Lyrics Notes

مهدی مقدم یکی از خوش‌صداترین و تواناترین خواننده‌های نسل دوم پس از انقلاب است. خواننده‌ای که خیلی زود از اواخر دهه‌ی هفتاد وارد عرصه‌ی حرفه‌ای شد و از اوایل دهه‌ی هشتاد یکی از چهره‌های شاخص نسل خود در موسیقی پاپ بود. با این حال سیستم عقب‌مانده‌ی فرهنگی و مدیران بلاهت‌زده‌اش به دلایلی واهی، ابلهانه و دور از منطق، هشت سال از بهترین سال‌های فعالیت حرفه‌ای اورا با ممنوعیت از کار نابود کردند. در همان سال‌ها اما رقبای او که بسیاری از آن‌ها از منظر کیفی حتی نزدیک به او هم نبودند توانستند در مارکت موسیقی و ذائقه‌ی مردم رشد کنند. با این حال مهدی مقدم هنوز می‌خواند و در همین مارکت بی‌رحم در انتظار فرصتی برابر با آن‌هایی است که پس از او و با استعدادی کم‌تر به استیج‌های رنگارنگ می‌رسند. این گفت‌وگو برشی از مصاحبه‌ی من با مهدی مقدم در برنامه‌ی موزیک‌نووا و در سال ۱۳۹۷ است. @LyricsNotes

نسخه‌ی جدید «وقتی به مستی می‌رسم» با موسیقی آرمن آساطوریان و صدای فرشید واله‌شیدا بالاخره پس از یک سال تأخیر به انتشار رسمی رسید. به گمان من موسیقی آرمن و صدای واله‌شیدا در این نسخه بسیار قابل قبول و شنیدنی‌ست. آرمن آساطوریان موزیسینی بسیار کاربلد و نکته‌سنج است و به خوبی از پس آهنگ‌سازی و تنظیم این ترانه‌ی درخشان ایرج برآمده است. فرشید واله‌شیدا نیز اجرایی بهتر از بسیاری از خوانندگان اخیر ترانه‌های جنتی‌عطایی دارد. از طرفی باید این حق را به ایرج داد که در این ایام برای گذران زندگی به فروش ترانه‌های قدیمی‌اش بپردازد. پس در اصل اجرا و‌ انتشار این نسخه‌ی جدید از ترانه حرفی نیست و سپاسگزار دوستان برای این پکیج ارزشمندیم. با این حال نمی‌شود حسرت اجرای این ترانه‌ی زیبا را با موسیقی بابک بیات و صدای ابی انکار کرد. این ترانه از مجموعه‌ترانه‌هایی‌ست که زنده‌یاد بیات در دهه‌ی هشتاد به ابی سپرد. ترانه‌ای که حاصل تراوش ذوق شگرف و بی‌بدیل ایرج در اوج دوران ترانه‌سرایی او در دهه‌ی شصت خورشیدی بوده است. ترانه‌ای که ابی آن را در برنامه‌ی تلویزیونی از بر می‌خواند و نت‌به‌نت و واژه‌به‌واژه‌ی آن را با اشتیاق اجرا می‌کند. اما این اثر شگرف و آن اشتیاق زیبا در همان اجرای بداهه‌ی تصویری متوقف شد. ترانه‌هایی که می‌توانستند با همراهی و توافق ابی و خانواده‌ی بیات و ایرج به نقطه‌ی عطف دیگری از تاریخ ترانه فارسی بدل شوند. افسوس @LyricsNotes

اجرای زنده‌ی «وقتی به مستی می‌رسم» با صدای ابی در حضور ایرج جنتی‌عطایی. تلویزیون پارس. @LyricsNotes

رستاک حلاج خودش هم معترف است که در سبکش از علی‌رضا عصار سرمشق گرفته و البته هردوی این‌ها شیوه‌ی اجرای فرامرز اصلانی را الگو قرار داده‌اند. با این حال به گمان من عصار با توجه به تقدم نسلی بر حلاج و تکیه‌ی بیشتر بر موسیقی ارکسترال توانسته تا امروز جایگاه بهتری از حلاج پیدا کند. از طرفی رستاک حلاج مانند فرامرز اصلانی، سانگ‌‌رایتری‌ست که عموما کلام و‌ ملودی ترانه‌هایش را خودش خلق می‌کند و با توجه به ارتباطات پیوسته‌اش با ترانه‌سرایان خوب نسل خود، کلامی متناسب‌تر و به‌روزتر را ارائه می‌نماید. ترانه‌‌های اخیر علی‌رضا عصار و رستاک حلاج اما متاسفانه نشانی از دوران اوجشان ندارد. عصار برای به‌روز‌شدن سراغ عرفان طهماسبی که این روزها در اوج توجه است رفته تا به گمان خود از این استعداد تازه بهره‌ای مخاطب‌پسند ببرد غافل از این‌که آن جنس از ترانه با صدا و پرفورمنس طهماسبی بخت بهتری برای شنیده‌شدن دارد و صدای عصار در تلفیق با آن کلام، لزوما نتیجه‌ای مشابه نخواهد داد. رستاک حلاج نیز در خلق ترانه‌ی آخرش تنها سایه‌ای از اوج خود را به همراه دارد. ترانه‌ای کم‌رمق با یک موسیقی تکراری و اجرایی که حرف تازه‌ای برای مخاطب قدیمی و نو نخواهد داشت. @LyricsNotes

زنده‌یاد «ناصر چشم‌آذر» در بخشی از موسیقی فیلم «می‌خواهم زنده بمانم»، قطعه‌ی «کارمینابورانا» اثر «کارل ارف» را به شکلی هنرمندانه به شعر «مولانا» پیوند زده است: بی‌گاه شد بی‌گاه شد خورشید اندر چاه شد خیزید ای خوش‌طالعان! وقت طلوع ماه شد ... این جا در گفت‌وگویی با من از آهنگ‌سازی واروژان می‌گوید و در نقد وضعیت موسیقی، همین شعر مولانا را به یادمان می‌آورد. چند سال بعد در ماه‌نامه‌ی «هنر موسیقی» به مناسبت درگذشتش سطری از همین شعر را به عنوان تیتر یادداشتم انتخاب کردم: «خورشید اندر چاه شد» چهاردهم اردیبهشت، سال‌روز درگذشت اوست. یادش گرامی حمید ناصحی/اردیبهشت۹۹ @lyricsnotes

ناگفته نماند که قطعا پیش از منیر طه، زنانی بوده‌اند که تصنیف و ترانه ساخته‌اند. منیر طه در واقع اولین بانوی ترانه‌سرا در زمانه‌ی رسانه‌های فراگیر است.

بخشی از یادداشت من در شماره‌ی ۲۴ نشریه‌ی وزن دنیا، دی‌ماه ۱۴۰۱: «منیر طه» اولین زنی است که در عرصه‌ی جدید به ترانه‌سرایی پرداخت. در واقع او را می‌توان سرآغاز ترانه‌سرایی زنان در ایران دانست. او در خانواده‌ای هنرمند و اهل موسیقی و شعر رشد کرده است و شاگرد علی تجویدی است. اولین ترانه‌ی او هم با موسیقی تجویدی و صدای حسین قوامی اجرا شده است و بعدها خوانندگان مطرحی چون بنان و مرضیه و رشیدی آثار او را اجرا کرده‌اند. تصنیف «مرا عاشقی شیدا ...» مشهورترین اثر اوست و صاحب جایگاه علمی مهمی نیز در حوزه‌ی ادبیات آکادمیک زمانه‌ی خود بوده است. این ترانه‌سرای تاریخ‌ساز علاوه بر فعالیت‌های ادبی و هنری، کنش‌های سیاسی و اجتماعی مهمی هم داشته است. در هنگامه‌ی جنگ ایران و عراق و زمانی که منیر طه در خارج از کشور زندگی می‌کرد ترانه‌ای با عنوان «جنگه، جنگه» با آهنگی از خودش، تنظیم فرید فرجاد و صدای شهلا سرشار ساخت. ترانه‌ای که در واقع مرثیه‌ای است برای وطن: می‌گن تو کوچه باغات سیاپوشن کلاغات نمی‌خونن، نمی‌گن کبوترا و زاغات می‌گن که جنگه، جنگه خمپاره و تفنگه به هر کجا عزیزی سرش به روی سنگه چنین مضمونی در ترانه‌ی زنان ایرانی هرچند بسیار دیر پرداخته شده اما احتمالا از اولین‌ها در نوع خود است. منیر طه در کنار آغازگربودن، به واسطه‌ی تحصیلات ادبی و هنری و تجربیات آکادمیک و سیاسی و اجتماعی و کنش‌های حاصل از این تجربیات، چهره‌ای بسیار مهم در ترانه‌ی فارسی است. با فاصله‌های کم و بیش، پس از او در موسیقی ایرانی و پاپ، زنان ترانه‌سرای دیگری مانند منصوره اتابکی، مهدخت پورمخبر، لعبت والا، شهین حنانه، سیمین بهبهانی، هما میرافشار، لیلا کسرا، ژاکلین، مینا اسدی و زویا زاکاریان وارد میدان شدند. @LyricsNotes

داستان این ترانه از زبان دکتر منیر طه: یکی از ترانه‌های پر سروصدا، ترانه‌ی «شیرین‌بر و شیرین‌لب و شیرین‌دهنم» است که حرف تازه‌ای داشت، حرفی از حُسن‌فروشی در سیاحتِ افلاکیان و ساحتِ خاکیان. بنابراین می‌توانست اعتراض و خشمِ عمامه‌داران و دستار‌بندان را بر‌انگیزد. آن‌را تجویدی به برنامۀ گلها ارائه داده بود که برای اجرایش دست به دست می‌کردند. آغاز ترانه می‌گفت: شیرین‌بر و شیرین‌لب و شیرین‌دهنم شیرین‌حرکاتم من و شیرین‌سخنم شیرینم و شیرینم و شیرین‌شکرم شیرینیِ هر مجلس و هر انجمنم ... روزی در لهیبِ تابستان، تجویدی به خانه‌ی ما آمد با رونوشتی از این ترانه گفت پیرنیا می‌گوید برخی از کلمات و مفاهیم را تغییر بده تا بتوانیم آن را اجرا و پخش کنیم. خودسانسوری را بر نتافتم و تقریبا فریاد زدم یعنی من آن‌چه را که می‌خواهم بگویم نگویم و آن‌چه را که او می‌خواهد بگوید بگویم؟ ببر بده دیگری ترانه‌اش را بسازد. لحن صدایم آن‌قدر خشمگین و آمرانه بود که با صدایی آرام و ملتمسانه گفت: من که نمی‌گویم! پیرنیا می‌گوید. گفتم هر که می‌گوید! و کاغذ را به سویش پرتاب کردم. به آزردگی رفت. به روی استادم فریاد زده بودم، آزرده‌خاطر مرا ترک کرده بود، ترانه از چین‌و‌شکن صوت‌و‌صلا سُر خورده در پیچ‌و‌خمِ عمامه و عبا گرفتار آمده بود. داغ شده بودم، شقیقه‌هایم می‌کوفت و گونه‌هایم می‌سوخت. رفتم زیر دوش آب سرد و هم‌چنان‌که آب را بر سر و دوشم رها کرده بودم بند دومی بر آن ساختم: با اینهمه سوداگر دنیا چه‌کنم؟ با مردمِ دنیائیِ رسوا چه‌کنم؟ از این‌همه سجاده‌کِشِ زهدِ ریا من گر نکنم دوری و پروا چه کنم؟ ... مرضیه که به توان تیزهوشیِ خود، کلام متفاوت را دریافته بود و ترانه را تمرین کرده و موسیقی و کلامش در دست‌رسش بود، وقتی دید ترانه به دست‌انداز افتاده، شاید هم با موافقت خود تجویدی آن‌را با همان صوتِ فرود آمده در اعماق جان‌ها، در رادیو نیروی هوایی خواند. آن‌چنان شد که وقتی برای خرید کتاب به کتاب‌فروشی ابن‌سینا در چهارراه مخبرالدوله می‌رفتم بند‌بند ترانه از سوی آیندگان و روندگان به گوشم می‌رسید. پیرنیا متوجه بُردوباخت شده بود بنابراین با مقدمه‌ای مصلحت‌آمیز با صدای لطیف روشنک آن را در برنامه‌ی گلها گنجاند و بند دوباره‌ساخته‌شده‌اش هم جداگانه اجرا شد. منیر طه، نوامبر ۲۰۱۰ @LyricsNotes

منیر طه اولین ترانه‌سرای زن ایران ۱۳۰۹-۱۴۰۴ @LyricsNotes