باۆکــی ئیلێاس

- کچەکەی تۆ لەکچەکانی پێغەمبەرﷺ ئەولاترە...؟

ئــــاسـتـــی دیـنــداری پـێــوەر نـیـیــه بــــۆ بـــەخــتــەوەربـــوون ؟ أحــمــد بــن نــصـــر دەڵـێـت : زەواجــــم کــــرد لــەگــــەڵ ئـافــــرەتـێـک هــــەمــــوو قــــورئــان و مـــوطـأی ئــیــمــام مــالــکــی لــەبــەربــــوو مـنــداڵــێــکــی مـــرد کــە ئـاژەڵـێـکـــی دڕەنـــدە خــــواردی ، کــاتـێــک هـــەواڵـــەکـــەی پـێـگــەشــت ، دەســـت نــوێــژی گــــرت و دانـیـشـت قـــورئـانـــی دەخـــوێـنــد گـــوێــــی نــــەدا بــەوەی لــەپــــڕ بــــۆی هـــاتـــوەتـــە پـێـش و دڵ تـــەنـــگ نـــەبــــوو ســـــەرەڕای ئـــــەم هـــەمـــــوو سـیـفــەتــە بـاشـانــــە ، لــەژیـانـــی پـێـکــەوە بــونـمــان ســـــێ ڕۆژ لـەســەریـــەک خــــۆشــیــم نـــەدیــــوە لـــەگــــەڵــــی.

📚 •• ریاض النفوس ١٨٦/٢

تێبینی : چ بۆ پیاو چ بۆ ئافرەت ...

با تـــۆزێــك هــەیـبـەتــــی ئــــەو نـیـقـاب و جـلـە بـمێنێتــەوە لــە نــاومــانـــدا.. با شـــەرم لــە الـلّٰـه بـکـەیـن ،نـەبـیـنـە فـیـتـنــە بــــۆ ئـــــەم خـــەڵــکە.. پەنا بە الله لەم فیتنەیە تێی کەوتوین..

سوفیانی ثەوری ئەفەرموێت: الظن ظنان: فظن فيه إثم، وظن ليس فيه إثم، فأما الظن الذي فيه إثم فالذي يُتكلَّم به، وأما الظن الذي ليس فيه إثم فالذي لا يُتكلم به . ئەفەرموێت #گومان_دوو_جۆرە: ▫️1ـ گومانێڪیان بردنی تاوانە . ▫️2ـ گومانێڪیشیان تاوان نیە . ▫️ئەوگومانەی ئەیبەی تاوانە ئەوەیە ڪەقسەی پێ بڪەیت ، وەئەوگومانەی ئەیبەی تاوان نیە ئەوەیە قسەی پێ نەڪەیت .

📚 •حلية الأولياء وطبقات الأصفياء (7/ 16)

#حســــن_الظن❗ 🔻قال أحد السلف : لو رأيت أحد إخوانى ولحيته تقطر خمراً لقلت: ربما سُڪبت عليه ، ولو وجدته واقفاً على جبلٍ وقال أنا ربڪم الأعلى لقلت: أنه يقرأ آية . 🔻یەڪێك لەسەلەف ئەفەرموێت: ئەگەر یەڪێك لەبرایانم ببینم ـ مەبەست هەر پیاوێڪی مسوڵمانە ـ وەڕیشی دڵۆپ دڵۆپ شەرابی لێبتڪێتەوە ، ئەڵێم: لەوانەیە بەسەریدا ڕژابێت ، وەئەگەر پیاوێك ببینم وەستاوە لەسەر چیایەك وەبڵێ من پەروەردگاری هەرە بەرزی ئێوەم ، ئەڵێم: ئەوە ئایەتێك ئەخوێنێتەوە . ـــــ جاسەیرێڪی حاڵی سەلەف و نیەت و دڵی سەلەف بڪەین و سەیرێڪی خۆمان بڪەین ، ئێستا نەشتەڪەی بینیوە بەچاوی خۆی نەهیچـ ئامادەیە هەزار تۆمەت و بوختانت باتە پاڵـ ، وە زۆر گومانی خراپیتر بەرامبەر یەڪتری والی اخر #گومانتان باشبێت بەیەڪتری.."

پرسیار لە إبن عمر کرا دەربارەی شتێك، ووتی: نایزانم، دووبارە لێیان پرسییەوە، إبن عمر ووتی : دەتانەوێ پشتی ئێمە (زانایان) بکەنە پرد بۆ چونە جەهەنەم و لەڕۆژی دواییش بڵێن ابن عمر ئەو فەتوایەی بۆ داوین؟! 📚 [کتاب الزهد ورقائق]

پێشەوا ‹فضیل بن عیاض› دەیفەرموو : ئەو فەرموودە پیاو گوێی لێ نەبێت چاکترە بۆی لەوەی گوێی لێ بێت و کاری پێ نەکات ! 📚 اقتضاء العلم العمل ر: ٩٣

ئیمامی مالك "شرح الموطٲ" ئەفەرمووێت: واجبە لەسەر پیاو ئەوەندە باش بن لەگەل خێزانەکەیان، تاوەکو ئەبن بەخۆشەویست ترینی لایان . وە بڕێک لە فضلاء فەرموویانە: ئەگەر ویستت ئەخلاقی پیاوێک بزانیت، ئەوا بڕوانە تعامولی لەگەڵ خێزانەکەی، چونکە پیاو لەماڵی خۆیدا ڕۆڵ ناگێڕێت، بەڵکو سروشت و حەقیقەتی خۆی پشانەدات .

یەکێک لە نیشانەکانی ئەهلی سوننە خۆشەویستی ئیمامەکانی سوننەیە، وە ڕق لێبوونەوە یە لە ئەئیمەکانی ئەهلی بیدع

بەرگری کردن لە سوونەت باشترە لە جیهاد کردن لە پێناو اللە قال يحيى بن يحيى: «الذب عن السنة أفضل من الجهاد في سبيل الله»، فقيل له: الرجل ينفق ماله، ويُتعِب نفسه، ويجاهد، الذاب عن السنة أفضل منه؟ قال: «نعم بكثير» 📚[ذم الكلام للهروي ٤٠/٦] یحیی کوڕی یحیی دەڵێت : بەرگری کردن لە سوونەت باشترە لە جیهاد کردن لە پێناو اللە، پێی وترا: پیاوێک ماڵی سەرف دەکات، خۆی ماندوو دەکات و جیهاد ئەکات، ئایا بەرگریی کردن لە سوونەت باشترە؟ وتی : بەڵێ زۆر

✍️ئەوەۍ لە بەردەستاندایە ڪتێبۍ « القراءة عند القبور » ـۍ ٲبو بڪر الخلال ـە رحمە اللە ، بە فەزڵ و منەتۍ اللە تعالۍ وەرگێڕمان بۆۍ ڪردووە ، هەر ناوهێنانۍ الخلال ڪافییە هەتا بزانۍ ئەو بابەتەۍ ڪە قسەۍ تێدا ڪردووە چ گرنگییەڪۍ هەبووە بەلایەوە ، وە ڪاتێڪ ڕیوایەتەڪانۍ ناوەوەۍ دەبینۍ بۆت ڕوون دەبێتەوە ڪە الخلال رحمە اللە ئیحتجاجۍ پێڪردوون و وەڪ دەلیل وەرۍ گرتوون ، هەر خودۍ ناوۍ ڪتێبە ڕوون وازحە لاۍ ئەهلۍ عیلم و طالب عیلم بۆ ئەوەۍ تێبگات لە مەبەستۍ نوسەر ئەویش ئەوەیە جائزیەتۍ قورئان خوێندنە لەسەر قەبران ، بەپێچەوانەۍ ئەو ڪەسانەۍ ڪە خیلافۍ پێشەوا الخلال و پێشەواڪەۍ قسە دەڪەن و ئەم بابەتە ڕەتدەڪەنەوە! ئەم مەسئەلەیە گەر بدعە بووایە ئەوە ٲبو بڪر الخلال قسەۍ تێدا نەدەڪرد و ڪتێبۍ لەسەر نەدەنوسۍ ، بەڵڪو دەڪرا ڪتێبۍ دژ بنوسیبا واتە ڕەدۍ دابایەوە ، بەڵام ڪاتێڪ لەسەرۍ دەنوسێت ئەوڪات لە مەبەستەڪەۍ تێدەگەۍ ڪە باوەڕۍ بەو مەسئەلە هەبووە و لەسەر مەزهەبۍ پێشەواڪەۍ نوسیویەتۍ ڪە ٲحمد بن حنبل ـە رحمە اللە ، گەرچۍ لەسەر مەزهەبۍ پێشەواڪەۍ نوسیویەتۍ لەگەڵ ئەوەشدا وتەۍ پێشەوا شافعي رحمە اللە ـۍ تێدا هێناوە ، هەروەها وتەۍ تابعي ٳبراهیم النخعي تێدایە رحمە اللە ، وە هەروەها عەمەلۍ ئەنصارییەڪان بووە هەروەڪ چۆن عامر الشعبي رحمە اللە دەیگێڕێتەوە ، وە لە پێش هەموو ئەمانەوە وتە و وەسیەتۍ صەحابەۍ بەڕێز عبداللە بن عمر ـە رضي اللە عنە. بە نیسبەت وەرگێڕانەڪە پێشەڪییەڪۍ ❪41❫ لاپەڕەییمان بۆ نوسیوە وللە الحمد دەتوانم بڵێم تەحقیق و بەحثێڪۍ عیلمییە دەربارەۍ بابەتۍ قورئان خوێندن لەسەر قەبران ، وە ناردنۍ پاداشتۍ عەمەلۍ صاڵح بۆ مردوو وەڪ : ڕۆژوو ، حەج ، صەدەقە ڪردن و هەر عەمەلێڪۍ صاڵحۍ تر جەستەیۍ بێ یاخود ماڵۍ ، هێندەۍ توانیومانە بەڵگەۍ حدیثیمان هێناوە لەسەر ئەو مەسئەلەیە ، وە هەروەها باسۍ گرنگۍ خەونۍ چاڪۍ ئیماندارنمان ڪردووە بە پێۍ حدیث ، جا بۆ هەموو ڪەسێڪ ڪە دەیەوێ ئەم ڪتێبە بخوێنێتەوە زەڕوورە پێشەڪیەڪەۍ بخوێنێتەوە بۆ ئەوەۍ بەرچاو ڕوونۍ هەبێ دەربارەۍ ئەصڵۍ  بابەتەڪە واللە الموفق.

✍️یەڪ نمونەۍ زۆر بەسیط هەتا تێبگەن ئاستۍ عیلمۍ و فەهمۍ ئەو ڪەسانە بایۍ چەندە ، من پێتان دەڵێم عبدالرحمن بن العلاء بن اللجلاج هەریەڪ لە پێشەوا ٲحمد و یحیۍ بن معین و محمد بن قدامة الجوهري و ٲبو بڪر الخلال ئیحتجاجیان پێڪردووە ، لە بەرامبەردا ڪەسێڪ دێ دەڵێ : ئەمە مەجھولە و ئەثەرەڪەۍ لاوازە ، چونڪە الذهبي و الٲلباني تەضعیفیان ڪردووە و وتوویانە مەجھولە! ڪام وتە دڵ ئۆقرەۍ پێ دەگرێت و دەحەسێتەوە؟ بێگومان دەبێ وتەۍ طائفەۍ یەڪەم وەربگیرێ ڪە سەلەفن. بەداخەوە ئێستا خەڵڪ چەواشە دەڪرێ بە مەنھەجۍ الذهبي و الٲلباني مەنھەجۍ الجرح و التعدیل ـۍ سەلەف بە وتەۍ بەم دووانە دەشێوێنن ، ئەوەیە عیلمەڪەیان! وەڪ ئەوە وایە لە بابەتێڪۍ دنیاییدا _ئاگادار بن دەڵێم دنیایۍ نەڪ دینۍ_وتەۍ باوڪ و باپیرت بھێنیتەوە ، بەڵام ڪەسێڪ بێت بە وتەۍ هەرزەڪار و منداڵێڪ بەرەنگارۍ وتەۍ باپیر و باوڪت ببێتەوە!

📌پۆستەڪە درێژ دەرچوو بوویە پێنج بەش بۆ ئیستفادە ڪردن لێۍ هەر پێنج بەشەڪەۍ بخوێننەوە وفقڪم اللە.

🔸قَالَ الرَّبِیعُ : قَالَ الشَّافِعِيُّ : وَأُحِبُّ لَوْ قُرِئَ عِنْدَ الْقَبْرِ وَدُعِيَ لِلْمَيِّتِ ، وَلَیْسَ فِي ذَالِڪَ دُعَاءُ مُؤَقَتُ.

📚 الٲم للشافعي | ⦗٤۹۸/۱⦘

هەردوو سەنەدەڪە لەوپەڕۍ صحەتتدان ، جارێ ئەم ڕیوایەتەۍ دووەم الربیع بن سلیمان المرادي ڕاستەوخۆ لە پێشەوا شافعي ـیەوە هێناویەتۍ ، الربیع یەڪێڪە لە قوتابییە تایبەتەڪانۍ ، وە ڕاوۍ ڪتێبەڪانۍ پێشەوا شافعي ـیه ، مەجالۍ هیچۍ مڕاوەغەیەڪۍ تێدا نییه ، ڪێ هەیە هێندە جاهل بێ بتوانێ قسە لەم ڕیوایەتشدا بڪات؟! هەتا پێش ئەو دوو پێشەوا بەڕێزەش ، وتەۍ ٳبراهیم النخعي لەسەرە رحمە اللە ، بە سەنەدۍ صەحیح لێوەۍ سابت بووە ڪە قورئان خوێندنۍ لەسەر قەبران بە ڪێشە نەزانیوە.☟ 🔸أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ الْبَغَوِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدُاللَّه بْنُ سِنَانٍ الْمَرْوَزِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَۍ السِّينَانِيُّ ، عَنْ شَرِيڪٍ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : لَا بَأْسَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الْمَقَابِرِ.

📚 القراءة عند القبور للخلال | ۹

وە هەروەها عەمەلۍ ئەنصارییەڪانۍ لەسەر بووە ڪاتێڪ ڪەسێڪیان مردووە ، ئەوە چوونەتە لاۍ قەبرەڪەۍ ڪۆبوونەتەوە قورئانیان بۆ خوێندووە.☟ 🔸أَخْبَرَنِي أَبُو يَحْيَۍ النَّاقِدُ ، قَالَ : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَڪِيعٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا حَفْصٌ ، عَنْ مُجَالِدٍ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : ڪَانَتِ الْأَنْصَارُ إِذَا مَاتَ لَھُمُ الْمَيِّتُ اخْتَلَفُوا إِلَۍ قَبْرِهِ يَقْرَءُونَ عِنْدَهُ الْقُرْآنَ.

📚 القراءة عند القبور للخلال | ٨

دووبارە ئەگەر هیچیان بۆ نەمایەوە وەڪ ڪەسێڪۍ غەرق بووۍ دەریا ڪە دەس بۆ چڵە پووشێڪیش دەبات هەتا خۆۍ لە خنڪان ڕزگار بڪات ، ئەمانیش بێن و بڵێن : سەنەدەڪەۍ لاوازە مجالد بن سعید ـۍ تێدایە. ئەوە دەڵێم : لە پێشەڪۍ ئەم پۆستەدا ئەوەمان ڕوون ڪردووەتەوە سەلەف ڕیوایەتیان لە ڪەسانۍ لاواز ڪردووە ، هەندێڪ ڕیوایەتیان لێ هەڵبژاردوون زانیویانە ڪامەۍ بۆ ئیحتجاج پێڪردن دەشێ وە ڪامەشۍ مەتروڪە ، هەر هێندە بەسە ڪە پێشەوا الخلال هێناویەتۍ و ئیحتجاجۍ پێڪردووە. ✍️ڪورت و پوخت مەسئەلەۍ قورئان خوێندن لەسەر قەبران و هەدیە ڪردنۍ پاداشتەڪەۍ بۆ مردوو وتە و عەمەلۍ سەلەفۍ لەسەر بووە ، جا ئەگەر بیستتان ڪەسێڪ وتۍ دروستە قورئان لەسەر قەبر بخوێندرێت ، وە یاخود بینیتان ڪەسانێڪ لەسەر قەبران قورئانیان خوێند ڕاستەوخۆ تۆمەتۍ بیدعەچۍ بۆ بەڪارمەهێنن ، تۆ ئەگەر دەڵێۍ بدعة ـیە ئێ خۆ وتەۍ دوو سەر مەزهەبۍ گەورەۍ لەسەرە ٲبو عبداللە محمد بن ٳدریس الشافعي و ٲبو عبداللە ٲحمد بن حنبل الشیباني رحمھما اللە ، ئەوان بە دروست و باشیان زانیوە قورئان خوێندن لەسەر قەبران یانۍ تۆ جورئەت بە خۆت دەدەۍ وتەۍ خۆت سەربخەۍ بەسەر وتەۍ ئەو دوو ئیمامەدا؟! ئەصڵەن پێش وتەۍ مەزهەب وتەۍ صەحابۍ بەڕێز عبداللە بن عمر ـۍ لەسەرە رضي اللە عنھما ، دواۍ ئەویش وتەۍ تابعین و عەمەلۍ خەڵڪانێڪۍ زۆر بووە لە ئەنصارییەڪان. واللە الموفق.

گەڕانەوەڪەۍ پێشەوا ٲحمد ـەوەیە لە بە بدعة دانانۍ قیرائە ، ئەگەر هەموو سەرنجت لەسەر ڪۆتایۍ سەنەدەڪەیە دەۍ خۆ سەرەتاۍ سەنەدەڪە هیچ قسە و بیانوویەڪ هەڵناگرێت ڪە علي بن موسۍ لەگەڵ پێشەوا ٲحمد ئامادەبووە لەسەر قەبران ڪاتێڪ ئەو مەسئەلەیە ڕوویداوە ڪە بابەتۍ گەڕانەوەڪەۍ پێشەوا ٲحمد ـۍ تێدایە لە هەڵوێستۍ پێشووۍ چۆن لەمە خۆتان دەرباز دەڪەن؟! هەڵبەتە دەبێ ئەوەتان پێ بڵێم ڪەسانێڪ لەم بابەتە تێدەگەن ڪە خاوەنۍ تێگەیشتنێڪۍ ورد بن نەڪ ئەوانەۍ ڪە بەشێوەیەڪۍ سطحۍ دەڕواننە بابەتەڪە و غافڵن لە ئەصڵۍ مەسئەلەڪە ، چونڪە ئەم ڕیوایەتە جانبێڪۍ باس لە وتەۍ ٳبن عمر ـە رضي اللە عنھما ڪە ڪۆتایۍ سەنەدەڪە پەیوەندۍ دارە بەو وتەیەوە ، وە جانبەڪەۍ تر باس لە هەڵوێستەڪەۍ ٲحمد ـە رحمە اللە ڪە سەرەتاۍ سەنەدەڪە پەیوەندۍ دارە بەوەوە ، بەڵام وەڪ وتم ئەوانەۍ جەریدەیۍ وتەۍ سەلەف دەخوێننەوە بە بێ ئەوەۍ خاوەنۍ فەهمێڪۍ دەقیق بن ، وە شارەزاش نین بە عیلمۍ حدیث ، هەر ئەوەیان لێ چاوەڕوان دەڪرێ. ئەنجا ئەگەر ڪەسێڪ هەر مل با بدات و خەریڪۍ ئینڪارۍ ڪردن بێت و وتەۍ و فەهمۍ خۆۍ پێش بخات بەسەر وتەۍ پێشەوا ٲحمد ـدا ، ئەوە خەڵڪینە بزانن دڵ و مێشڪۍ نەخۆشە ، وە هێشتا پێشەواۍ نەناسیوە ، جا با هەر بزانن ئەوە پێشەوا ٲحمد ـە رحمە اللە ❪1000000❫ یەڪ ملیۆن حدیثۍ بەسەنەدەوە لەبەربووە بە دووبارە و مەوقوفات ـەوە! ✹عبداللە بن ٲحمد بن حنبل رحمھما اللە دەڵێ : بیستم ٲبو زرعة الرازي دەیوت : ٲحمد ڪوڕۍ حنبل ❪1000000❫ یەڪ ملیۆن حدیثۍ لەبەرە! پێۍ وترا : چۆن دەزانۍ؟ وتۍ : موزاڪەرەمان ڪرد لەگەڵۍ دانیشتم هەموو حدیثەڪانۍ بۆ وتمەوە منیش باب ـم لەسەریان دادەنا.☟ 🔸ٲخبرني ٳبراهیم بن عمر الفقیھ ، حدثنا عبیداللە بن محمد بن محمد بن حمدان العڪبري ، حدثنا ٲبو حفص عمر بن محمد بن رجاء ، قال : سمعت عبداللە بن ٲحمد ابن حنبل ، یقول : سمعت ٲبا زرعة الرازي‌ ، یقول : ڪان ٲحمد بن حنبل یحفظ ٲڵف ٲلف حدیث! فقیل لە : وما یدریڪ؟ قال : ذاڪرتە فٲخذت علیە الٲبواب.

📚 تاریخ بغداد للخطیب | ❪۱۸٥/٥❫

جا پێشەوایەڪ ئەوە پێگە و مەڪانەتۍ بووبێ لە عیلمۍ حدیثدا ، هێندە حدیثۍ لەبەربووبێ ، بە چ هۆڪارێڪ ڕێگا بە نەفست دەدەۍ بڵێۍ ئەو ڕیوایەتە ضەعیفە ، چونڪە فڵانۍ تێدایە! تۆیەڪ ڪە هەتا دەمرۍ ملیۆنێڪ حدیث و ئاثارت دەست ناڪەوێ بیخوێنیتەوە وتەۍ خۆتت پێ دروستە و پێشۍ دەخەۍ بەسەر پێشەوایەڪ ملیۆنێڪۍ لەبەربووە! وە ئەم ڕیوایەتەۍ مبشر الحلبي ئەوەۍ لێوەۍ ڕیوایەتۍ ڪردووە پێشەوا یحیۍ بن معین ـە ، هەروەڪ چۆن العباس بن محمد الدوري لێوەۍ دەیھێنێ دەڵێ..☟ 🔸سَٲَلتُ يَحْيَۍ بْنُ مَعِين عَنِ القِرَاءَة عِنْدَ القَبْر؟ فَقَالَ : حَدَّثَنَا مُبَشِّرٌ بْنُ ٳِسْمَاعِیل الْحَلَبِيُّ ، عَن عَبْدُالرَّحْمَنِ بْنُ الْعَلَاءِ بْنِ اللَّجْلَاجِ ، عَنْ أَبِيهِ ، ٲَنّەُ قَالَ لِبَنِیەِ : إِنِّي إِذَا أدْخِلت القَبْرَ فَضَعُونِي فِي اللَّحْدِ  وَقُولُوا : بِسْمِ اللەِ ، وَعَلَۍ سُنَّةِ رَسُولِ اللەِ ، وَسُنّوا عَلَيَّ التُّرَابَ سَنًّا ، وَاقْرَءوا عِنْدَ رَأْسِي أَوَّل الْبَقَرَةِ وَخَاتِمَتِھَا ، فَإِنِّي رَٲَیتُ ابْنَ عُمَرَ يَسْتَحِّبُّ ذَاڪَ.

📚 تاریخ یحیۍ بن معین روایة الدوري | ٥٤۱۳

هەرڪەسێڪ ڪەمێڪ شارەزابێ بە عیلمۍ حدیث ئەوە دەزانێ یحیۍ بن معین چ پێگە و مەڪانەتێڪۍ هەبووە لەو عیلمەدا ، لەگەڵ ئەوەشدا ڕیوایەتەڪەۍ هێناوە و لەوەوە دەرچووە هەتا گەیشتووەتەوە بە پێشەوا ٲحمد رحمھما اللە هیچڪامیان نەهاتن بڵێن : فڵانۍ تێدایە لاوازە ، بەڵڪو قبوڵیان ڪردووە ، ڪەچۍ خەڵڪۍ ئەم سەردەمە جورئەت بە خۆیان دەدەن وتەۍ خۆیان پێش وتەۍ ئەو ئیمامانە دەخەن! ئەوە بە نسبەت قورئان خوێندن لاۍ پێشەوا ٲحمد رحمە اللە ، وە بۆ ئاگاداریتان ئەم بابەتە لە وتەۍ غەیرۍ ئەویشدا ثابت بووە ، سەلەف پێیان باش بووە قورئان لەسەر قەبر بخوێندرێ وە بەلایانەوە ڪێشەۍ نەبووە ، پێشەوا شافعي رحمە اللە ڪە شێخۍ ٲحمد بووە پێۍ باش بووە قورئان لەسەر قەبر بخوێندرێ. ✹ٲبو بڪر الخلال دەڵێ : روح بن الفرج هەواڵۍ پێدام ، وتۍ : بیستم الحسن بن الصباح الزعفراني دەیوت : پرسیارم ڪرد لە شافعي دەربارەۍ قورئان خوێندن لەسەر قەبر؟ وتۍ : ڪێشەۍ تێدا نییە.☟ 🔸أَخْبَرَنِي رَوْحُ بْنُ الْفَرَجِ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْحَسَنَ بْنَ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيَّ ، يَقُولُ : سَأَلْتُ الشَّافِعِيَّ عَنِ الْقِرَاءَةِ عِنْدَ الْقَبْرِ؟ فَقَالَ : لَا بَأْسَ بِهِ.

📚 القراءة عند القبور للخلال | ۷

✹الربیع بن سلیمان دەڵێ : شافعي دەڵێ : وە پێم خۆشە ئەگەر قورئان بخوێندرێ لەسەر قەبر و دوعا بڪرێ بۆ مردووەڪە ، وە لەمەدا دوعایەڪۍ دیاریڪراوۍ نیە.☟

📚 سنن الترمذي | ۷۲۹

ئەم حدیثە جگە لە الترمذي رحمە الله ، ئەم پێشەوایانەش ڕیوایەتیان ڪردووە : ﴿ مسند ٲحمد | ۱۰٤٦۳ سنن ٲبي داود | ۲۳۸۰ سنن ابن ماجه | ۱٦۷٦ سنن الدارمي | ۱۷٥٥ صحیح ابن خزیمة | ۱۹٦۰ ﴾ ئەمما الترمذي ئەوە دواۍ ڕیوایەت ڪردنۍ حدیثەڪە و حوڪمدان لەسەرۍ بەوەۍ ڪە غەریبە ، وە وتەۍ محمد بن ٳسماعیل البخاري دەهێنێ دەڵێ : واۍ نابینم محفوظ بێ! ئەنجا دەڵێ : عەمەلۍ ئەهلۍ عیلم لەسەر ئەم حدیثە ... ٳلۍ آخرە. وە سفیان الثوري و شافعي و ٲحمد و ٳسحاق بن راهویة ـش وا دەڵێن و فەتواۍ پێ دەدەن☚ ❞وَالْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الصَّائِمَ إِذَا ذَرَعَهُ الْقَيْءُ فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ، وَإِذَا اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ، وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ❝. سەرنج بدەن هەرچەندە حدیثەڪە مەعلولە ، بەڵام عەمەلۍ ئەهلۍ عیلمۍ لەسەرە و ڪاریان پێ ڪردووە ، جا ئەمە ڕەدێڪۍ وازحە بۆ ئەوانەۍ ڪە هیچ شارەزاییەڪیان نییە لەو عیلمە ، بەڵام خۆیانۍ پێوە هەڵدەواسن و هەڵدەستن بە ڕەتڪردنەوەۍ ڕیوایەتانێڪ ڪە ماوەۍ هەزار و سەد ساڵە مەقبول بووە و ئیشۍ پێڪراوە! وە سەلەف حدیثیان لە هەندێڪ ڪەسۍ لاواز ڕیوایەت ڪردووە ڪاتێڪ دیویانە ئەو ڕیوایەتە موتابعێڪۍ صەحیحۍ هەیە ، ئەمە بۆ ڕیوایەتۍ حدیث دروست بووبێ ڪەواتە ڕیوایەتۍ مەوقوف لەپێشترە. هەر خودۍ ٲبو بڪر الخلال رحمە اللە ڪاتێڪ ئەو ڕیوایەتانە دەهێنێ لە القراءة عند القبور ـدا ئیحتجاجۍ پێ ئەڪات ، ئیتر فڵان و فیسارۍ ئەم سەردەمە ڪێن و چ سەنگێڪیان هەیە بڵێن مەڕدودە و ئیش بەو وتانە ناڪرێ؟! ٲبو بڪر الخلال دەڵێ : مەزهەب یەڪ ڕیوایەتە قورئان خوێندن لەسەر قەبران دروستە ، هاوەڵەڪەشۍ ٲبو بڪر عبدالعزیز غلام الخلال هەمان شت دەڵێ ، وە تەبەقەۍ دواۍ ئەمانیش لە خەلەف هەتا دەگات بە متٲخرین هاتوون لەگەڵ باس ڪردنۍ وتەۍ یەڪەمۍ پێشەوا ٲحمد ڪە بە بدعة دانانۍ بووە ، دواتر هەمان ئەقوالۍ الخلال و غلام الخلال ـیان هێناوە ڪە مەزهەب ئەو قەولەیە ڪە ٲبو بڪر الخلال نەقڵۍ ڪردووە لەوەۍ پێشەوا ٲحمد گەڕاوەتەوە لە وتەۍ یەڪەمۍ ، هەروەڪ چۆن الخلال ئیحتجاجۍ ڪردووە بە ڕیوایەتەڪەۍ مبشر الحلبي. وە تۆ ڪە دەڵێۍ ئەم ئەثەرە ضەعیفە ، چونڪە لە سەنەدەڪەیدا عبدالرحمن بن العلاء بن اللجلاج ـۍ تێدایە ، ئێ خۆ پێشەوا ٲحمد رحمە اللە لە تۆ باشتر زانیویەتۍ ئەو سەنەدە ڪێۍ تیایە ، بەڵام ڪە دەیبیستێ وەڪ تۆ ناڵێ نەخێر هەر ضەعیفە! بەڵڪو ڕاستەوخۆ قبوڵۍ دەڪات و فەرمان دەڪات بگەڕێنەوە بە پیاوەڪە بڵێن دەست بڪاتەوە بە قورئان خوێندنەڪەۍ لەسەر قەبرەڪە...☟ 🔸وَأَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْوَرَّاقُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُوسَۍ الْحَدَّادُ ، وَڪَانَ صَدُوقًا ، وَڪَانَ ابْنُ حَمَّادٍ الْمُقْرِئُ يُرْشِدُ إِلَيْهِ ، فَأَخْبَرَنِي قَالَ : ڪُنْتُ مَعَ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ، وَمُحَمَّدِ بْنِ قُدَامَةَ الْجَوْهَرِيِّ فِي جِنَازَةٍ ، فَلَمَّا دُفِنَ الْمَيِّتُ جَلَسَ رَجُلٌ ضَرِيرٌ يَقْرَأُ عِنْدَ الْقَبْرِ ، فَقَالَ لَهُ أَحْمَدُ : يَا هَذَا ، إِنَّ الْقِرَاءَةَ عِنْدَ الْقَبْرِ بِدْعَةٌ فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنَ الْمَقَابِرِ ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ لِأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ : يَا أَبَا عَبْدِاللَّه ، مَا تَقُولُ فِي مُبَشِّرٍ الْحَلَبِيِّ؟ قَالَ : ثِقَةٌ. قَالَ : ڪَتَبْتَ عَنْهُ شَيْئًا؟ قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : فَأَخْبَرَنِي مُبَشِّرٌ ، عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ الْعَلَاءِ بْنِ اللَّجْلَاجِ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ أَوْصَۍ إِذَا دُفِنَ أَنْ يُقْرَأَ عِنْدَ رَأْسِهِ بِفَاتِحَةِ الْبَقَرَةِ وَخَاتِمَتِھَا ، وَقَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يُوصِي بِذَالِڪَ. فَقَالَ لَهُ أَحْمَدُ : فَارْجِعْ ، فَقُلْ لِلرَّجُلِ يَقْرَأْ.

📚 القراءة عند القبور للخلال | ۳

ئەو ڪەسانە ئەگەر هەر عینادۍ بڪەن و خاوەنۍ هەمان فیڪرە بن لە ڕەتڪردنەوەۍ ڕیوایەتەڪەۍ مبشر الحلبي ڪە بە بیانووۍ ضوعفۍ سەنەدەڪەۍ ، باشە خۆ گەڕانەوەۍ پێشەوا ٲحمد لە هەڵوێستۍ پێشووۍ دەربارەۍ قیرائە هەر لەو سەنەد و ڕیوایەتەدا هاتووە ٲبو بڪر‌ الخلال لە الحسن بن ٲحمد الوراق ـەوە ئەویش لە علي بن موسۍ الحداد ـەوە دەیھێنێ دەڵێ : لەگەڵ ٲحمد بن حنبل و محمد بن قدامة الجوهري بووم لەسەر قەبران ... ٳلۍ آخر ـۍ ڕیوایەتەڪە. جا سەرنج بدەن ئەو سەنەدە صەحیحە ، وە بە دوو پیاو گەیشتووەتەوە سەر پێشەوا ٲحمد ، وە هەردووڪیشیان پێشەوا ٲحمد ـیان بینیوە و لەگەڵۍ ژیاون ، تۆ ئەگەر دەڵێۍ سەنەدۍ وتەڪەۍ ٳبن عمر رضي اللە عنھما لاوازە ، وە ئیدعا دەڪەیت ڪە پێشەوا ٲحمد لە بە بدعة دانانۍ قیرائەۍ سەر قەبران نەگەڕاوەتەوە! ئێ ئەوەتا هەر هەمان ڕیوایەت بەدرۆت دەخاتەوە ، چونڪە ئەو ڕیوایەتە هێندەۍ پەیوەندۍ بە قورئان خوێندنە لەسەر قەبران هێندەش پەیوەندۍ بە

🔸ٲَخبَرَنَا مُحَمَّدَ بن ٲَحْمَد بن یَعْقُوبَ ، ٲَخبَرَنَا مُحَمَّدَ بن ٲَحَمَدَ بن نعِیم الضبِي ، ٲَخبَرَنَا ٲَبُو العَبَّاسَ مُحَمَّدَ بن المَحْبوبِي بِمَروَ ، ٲَخبَرَنَا ٲَحْمَدَ بْن سَیَّارَ ، قَالَ : سَمِعْتُ ٲَبَا قُدَامَة ، یَقُول : قَالَ یَحْیَۍ بن سَعِید القَطان : تَسَاهَلُوا فِي ٲَخْذ التَفْسِیر عَنْ قَومٍ لَا یُوَثِقُونَھُمْ فِي الحَدِیث ، ثُمَّ ذَڪَرَ : لَیْث بْن ٲَبي سلیم ، وَجُوَیْبرَ بن سَعِیدَ ، وَالضّحَاڪَ ، وَمُحَمَّدَ بن السَّائِبَ ، وَقَالَ : هَؤُلَاء لَا یُحْمَد ٲَمْرُهُم ، وَیُڪتَب التَفْسِیر عَنْھُم.

📚 الجامع لٲخلاق الراوﻱ للخطیب | ۱٥۹۹

وە ئەگەر ڪەسێڪ لاوازۍ تێدابووبێ ، بەڵام ڪەسێڪۍ ثقة ڕیوایەتۍ لێوەڪردبێ ئەوە مەرتەبەۍ بەرزڪردووەتەوە ، وە هەروەها دەبینێ سەلەف ڕیوایەتیان لە ڪەسانێڪ ڪردووە ڪە ئەصڵ تیایاندا لاوازییە ، هەر خودۍ خۆیان وتوویانە فڵانە ڪەس لاوازە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێڪ حدیثیان لێوە ڕیوایەت ڪردووە ئەو حدیثانەۍ ڪە ثابت بوون ، زانیویانە ئەم ڪەسە ڕاستگۆیە تیایاندا ڪە ڕیوایەتۍ ڪردوون ، ئەمە وتەۍ سەلەفۍ لەسەر بووە پێشەوایانۍ عیلمۍ حدیث ڕەچاوۍ ئەم حاڵەتانەیان ڪردووە. ✹الترمذي دەڵێ : زیاد لە ڪەسێڪ لە پێشەواڪان ڕیوایەتیان لە ڪەسانۍ لاواز ڪردووە ، وە حاڵیان ڕوون ڪردوونەتەوە بۆ خەڵڪۍ. یعلۍ بن عبید دەڵێ : سفیان الثوري پێۍ وتین : خۆتان بپارێزن لە الڪلبي ، پێۍ وترا : خۆ تۆ ڕیوایەتۍ لێ دەڪەۍ ، وتۍ : من دەزانم ڪامەۍ ڕاستە و ڪامەۍ درۆیە.☟ 🔸وَقَد رَوَۍ غَیر وَاحِد مِنَ الٲَئِمَةِ الضُعَفَاءِ ، وَبَیَّنُوا ٲَحوَالھُم لِلنَاس. حَدَّثَنَا ٳِبرَاهیمُ بنُ عَبدِاللە بن المُنذِرِ البَاهِليُّ : حَدَّثَنَا یَعلَۍ بنُ عُبَیدٍ ، قَال : قَالَ لَنَا سُفیَانَ الثوريُّ : اتّقُوا الڪَلبيَّ ، فَقیلَ لَە : فَٳِنَّڪَ تروي عَنە ، قَالَ : ٲَنَا ٲَعرِفُ صِدقَەُ مِن ڪَذِبِەِ.

📚 ڪتاب العلل للترمذي | صـ : ٥

وە هەروەها ئەگەر ڪەسێڪ مەجھول بووبێ ، بەڵام ئەهلۍ ثقة ڕیوایەتۍ لێوەڪردبێ ئەوە ئیعتباریان بە ڕیوایەتەڪەۍ ڪردووە و وارد بووە ئەحادیثۍ صەحیحۍ هەبێت و ڕیوایەت ڪردبێ. ✹ٳبن ٲبي حاتم لە ڪتێبۍ الجرح والتعدیل ـدا ڪاتێڪ ناوۍ ٲحمد بن ٳبراهیم ٲبو صالح الخراساني دەهێنێ ، دەڵێ : پرسیارم ڪرد لە باوڪم دەربارەۍ ، وتی: شێخێڪۍ نەناسراوە ، وە ئەو حدیثەۍ ڕیوایەتۍ ڪردووە صەحیحە.☟ 🔸ٲَحمَدَ بن ٳِبرَاهِیم ٲَبُو صَالِح الخُرَاسَانِي : رَوَی عَن عَبدالرَّحمَنَ بن زَیدَ بن ٲَسْلَمَ المَدِیني ، رَوَۍ عَنەُ صَالِحَ بن بشر بن سَلَمَة الطَبَرَانِي. سَٲَلتُ ٲَبِي عَنْەُ ، فَقَالَ : شَیخُ مَجْھُول ، وَالحَدیث الذِي رَوَاە صَحِیح.

📚 الجرح والتعدیل لابن ٲبي حاتم | ⦗۲/۲⦘

ئەم وتەیەۍ ٳبن ٲبي حاتم ڪە لە باوڪیەوە دەیھێنێ ڕەدێڪۍ وازحە بۆ ئەو ڪەسانەۍ ڪە ڕیوایەتەڪەۍ مبشر الحلبي ڕەتدەڪەنەوە بە بیانووۍ نەناسراوۍ عبدالرحمن بن العلاء بن اللجلاج ، مع العلم العلاء ابن اللجلاج ڪە باوڪۍ عبدالرحمن ـە تابعي ـیە خەڵڪۍ شامە. وە عبدالرحمن ـۍ ڪوڕیشۍ هەریەڪ لە پێشەوا ٲحمد و یحیۍ بن معین و محمد بن قدامة الجوهري و ٲبو بڪر الخلال ئیحتجاجیان پێڪردووە ، ئەمە ڪافییە بۆ ڪەسێڪ تۆسقاڵێڪ فەهم و تێگەیشتنۍ پێ درابێ لەم بابەدا. جا سەیرۍ وتەڪەۍ ٲبوحاتم بڪەن ڪە دەربارەۍ ٲحمد بن ٳبراهیم ٲبوصالح الخراساني وتوویەتۍ هەرچەندە نەناسراوە ، بەڵام ئەو حدیثە صەحیحە ڪە ڕیوایەتۍ ڪردووە ، ئەۍ چۍ ڕێگرە لەوەۍ هەمان وتە نەچەسپێتە سەر عبدالرحمن؟! لەڪاتێڪدا ئیحتجاجۍ پێڪراوە لە لایەن پێشەوا ٲحمد و ٲبو بڪر الخلال ـەوە ڪە شێخۍ مەزهەبە. هەروەها خودۍ ٲبو عیسۍ الترمذي رحمە اللە خاوەنۍ ڪتاب ـۍ السنن ڪە لە ئەصڵدا ناوۍ ڪتێبەڪەۍ ئەمەیە « الجَامِعُ الْمُخْتَصَر مِنَ السُنَنِ عَن رَسُولِ اللەِ ﷺ وَمَعْرِفَةِ الصَحِیحِ وَالْمَعْلُولِ وَمَا عَلَیْەِ الْعَمَل » سەیرۍ ڪۆتا ڕستەۍ بڪەن دەڵێ : « وَمَا عَلَیْەِ الْعَمَل : ئەوەۍ عەمەلۍ پێ دەڪرێت و ئەهلۍ عیلم لەسەرۍ بوون » دەۍ لەو سونەنەیدا سەدان حدیثۍ تێدایە ضوعف لە سەنەدەڪانیاندا بەدۍ دەڪرێ ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا عەمەلۍ پێ ڪردوون ، نەڪ ئەو بەڵڪو سەلەفۍ پێش خۆیشۍ عەمەلیان پێۍ ڪردووە ، بۆ نمونە یەڪ لەو حدیثانە حدیثۍ خۆڕشاندنەوەۍ ڕۆژووەوانە.☟ 🔹حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا عِيسَۍ بْنُ يُونُسَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رِضِيَ اللەُ عَنەُ ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ : « مَنْ ذَرَعَهُ الْقَيْءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ ، وَمَنِ اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ ».