیمبیک دوپامینی و کاهش فعالیت پره‌فرونتال کورتکس رخ می‌دهد. کاهش ماده خاکستری در لوب تمپورال، شکنج هشل و پلانتو تمپورال با شدت توهمات شنیداری مرتبط است. (Shenton et al., 2001; Hugdahl, 2009) ↩️• ساختار پاراسینگولیت سولکوس در قشر پیش‌فرونتال میانی (mPFC) در تمایز واقعیت از خیال مؤثر است. کاهش طول این شیار در برخی بیماران توهم‌زا دیده شده. (Garrison et al., 2015) 4️⃣. مغز در حالت استراحت و توهمات ادراکی در حالت استراحت (مثلاً در تاریکی یا سکوت)، مغز فعالیت خاصی دارد که می‌تواند به اندازه‌ی یک محرک خارجی واقعی باشد. این افزایش فعالیت می‌تواند باعث شود که مغز یک رویداد خیالی را به‌عنوان واقعیت درک کند. اگر این اطلاعات با خاطرات قبلی تطبیق یابد (مثلاً تجربه‌ی ترسناک قبلی از «جن»)، فرد واقعاً احساس می‌کند چیزی خارجی را دیده یا شنیده است. (Raichle et al., 2001; Northoff et al., 2006) ➖➖➖➖ نتیجه‌گیری تجربه‌های پارانورمال در بسیاری از موارد، انعکاسی از فعالیت ناهنجار مغز، حافظه فرهنگی، ترس، و محدودیت دریافت‌های حسی هستند. مغز در تلاش برای درک محیط، در غیاب اطلاعات کافی، واقعیت را با تخیل جایگزین می‌کند و آنچه ما به‌عنوان «جن» یا «سایه» می‌بینیم، ممکن است بازتابی از ذهن خود ما باشد. ➖➖➖➖ 📌منابع علمی معتبر: 1. Blanke O., Slater M., Serino A. (2015). Behavioral, Neural, and Computational Principles of Bodily Self-Consciousness. Neuron. 2. Garrison J.R., et al. (2015). Paracingulate sulcus morphology is associated with hallucinations in the human brain. Nature Communications. 3. Hugdahl K. (2009). “Auditory hallucinations: A review of the ERC project.” Schizophrenia Bulletin. 4. Raichle M.E., et al. (2001). A default mode of brain function. PNAS. 5. Arcaro M.J., et al. (2018). Organization of visual processing in the pulvinar. Nature Communications. 6. Shenton M.E., et al. (2001). A review of MRI findings in schizophrenia. Biological Psychiatry. - 💎«Channel of science is for all»💎

📚- چندی پیش لیستی از پر تیراژ ترین (نسخه های فروشی، نسخه های بدون هزینه، و…)کتاب های تاریخ معرفی شد که نشان می‌داد اولین و دومین کتب پرفروش دنیا متعلق به «کتاب مقدس» و «قرآن» است؛ کتاب انجیل با 5 میلیارد نسخه و قرآن با 3.5 میلیارد نسخه. اما چرا دو کتاب پر فروش دنیا، باید کتبی غیر علمی و اغلب بدون پایه و اساسِ معتبر باشند؟! چرا ما معمولا به خرافات علاقه بیشتری داریم؟! داستان ها و اساطیر چه نقش مهمی در زندگی ما بازی می‌کنند؟! 1️⃣. چرا کتاب‌های دینی (و اغلب غیرعلمی) پرفروش‌ترین کتاب‌های جهان هستند؟ کتاب‌هایی مانند انجیل و قرآن نه صرفاً به دلیل ویژگی‌های ادبی خود، بلکه به دلایل زیر پرفروش شده‌اند: ↩️• انتقال فرهنگی: این کتاب‌ها پایه‌های اصلی ادیان بزرگ جهان هستند. قرن‌ها است که به‌عنوان بخشی از هویت دینی و فرهنگی، بازنویسی، حفظ، آموزش و گسترش یافته‌اند. ↩️• حمایت نهادی: دولت‌ها، نهادهای دینی و جوامع مذهبی اغلب مطالعه این کتاب‌ها را تشویق یا حتی الزام‌آور می‌دانند. ↩️• قدمت زیاد: این کتاب‌ها هزاران سال زمان داشته‌اند تا خواننده و پیرو جذب کنند. ↩️• پاسخ به دغدغه‌های بنیادی انسان: آن‌ها به پرسش‌های همیشگی انسان مانند مرگ، هدف، رنج و اخلاق پاسخ می‌دهند؛ مسائلی که علم اغلب به آن‌ها پاسخ عاطفی یا وجودی نمی‌دهد. ➖➖➖➖ 2️⃣. چرا از نظر مغز و روان انسان، به خرافه و اسطوره گرایش داریم؟ از منظر عصب‌شناسی و روان‌شناسی تکاملی، مغز ما طوری تکامل یافته که به داستان، الگو و معنا پاسخ دهد، حتی اگر آن معنا علمی یا واقعی نباشد: الف. مغزهای الگو‌یاب: ↩️• مغز انسان برای یافتن الگوها تکامل یافته، حتی وقتی وجود ندارند (پدیده‌ای به نام آپوفنیا). این ویژگی در گذشته به بقا کمک می‌کرد. اگر صدای باد را اشتباهاً به‌عنوان شکارچی تشخیص می‌دادی، فقط نگران می‌شدی. اما اگر واقعا شکارچی بود و نادیده‌اش می‌گرفتی، می‌مردی. ⬅️• خرافه‌ها اغلب نتیجه اشتباه در تشخیص الگو هستند: «دعا کردم و خوب شدم = دعا باعث بهبودی شد.» در اینجا می‌توان در علم به «اثر پلاسیبو» اشاره کرد. ب. داستان‌گویی و حافظه: ↩️• مغز ما روایت‌ها را خیلی بهتر از اطلاعات انتزاعی حفظ می‌کند. اسطوره‌ها و داستان‌ها راهی قدرتمند برای انتقال درس‌ها، اخلاق و هنجارهای اجتماعی هستند. ⬅️• شبکه حالت پیش‌فرض مغز در زمان استراحت و تخیل فعال است این بخش در برنامه‌ریزی، داستان‌پردازی و درک ذهن دیگران نقش مهمی دارد. ج. آرامش روانی و کنترل ذهنی: ↩️• خرافه‌ها اضطراب را کاهش می‌دهند و حس کنترل در موقعیت‌های نامطمئن را ایجاد می‌کنند. سیستم استرس مغز با حس پیش‌بینی‌پذیری و عاملیت آرام می‌شود. ⬅️• مثلاً، مراسم پیش از یک مسابقه«even if irrational» باعث کاهش کورتیزول (هورمون استرس) و بهبود عملکرد می‌شود. ➖➖➖➖ 3️⃣. نقش اسطوره‌ها و داستان‌ها در زندگی انسان: داستان و اسطوره فقط سرگرمی نیستند، بلکه بخشی بنیادین از ماهیت انسان‌اند: ⬅️• هویت مشترک: اسطوره‌ها هویت‌های جمعی می‌سازند. ادیان، ملت‌ها و حتی برندها (مثل اپل یا تسلا) از ساختارهای روایی برای ایجاد حس تعلق استفاده می‌کنند. ⬅️• آموزش اخلاق: اسطوره‌ها اغلب آموزه‌های اخلاقی پیچیده را در قالب‌های ساده و به‌یادماندنی منتقل می‌کنند، مثل افسانه‌های ازوپ، گیتای بهاگاواد، یا مثل‌های عیسی. ⬅️• تمرین ذهنی: داستان‌ها به ما اجازه می‌دهند که موقعیت‌های اجتماعی را شبیه‌سازی کنیم، همدلی بیاموزیم، و ذهن دیگران را مدل‌سازی کنیم (که در تکامل اجتماعی بسیار مهم بوده است). ⬅️• چارچوبی برای معنا: وقتی با مرگ، بی‌نظمی یا بی‌عدالتی روبه‌رو می‌شویم، نیاز به معنا داریم. اسطوره‌ها چارچوب‌هایی ارائه می‌دهند که این نیاز را به‌‌ مراتب بهتر از توضیحات علمی برآورده می‌کنند. ➖➖➖➖ جمع‌بندی: کتاب‌های دینی و اسطوره‌ای همچنان محبوب‌اند چون با ساختار تکاملی مغز ما هماهنگ هستند. ما الگو می‌خواهیم، معنا جست‌وجو می‌کنیم، و مفاهیم پیچیده را از طریق روایت بهتر درک می‌کنیم. علم توضیح می‌دهد، اما داستان‌ها ارتباط و آرامش فراهم می‌کنند. هر دو ضروری‌اند، اما نیازهای شناختی و احساسی متفاوتی را پاسخ می‌دهند. 📌منابع استفاده شده: ↩️بخش اول در مورد مغز الگویاب و خرافات: کتاب: The Believing Brain- مایکل شرمر - Paranormal believers are more prone to illusory agency detection than skeptics ↩️بخش دوم در مورد نقش روایت در حافظه و درک انسانی: کتاب: The Storytelling Animal- جاناتان گاتشال - The Function of Fiction is the Abstraction and Simulation of Social Experience ↩️بخش سوم در مورد کاهش استرس از طریق خرافات یا آیین‌ها : The Biology of Humans at Our Best and Worst - 💎«Channel of science is for all»💎

💥 - درختان به عنوان پیش بینی کننده های فوران آتشفشانی. دانشمندان ناسا روشی نوآورانه برای پیش‌بینی فوران‌های آتشفشانی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای توسعه داده‌اند که تغییرات در سلامت درختان اطراف آتشفشان‌ها را بررسی می‌کند. این روش بر اساس این اصل استوار است که درختان می‌توانند به‌طور غیرمستقیم نشانه‌هایی از فعالیت‌های آتشفشانی را نشان دهند. هنگامی که ماگما به سطح زمین نزدیک می‌شود، گازهایی مانند دی‌اکسید کربن (CO₂) را آزاد می‌کند. این گاز از طریق خاک و آب به ریشه‌های درختان نفوذ کرده و باعث افزایش رشد و سبزتر شدن برگ‌های آن‌ها می‌شود. این تغییرات فیزیولوژیکی در درختان می‌تواند با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، به‌ویژه از طریق شاخص‌هایی مانند NDVI (شاخص تفاوت نرمال‌شده پوشش گیاهی)، شناسایی شود. پروژه AVUELO (آزمایش اعتبارسنجی هوابرد: از خشکی به اقیانوس) که توسط مؤسسه تحقیقات استوایی اسمیتسونین اجرا می‌شود، داده‌های زمینی را برای تأیید یافته‌های ماهواره‌ای فراهم می‌کند. این ترکیب داده‌ها به دانشمندان امکان می‌دهد تا مناطق با فعالیت آتشفشانی بالقوه را شناسایی کرده و هشدارهای زودهنگام ارائه دهند، به‌ویژه در مناطق دورافتاده یا غیرقابل دسترس.

به گفته دکتر فلوریان شوآندرنر، مدیر بخش علوم زمین در مرکز تحقیقات ایمز ناسا، هدف این روش جایگزینی سیستم‌های فعلی نیست، بلکه تقویت و بهبود آن‌هاست. با استفاده از پاسخ درختان به عنوان شاخصی برای فعالیت‌های آتشفشانی، می‌توان موانع موجود در نظارت بر آتشفشان‌های دورافتاده یا پوشیده از جنگل را برطرف کرد.

این رویکرد جدید می‌تواند به‌طور قابل توجهی سیستم‌های هشدار زودهنگام را بهبود بخشد و به محافظت از جوامع در برابر خطرات آتشفشانی کمک کند. 📌Source - 💎«Channel of science is for all»💎