باۆکــی ئیلێاس

وە بۆ هەر یەک لەو خاڵانە سەدان نمونە هەن کە ئێرە شوێنی باسکردنیان نیە و ئێمە تەنها ئەسڵ و کلیلەکان باس دەکەین بۆ تێگەیشتن لەم باسە گرنگە  کە ئەمەت زانی ئەوە بزانە ئەهلی ڕەئی و خواریجەکان ئەو بەشەی دین کە هاوەڵان دەیگێڕنەوەو دەقی ئەو ڕونکردنەوە لە قورئان و فەرمودەی قەولی رسول الــلّٰــه ﷺ دا نابینن، دێن دەڵێن: ئەمە دین نیەو هاوەڵان حوججە نین و تەنها وەحی حوججەیە!  وەک ئەوەی هاوەڵان  تەشریعی حەرامیان داهێنابێت یان شتانێکیان لە دین زیاد کردبێت کە لە دین نییە کە ئەم وتەو بیرو باوەڕە تەکفیر کردنی هاوەڵانی تیدایە بە ناڕاستەوخۆ کە زۆرێک لە خەواریجەکان بەشێک لە هاوەڵان بە کافر دەزانن بەڵام خۆیان ئاشکرا ناکەن چونکە دەزانن ئەگەر ئاشکرا بن خەڵکی عەوام پێش زاناکان تف و لەعنەتیان لێ دەکەن  بۆیە کاتێک صەحابەیەک عامێکی قورئان باس دەکاتو دەڵێت ئەمە خاصەو دەربارەی فڵانە شت دابەزیوە و لەسەر واتای عمومی خۆی نیە قبوڵیان نیە هەر بۆیە هاوەڵان‌و سەلەف توند بوون لەسەر ئەوەی کەسێک بۆی نیە تەفسیر و باسی حوکمەکان بکات کە ئاگای لە مطلق و معین و عام و خاص و مجمل و مبین و ناسخ و منسوخ و شرط و مشروط نەبێت  کە بەشێکی زۆر لە قورئان ئەسڵەکان لە ئایەتەکان دا باسکراون و ڕونکردنەوە و تایبەت کردن‌و شەرت‌و مەرجەکانی لە فەرمودەو وتەی هاوەڵان دا هاتوە  وەک وتەی ابن عباس و جگە ئەویش دەربارەی: حکم بغیر ما أنزل الــلّٰــه کە فەرموویانە: ئەمە ئەو کوفرە نییە ئێوە گومانی بۆ دەبەن بەڵکو کوفری بچوکە کە خاوەنەکەی لە دین دەر ناکات دێن یان تانە لە سەنەدی وتەکە دەدەن   یان هەیانە دەڵێت: ئەگەر وتەی ابن عباس یش بێت وەری ناگرم چونکە حوججە تەنها وەحیە ! وە من بە چاوی خۆم کەسانێکم بینی لەو خەواریجانە دەیانوت ئەگەر ئەو وتە صحیح بێت بۆ ابن عباس ئەوە کافر بووە !   چونکە التزامیان بە لازمەکەیانەوە کردوە ئەویش ئەوەیە: هەمو ئەو خەواریجانەی کە دەڵێن: ئەم ئایەتە مەبەست لێی کوفری ئەکبەرەو شیرکە ئەوە دەبێت تەکفیری هەموو ئەو زانایانەی سلف بکەن کە وتویانە شیرک و کوفری ئەکبەر نییە چونکە هەر کەسێک شیرک و کوفرێکی ئەکبەر بگۆڕێت‌و بڵێت: کوفری ئەکبەر نیەو شیرکی ئەکبەر نیە ئەوە کافرە  نمونەی ئەوەی کەسێک بێت بڵێت سوجدە بۆ قەبر بردن شیرکی ئەکبەر نیەو شیرکی بچوکە کافرە بێ دوو دڵی.  بۆیە هەمو تاقمە خەواریجەکان لە نەظامیە زندیقەکانەوە تا حەرەکیە جاهیلەکان کاتێک دەڵێن ئەو ئایەتە تخصیص ناکرێت دەبێت تەکفیری هەموو ئەو زانایانەی سلف بکەن کە تخصیصیان کردوە   بەڵام ئەهلی سوننە دەڵێن بەڵێ وتەی هاوەڵان حوججەیەو بەڵگەیەو ئەوان شتانێکیان لە ڕونکردنەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆ دین بینیوە کە هیچ کەس جگە لەوان شەریک نیە تێیدا بۆیە تێگەشتن و تەفسیر کردنیان بۆ ئایەتەکان حوججەو بەڵگەیە وە کاتێک ڕوونی دەکەنەوە ئایەتێک عامەو مەبەست لێی خاصە یان موجمەلە بەڵام شەرت و مەرجی هەیە یان خاصەو مەبەست لێی عامە هەمو ئەمانە دینن و وەردەگیرێن و بەشێکن لە شەریعەت  بەڵکو کەسانێکی زندیق و بێ دین لە ئەهلی کەلام یان موحامی و ئەزواجەکانیان لە باسی تەوحیدو صیفاتی الــلّٰــه دا عزوجل وتەو ئاثاری هاوەڵان ڕەت دەکەنەوەو دەڵێن تەنها قورئان و فەرمودە حوججەن لەو باسەدا و تەفسیری صەحابە بۆ دەقەکانی قورئان لە تەوحید دا ڕەت دەکەنەوە ئەمەش زەندەقەو بێ دینیانە وە زمانی حاڵیان ئەوەیە بە وتەکانی هاوەڵان دەڵێن: شەریعەتێکی دا هێنراوە وەک ئەوەی صحابە الــلّٰــه‌یان نەناسیبێت و لەخۆیانەوە وەسف و سیفەتیان بۆی جێگیر کردبێت کە داهێنانی تەوحید و شتانێک لە تەوحید دا کە لە حەقیقەت دا شیرک بن داهێنانێکی کوفریە و خاوەنەکەی دەکات بە طاغــــوت  بۆیە بەشێک لە حەرەکیە خەواریجەکان کاتێک باسی دەقی صیفاتی الــلّٰــه دەکرێت بە وتەی صحابە یان تابعین  ڕاستەوخۆ ڕەتی دەکەنەوەو دەڵێن ئەو دەقانە تەشبیهن ! واتا کوفرن دەی زندیقی مل هوڕ ئەو صحابەیە لە باسی تەوحید دا دایناوەو باسی کردوە کە وایە ئەو صحابە شیرکی کردوە بە تەوحید ئەمە تەشریعێکی کوفریە کەوایە!  بۆیە ئاگاداری زندیقەکانی سەردەم بن لە تانەو تەشەر دانیان لە وتەو کۆدەنگی هاوەڵان کە وتەی هەمویان ئیلزامی ئەوەی تیدایە بۆیان کە هاوەڵان بە کافر بزانن وەک باو باپیرانیان کە شەریان لەگەڵ هاوەڵان دا کرد . وە ئەهلی ڕەئیش ئەوە یەکێک بوو لە گومڕایی و ئافەت و دەردەکانیان بۆیە سەلەف زۆر توند بوون لەسەریان و بە بیدعە کاریان زانیون   بۆیە ئەم ڕێبازانە  هەمووی گومڕایی‌و سەرلێشێواوین بەڵکو زۆر جار دەچێتە پلەی کوفرو بێ دینی کە سەرەتای ئەم ڕێبازە لە خەواریجەوە سەری هەڵدا کە دژی هاوەڵان وەستان و تەفسیرو لێکدانەوەی هاوەڵانیان قبوڵ نەبوو بۆ قورئان و لە شەڕی نەهرەوان دا الــلّٰــه عزوجل زۆرینەیانی لەناو برد بە دەستی هاوەڵان

پۆستی شەشەم لە زنجیرە باسی کــوفــر بە طاغــــوت لە ژێر ڕووناکی تەفسیری ئایەتەکان‌و وتەی پێشینی ئوممەت دا ئەو کوفرانەی خاوەنەکەی دەکەن بە  طاغــــوت -٤- ڕونکردنەوەی واتای تــەشــریــع دانان و تــەبــدیــل کــردنی دیــن و حــوکــم دانان -٢- ڕونکردنەوەی  دین لە لایەن رسول الــلّٰــه ﷺ وه ڕەدی ئەهلی ڕەئی و خەواریجەکان کە وەسفی بەشێک لە شەریعەتی ئیسلام دەکەن بەوەی کە تەشریعێکی باتڵەو لە لایەن الــلّٰــه عزوجل ـەوە نییە  لە دوای ئەوەی باسمان کرد کە لە دینی ئیسلام دا باس‌ و شتانێک هەن کە موحکەمن‌و واتاکانیان ڕوونەو الــلّٰــه عزوجل خۆی لە هەموو لایەکەوە ڕوونی کردۆتەوە   وە باسمان کرد کە شتانێکی تری تیایە موتەشابیهن و پێویستیان بە ڕوونکردنەوە هەیە لە لایەن رسول الــلّٰــه‌وە ﷺ بۆیە ئێستا باسی ئەو ڕونکردنەوانە دەکەین کە رسول الــلّٰــه ﷺ قورئانی پێ ڕونکردۆتەوە و دینی پێ گەیاندوە  بزانە رحمک الــلّٰــه کە الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿ وَنَزَّلۡنَا عَلَیۡكَ ٱلۡكِتَـٰبَ تِبۡیَـٰنࣰا لِّكُلِّ شَیۡءࣲ وَهُدࣰى وَرَحۡمَةࣰ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِینَ﴾ [النحل ٨٩] ئێمە ئەم قورئانەمان ڕەوانە كردوە بۆت كە ڕۆشنكەرەوەیە بۆ هەر شتێك كە پێویست بێت بۆ هیدایەت و ڕێنمایی و سۆز و مژدەیە بۆ تەواوى موسڵمانان.  موجاهید دەفەرموێت: ﴿تبيانًا لكل شيء﴾قال: مِمّا أُمِروا به، ونُهُوا عنه واتا هەمو ئەو شتانەی تیایە کە الــلّٰــه عزوجل فەرمانی پێ کردوە یان ڕێگری لێ کردوە . وە لەوەی الــلّٰــه عزوجل فەرمانی پێ کردوە بریتیە لە گوێڕایەڵی کردنی رسول الــلّٰــه ﷺ  وەک دەفەرموێت: ﴿۞ یَـٰۤأَیُّهَا ٱلَّذِینَ ءَامَنُوۤا۟ أَطِیعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِیعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَلَا تُبۡطِلُوۤا۟ أَعۡمَـٰلَكُمۡ﴾ [محمد ٣٣] (٣٣) ئەى ئەو كەسانەى كە باوەڕتان هێناوە پەیڕەوى لە (الــلّٰــه) و پەیڕەوى لە پێغەمبەر (ﷺ) بكەن و كردارەكانتان پوچەڵ مەكەنەوە لە زیاتر لە 40 جێگا دا الــلّٰــه ﷻ فەرمانی بە گوێڕایەڵی رسول الــلّٰــه ﷺ کردوە چونکە رسول الــلّٰــه ﷺ ڕونکەرەوەیە بۆ دین رسول الــلّٰــه ﷺ دەیفەرموو: (أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْكِتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ، أَلَا إِنِّي أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ ئاگادار بن من قورئانم پێ دراوە و لەگەڵیشیدا هاوشێوەی قورئانم پێ دراوە)

📚«مسند أحمد»

کە بریتیە لە فەرمودەکانی کە شەرع و دینن  وە ڕونکردنەوەکانی بۆ قورئان و شەریعەت دینن وەک الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: (وَأَنزَلۡنَاۤ إِلَیۡكَ ٱلذِّكۡرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیۡهِمۡ وَلَعَلَّهُمۡ یَتَفَكَّرُونَ﴾ [النحل ٤٤] وە قورئانیشمان ڕەوانە كرد بۆ تۆ ئەی محمد تا تۆیش ماناى ئەوەی كە ڕەوانە كراوەتە لایان بۆیان ڕوون بكەیتەوە بەڵكو ئەوانیش بیر بكەنەوە.  پێشەوا موجاهید دەیفەرموو: ناردویەتی تا حەڵاڵ و حەرامەکانیان بۆ ڕوون بکاتەوە  چونکە الــلّٰــه عزوجل لە قورئان دا بە گشتی فەرزێک دا دەنێت یان ڕێگری لە حەرامێک دەکات یان بە موجمەل و کورتی حوکمێک باس دەکات و رسول الــلّٰــه ﷺ شەرت و مەرجەکانی ئەو حوکمانە ڕوون دەکاتەوە  وە ڕونکردنەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆ ئەحکامەکان و تەفسیر کردنی بۆ قورئان بە چەند جۆرێک بوە  جۆری یەکەم: بە وتەو قسەکانی خۆی کە ئەمە فەرمودەو وتەکانی دەگرێتەوە  جۆری دووەم: بە ئیقرار کردنەکانی بووە کە ئەمەش بەوە دەبێت کە لە لای رسول الــلّٰــه ﷺ شتانێک کرابێت یان هەواڵیان پێی دابێت لەسەر شتانێک و ئەویش دانی پیدا نابێت و ئیقراری لەسەر کردبێت یان کردارێکی بینیبێت لە ناو هاوەڵان داو نکۆڵی لێی نەکردبێت کە ئەمانە هەمووی شێوازی ئیقرار کردنن و ڕونکردنەوەی حوکمی ئەو باسانەی بە ئیقرار کردنی ڕوون کردۆتەوە سێهەم جۆر: بریتیە لەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بە کرداری خۆی حوکمەکانی ڕوون کردبێتەوە کە ئەم بەشە لە ڕونکردنەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆ قورئان و حوکمەکان تەنها هاوەڵانی رسول الــلّٰــه ﷺ بینیویانەو هیچ کەسێک شەریکیان نیە لەم خاڵە دا و وە ئەم بەشەی ڕوونکردنەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆ دین  زۆرترین حاڵەتی ڕونکردنەوەکانی بووە کە ئایەت و حوکمێک دابەزیوەو رسول الــلّٰــه ﷺ بە کردەوە ئەنجامی داوەو هاوەڵانیش شوێنی کەوتون و لە ئایەت و حوکمەکە تێ گەیشتون بەو کردەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆیە زۆرێک لە حوکمەکانی شەریعەت کاتێک هاوەڵان باسی دەکەن و لە قورئان دا یان فەرمودە دا ئەو ڕونکردنەوانە نەهاتوون و تەنها لە وتەی هاوەڵان دا هاتوون ئەوە لەبەر ئەوەیە کە هاوەڵان ئەو کردارەیان بینیوە لە رسول الــلّٰــه ﷺ و مەرجیش نیە کاتێک هاوەڵێک و صەحابەیەک حوکمێک باس دەکەن ئیلا بیدەنەوە لای رسول الــلّٰــه ﷺ بۆیە تابعینیش زۆرێک لە حوکمەکان کە باس دەکەن لە هاوەڵانەوە دەڵێن فڵان کەسمان بینی لە صەحابە ئاوای دەکردو بەمە ڕێبازو وتەی ئەو صحابیە ڕوون دەکەنەوە .

بەڵکو ئەوە عەینی ڕێبازی خەواریجە   لەوەش گومڕایی تر ئەوەیە کاتێک کەسی خەواریج هەموو تەشریعێکی بەلاوە کوفرە  دێت هەرکەسیش بۆ هەر یاساو قانونێک ته‌حاکوم بکات بە کافری دەزانێت و یەکسانی دەکات بە کەسێک کە عیبادەتی غه‌یری الــلّٰــه‌ی کردبێت کە ئەمە ڕێبازێکی پیسەو گومڕاییەو تەکفیر کردنە بە ناحەق و گۆڕینی شەریعەت و ڕێبازی ئەهلی سوننەیە. کە ئەم باسانەت زانی ئەوە بزانە رحمک الــلّٰــه کە خەواریج و ئەهلی ڕەئی لە گومڕاو سەر لێشێواوەکان بەڵکو زۆر جار دەچنە بازنەی بێ دین‌و زه‌ندیقەکان بەشێکی گرنگی دین هەیە کە بە تەشریعی کوفری دەزانن و باوەڕیان پێی نییە بەڵکو زۆر جار تەکفیری ئەوانە دەکەن کە باوەڕیان پێیەتی و دینداری پێوە دەکەن  وە لەم سەردەمە دا کەسانێک  لە محامیەکانی ئەهلی ڕەئی و ابو جیفە یان حەرەکی و قیتالیەکان  یان خواریج و نەظامیەکان ئەم باسەیان هێناوەتە ئاراوەو خەڵکی گومڕا دەکەن تێیدا و بەشێکیان کەوتونەتە زەندەقەو بێ دینیەوە ئەویش بریتیە لە باسێک کە پەیوەستە بە چۆنیەتی ڕونکردنەوەی رسول الــلّٰــه ﷺ بۆ قورئان و ئەو وەحیەی کە بۆی هاتووە ئەم باسە لە بڵاو کراوەی دواتر دا باس دەکەین إِنْ‌ شَاءَ ‌الــلّٰــه کە زۆر گرنگە موسوڵمان ئاگاداری بێت .  

ئەبو حەفصی مەدەنی دەفەرموێت: ( اجْتَمَعَ النَّاسُ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ يَدْعُونَ بَعْدَ الْعَصْرِ، فَخَرَجَ نَافِعٌ مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ مِنْ دَارِ آلِ عُمَرَ فَقَالَ:أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِدْعَةٌ وَلَيْسَتْ بِسُنَّةٍ، إِنَّا أَدْرَكْنَا النَّاسَ وَلَا يَصْنَعُونَ مِثْلَ هَذَا، ثُمَّ رَجَعَ فَلَمْ يَجْلِسْ، ثُمَّ خَرَجَ الثَّانِيَةَ فَفَعَلَ مِثْلَهَا، ثُمَّ رَجَعَ لە ڕۆژی عەرەفەدا خەڵکی لە مزگەوتی رسول الــلّٰــه ﷺ لە مەدینە کۆبوونەوە لەدوای عەسر بە کۆمەڵ دۆعایان دەکرد، لەوکاته نافع مەولای عبدالــلّٰــه ی کوڕی عومەر هات بۆ لایان و پێی وتن: ئەی خەڵکینە ئەوەی ئێوە ئەنجامی دەدەن داهێنراوەو بیدعەیە‌و سوننەت و ڕاست نیە، ئێمە گەیشتوین بە هاوەڵان هەرگیز شتی وایان نەدەکرد، پاشان گەڕایەوە ماڵەکەی و تۆزێکی پێچو گەڕایەوە جارێکی تر هەمان قسەی پێ وتنەوە و پاشان گەڕایەوە ماڵەوە)

📚«البدع والنهي عنها» 

ئەمە چەند ئەثەرێک بوو کە تێیدا ڕوونە کە بیدعە کردن بە دین دانان وەسف کراوە  بە هەمان شێوە لە ئاثاردا هاتووە کە بیدعەو داهێنان لە دین دا گۆڕینی دینە و مراندنی دینە  عبدالــلّٰــه ی کوڕی عەباس دەیفەرموو: (مَا يَأْتِي عَلَى النَّاسِ مَنْ عَامٍ إِلَّا أَحْدَثُوا فِيهِ بِدْعَةً وَأَمَاتُوا فِيهِ سُنَّةً، حَتَّى تَحْيَا الْبِدَعُ وَتَمُوتَ السُّنَنُ هیچ ساڵێکی تازە نایەت بەسەر خەڵکیدا ئیلا چەند بیدعەو گومڕاییەک دا دەهێنن و سوننەت‌و ڕێبازی حەقیش دەمرێنن، تا وای لێ دێت بیدعە کاری پێ دەکرێتو سوننەت‌و ڕێبازی رسول الــلّٰــه  ش ﷺ دەمرێت و کاری پێ ناکرێت )

📚«البدع لابن وضاح» 

حەسانی کوڕی عەطیە دەفەرموێت: (مَا أَحْدَثَ قَوْمٌ بِدْعَةً فِي دِينِهِمْ إِلَّا نَزَعَ اللَّهُ مِنْ سُنَّتِهِمْ مِثْلَهَا، ثُمَّ لَمْ يُعِدْهَا إِلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ هیچ قەوم و گەڵێک بیدعەو گومڕایی داناهێنن لە دینیان دا ئیلا الــلّٰــه عزوجل لە بەرامبەری بیدعەکەیاندا بە هاوشێوەی بیدعەکە لە سوننەت‌و ڕێبازی حەق لەناویاندا هەڵدەگرێتەوەو ناگەڕێتەوە بۆیان تا ڕۆژی قیامەت )

📚«البدع لابن وضاح»

ئەمەش دیسان ئەوە دەر دەخات کە بیدعە  تبدیل‌و گۆڕینی دینە بۆیە وشەی: تــەشــریــع و تبدیل و حوکم و امر و هاو شێوەکانیان وشە گەلێکی موجمەلن وه بە ڕەهایی ناوترێت کوفرن بەڵکو دەبێت تایبەت بکرێن و بوترێت داهێنانی کوفرو تەشریعەکردنی کوفر کوفرە چونکە لەم باسە دا خەواریج لە کۆن‌و سەردەمیەکان لە تاقمە کەلامی و حەرەکیەکان ساڵانێکە خۆیان‌و خەڵکیان گومڕا کردووە بە بەکار هێنانی ئەو وشە موجمەلانەو بە ڕەهایی تەکفیری پێ دەکەن و لە ڕێبازی سەلەف و پێشین لایانداوەو گومڕاو گومڕا کارن بەڵام کاتێک دێنە سەر حەقیقەتی تەشریعی کوفری دەیان بینیت حەقیقەتی بانگەشەکەیان بەوەی خەمخۆری شەرعی الــلّٰــه‌ن درۆیە و کذاب‌ و زندیقن و تەنها کێشەیان لەگەڵ دەسەڵاتداران هەیە ئەگەرنا بیرو باوەڕو شەریعەتە کوفریەکان لە عەقیدەو بیرو باوەڕدا نەک بە کوفر نازانن بەڵکو خاوەنەکانیان بە ئیمام‌ و شێخی ئیسلام و پێشەوا و زاناو دانا دەزانن بەڵکو لەوەش خراپتر هەر کەس تەکفیری زانایەکی زندیقی ئەشعەری و جەهمی بکات ئەگەر تەکفیری نەکەن بە گومڕای دەزانن و خوێنی حەڵاڵ دەکەن  ئەمەش درۆو زەندەقەی تاقمە حەرەکی و قیتالیەکان دەر دەخات کە مەبەستیان دین نیە بەڵکو خەم و هەمیان دەسەڵات و سوڵتەیە کە لە باسی تەشریعە کوفریەکان دا باسی حەقیقەتیان دەکەین.  پێشەوا ئەعمەش دەفەرموێت: گوێم لە ذەری هەمدانی بوو کە پێشەوای مورجیئەکان بوو دەیگوت: (لَقَدِ أَشْرَعْتُ رَأْيًا خِفْتُ أَنْ يُتَّخَذَ دِينًا) بەڕاستی بۆچونێکم داهێناوەو تەشریع کردوە دەترسم دوای خۆم ببێتە دین لەخەڵکی !

📚«السنة لعبدالــلّٰــه»

  بە ئاشکرا بە ڕێبازەکەی دەڵێت تــەشــریــع و لەگەڵ ئەوەش دا کارەکەی بیدعەو گومڕایی بووە، وە تەبدیع کراو تەکفیر نەکرا لەسەری . ئاثارەکان لەسەر ئەو واتایە زۆرن و ئەوەی باسمان کرد کلیلێکە بۆ تێگەیشتنت لەو باسە ئەگەرنا بیدعە بە تــەشــریــع و بە تــبــدیــل و بە افتراء بە ناوی الــلّٰــه و رسول الــلّٰــه ﷺ و بە خیانەت و بە ضلالەت وەسف کراوە کە هەمو ئەو وەسفانە وەسفی تەشریعی موخالفی قورئان و سوننەتیشی پێ کراوە  بۆیە وەک وتمان ئەو دەستەواژانە هەم بۆ کوفر و هەم بۆ کەمتر لە کوفریش بەکار هاتوون و نابێت بە عام و گشتی بوترێت هەرکەس تەشریعێک بکات الــلّٰــه ئیزنی پێ نەدابێت طاغــــوتە!

پێشەوا عبدالــلّٰــه ی کوڕی عەباس لە واتای شرعة ومنهاجا فەرمووی:  واتا ڕێچکەو ڕێباز . وە خودی شەریعەتیش بریتیە لە ڕێیاز، بۆیە هەموو داهێنانێک لە دین دا تــەشــریــع کردن‌و دین داهێنانەو ڕوون‌و ئاشکرایشە هەموو بیدعە کارێک شەرت نییە کافر بێت ئەولا تر کە مەرج نیە طاغــــوت بێت  هاو شێوەی ئەو فەرمودەیەو واتا کاری ئەو فەرمودەیە حەدیثێکی ترە کە ترمذی و ابن ماجە و جگە لەوانیش ڕیوایەتیان کردوە لە رسول الــلّٰــه وە ﷺ کە فەرمویەتی: «مَنْ أَحْيَا سُنَّةً مِنْ سُنَّتِي قَدْ أُمِيتَتْ بَعْدِي؛ فَإِنَّ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَنْ عَمِلَ بِهَا بَيْنَ النَّاسِ، لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مَنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا هەر کەسێک سوننەت‌و ڕێیازێک لە سوننەت‌و ڕێبازی من زیندوو بکاتەوە کە خەڵکی مراندویانەو کاریان پێی نەکردوە ئەوە ئەو کەسەی زیندووی دەکاتەوە پاداشتی هەموو ئەوانەی بۆ دەنوسرێت کە کاری پێ دەکەن بەبێ ئەوەی لە پاداشتی ئەوان کەم بێتەوە  وَمَنِ ابْتَدَعَ بِدْعَةً لَا يَرْضَاهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ؛ فَإِنَّ عَلَيْهِ مِثْلَ إِثْمِ مَنْ عَمِلَ بِهَا، لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مَنْ آثَامِ النَّاسِ شَيْئًا وە هەرکەسێک گومڕایی‌و بیدعەیەک دابهێنێت کە الــلّٰــه عزوجل و رسول الــلّٰــه ﷺ لێی ڕازی نین ئەوە تاوانی هەموو ئەوانەی بۆ دەنوسرێت کە کاری پێ دەکەن بەبێ ئەوەی لە تاوانی ئەوان کەم بکات»   ئەم فەرمودەیە ڕوون‌و ئاشکرایە کە بیدعە بە دینێک ناو دەبات کە الــلّٰــه عزوجل و رسول الــلّٰــه ﷺ لێی ڕازی نین  وە رسول الــلّٰــه ﷺ خۆی لە خوطبەکانی دا بەردەوام دەیفەرموو: (وكل بدعة ضلالة ) وە هەمو داهێنانێک لە دین دا گومڕاییە  کەوایە کەسی بیدعەکار شەریعەتێکی جگە لە ئیسلام داناوە و کاری پێ دەکات. عائشە الــلّٰــه لێی رازی بێت دەفەرموێت: رسول الــلّٰــه ﷺ فەرمویەتی: (مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ  هەر کەسێک شتێک لەم دینەمان دا دابهێنێت  کە بنچینەی نەبێت لە دین دا ئەوە ئەو داهێنراوەی بەڕودا دەدرێتەوە و ڕەت دەکرێتەوە) نەیفەرموو هەرکەس داهێنان بکات لە دین دا طاغــــوتە بەڵام الــلّٰــه عزوجل لە چەندین جێگا دا بە گشتی فەرمویەتی هەرکەسێک بانگەشەی عیبادەتی جگە لە الــلّٰــه بکات طاغــــوتە وە فەرموویەتی هەرکەسێک جگە لە الــلّٰــه عزوجل بپەرستێت کافرە وەک پێشتر باسمان کرد وە ئەوەی مەبەستمانە جیاکاریە لە بەینی شیرکی عبادەت لەگەڵ تــەشــریــع کردن چونکە تــەشــریــع کردن تەفسیڵی تێدایە و بە گشتی کــوفــر نیە. کاتێک عوثمانی کوڕی عەففان مشاوەرەی بە عبدالــلّٰــەی کوڕی عومەر کرد دەربارەی ئەوەی خەواریجەکان کۆ ببونەوە و وتیان ئەگەر واز لە دەسەڵات بێنیت ناتکوژین و پرسی پێ کرد ئایا واز بێنم لە خەلافەت ؟ پێشەوا عبدالــلّٰــەی کوڕی عومەر چەند شتێکی پێ گوت‌و دواتر فەرمووی: (فلا أرى أن تَسُنَّ هذه السُّنَّةَ في الإسلام كُلّما سَخطَ قومٌ على أميرهم خلعوه، لا تَخْلَعْ قَميصًا قَمّصَكَهُ الــلّٰــه هەرگیز وای نابینم ئەم ڕێچکەو ڕێبازە دابهێندرێت‌و بێتە ئیسلامەوە کە هەرکات کۆمەڵێک لە ئەمیرو کاربەدەستان توڕە بوون لایبەرن، تۆیش شتێک کە الــلّٰــه عزوجل پێی داویت لە خۆتی دامەماڵە )

📚«المصنف لابن ابي شيبة»

موعاذی کوڕی جەبەل دەفەرموێت: (تَكُونُ فِتْنَةٌ يَكْثُرُ فِيهَا الْمَالُ، وَيُفْتَحُ فِيهَا الْقُرْآنُ، حَتَّى يَقْرَأَهُ الْمُؤْمِنُ، وَالْمُنَافِقُ، وَالرَّجُلُ، وَالْمَرْأَةُ، وَالصَّغِيرُ، وَالْكَبِيرُ، فَيَقْرَأُهُ الرَّجُلُ سِرًّا فَلَا يُتَّبَعُ فیتنەو گومڕاییەک ڕوودەدات کە لەو سەردەمە دا ماڵ و سامان زۆر دەبێت وە قورئان فێر بوون ئاسان دەبێت تا وای لێ دێت قورئان ئیماندارو مونافق و پیاوو ژن و بچوک‌و گەورە دەیخوێننەوە و دەیزانن، ئیدی کەسی وا هەیە بە پەنهانی دەیخوێنێت و کاری پێ دەکات بەڵام کەس شوێنی ناکەوێت و گوێڕایەڵی ناکەن  فَيَقُولُ: مَا أُتَّبَعُ، فَوَاللَّهِ لَأَقْرَأَنَّهُ عَلَانِيَةً، فَيَقْرَأُهُ عَلَانِيَةً فَلَا يُتَّبَعُ، فَيَتَّخِذُ مَسْجِدًا وَيَبْتَدِعُ كَلَامًا لَيْسَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا مِنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِيَّاكُمْ وَإِيَّاهُ؛ فَإِنَّهَا بِدْعَةُ ضَلَالَةٍ، وَإِيَّاكُمْ وَإِيَّاهُ؛ فَإِنَّهَا بِدْعَةُ ضَلَالَةٍ، فَإِيَّاكُمْ وَإِيَّاهُ؛ فَإِنَّهَا بِدْعَةُ ضَلَالَةٍ ثَلَاثًا بە خۆی دەڵێت دەبێت بە ئاشکرا بانگەوازی بۆ بکەم و بە ئاشکرا دەیخوێنێت‌و بانگەشەی بۆ دەکات کەس شوێنی ناکەوێت، ئیتر ئەویش مزگەوتێک دەگرێت و شتانێک دا دەهێنێت کە لە کتابی الــلّٰــه عزوجل و ڕێبازی رسول الــلّٰــه ﷺ نییە، زۆر وریا بن ئالەو جۆرە چونکە ئەوەی دای دەهێنێت گومڕاییە  سێ جار وای فەرموو.)

📚«البدع والنهي عنها» 

بۆ سەلماندنی ئەوەیش کە ئەو بیدعەو داهێنانەی کە لە دین دا کراوەو نەگەیشتۆتە حەدی کوفر بە تــەشــریــع و دین دانان زانراوە ئەوە چەند فەرمودەو ئەثەرێک ئەگیڕینەوە کە وەسفی بیدعە کراوە بەوەی: ڕێباز داهێنانە جگە لە ئیسلام  رسول الــلّٰــه ﷺ دەفەرموێت: (مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً، فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا، وَلَا يَنْقُصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ. هەر کەسێک ڕێبازێکی چاکە زیندوو بکاتەوە لە ئیسلام و کاری پێ بکرێت ئەوە هەرکەس کار بەو چاکەیە بکات پاداشت بۆ ئەو کەسە دەنوسرێت کە ئەو ڕێبازەی سەرەتا زیندوو کردۆتەوەو بە بێ ئەوەی لە پاداشتی ئەو کەسەی کە کاری پێ کردوە کەم بکات   وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً، فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ كُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا، وَلَا يَنْقُصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ وە هەر کەسێک ڕێبازو شتێکی خراپ لە ئیسلام دا دابێنێت‌و خەڵکی کاری پێ بکەن لەدوای ئەو ئەوە خراپەو تاوانی ئەوانەیشی لەسەر دەنوسرێت کە لە دوای ئەو کاری پێ دەکەن بە بێ ئەوەی لە تاوانی ئەوانیش کەم بێتەوە.

📚«صحيح مسلم» 

دیقەت بدە فەرمووی من سَنّ هەر کەسێک ڕێبازێک دا بنێت  وە لە تەفسیری وتەی الــلّٰــه عزوجل کە فەرمووی: لِكُلࣲّ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةࣰ وَمِنۡهَاجࣰاۚ   بۆ هەر یەک لەو پێغەمبەرانە شەریعەت و ڕێبازێکمان داناوە  عن عبد الــلّٰــه بن عباس -من طريق التميمي- في قوله: ﴿شرعة ومنهاجا﴾، قال: سبيلًا، وسُنَّةً.

وە هەر کەسێکیش لە مورجیئەو زندیقەکان ئەم باسانە بکاتە پاساو بۆ ئەوانەی  پێچەوانەی قورئان و فەرمودەو کۆدەنگیەکان دین دا دەڕێژن و تەحریفی سیفاتی الــلّٰــه دەکەن و تەوحید دەکەن بە کوفرو کوفر دەکەن بە ئیمان  ئەوە زندیقە لەعنەتی الــلّٰــه ی لێ بێت بەڵکو ئەوەی پاساو بۆ شیرک و کوفر بێنێتەوە بە هەڵەو ئیجتهاد لەم باسانەدا کە پێشەوا شافعی باسی کرد ئەوە ئەو کەسە زندیقەو کافرە و دەیەوێت دین هەڵوەشێنێتەوە  وە ئەوەی ئەو فەرمودە بکات بە بەڵگەو دەلیل بۆ ئەو تاقمە گومڕایانەی کە کوفریان هەیە لە ئەسڵی دین دا لە صیفاتی الــلّٰــه دا یان لە شیرک و کوفر داو بڵێت ئەوانیش ئیجتهادیان کردووە  دەڵێین کافریت وزندیقیت کە ئەمە دەیکه‌ن دینی غولاتی ئیرجائە لە جاحظیەکان و شوێنکەوتوانی ابن حزم و ابن تیمیە و ابن جرسیس  ئەو ابن حزمە بێ دینەی ئیجتهادو وتەی هاوەڵان بە تــەشــریــع دەزانێت و شوێنیان ناکەوێت و خۆی قیاس دادێنێت، بەڵام بۆ باو باپیرە جەهمیە کافرەکانی بەو فەرمودە پاساویان بۆ دێنێتەوەو دەڵێت حەق بوون . جۆری دوەم لەوانەی کەوتونەتە هەڵە لە موتەشابیهەکان دا کەسانێکن کە تەبدیع یان تەکفیر نەکراون بە هەڵەکەیان و عوزریان پێدراوە چونکە باسمان کرد وتمان ئایەتە موتەشابیهەکان چەند جۆرێکن لەوانە ئەو ئەحکامانەی لە قورئان دا ماون بەڵام حوکمەکانیان نەسخ بۆتەوە یان لە فەرمودەکان دا رسول الــلّٰــه ﷺ شتانێکی حەڵاڵ کردوە و دواتر حەرام کراون   کە ئەوانەی لەم باسەدا کەوتونەتە هەڵە بە هۆی ئەوەی هەواڵی حەرام کردنیان پێ نەگەیشتوە ئەوە عوزریان هەبووە و ناوترێت ئەمانە حەڵاڵیان حەرام کردوە کافرن چجای وەسف کرێت بەوەی تەشریعیان دانابێت و طاغــــوت بن معاذ الــلّٰــه  یان کەسانێک بوون بە هۆی عامی ئایەتێک یان اطلاقی ئایەتێکەوە کەوتونەتە حەرامێکەوە و وایان زانیوە ڕێگە پێدراوە کە ئەمەش تەبدیع و تەکفیر نەکراون  جۆری سێهەم ئەوانەی کە بە هۆی دەست گرتنیان بە ئایەتە موتەشابیهەکانەوە پێچەوانەی بیرو باوەڕی ئەهلی سوننەیان کردوە و کەوتونەتە بیدعەو گومڕاییەوە بەڵام تەکفیر نەکراون وەک خواریج و مورجیئەکان کە شتانێکیان دایەوە پاڵ دین کە لە دین نەبوون کە ئەم جۆرە لە بیدعە کاران پێیان وتراوە تەشریعیان کردوە جگە لە الــلّٰــه  بەڵام تەکفیر نەکراون  یان ئەوانەی کە لە عبادەت و پەرستشەکان دا هاتوون بیدعەو داهێنراویان داهێناوە بۆ نمونە لە چۆنیەتی زیکر کردنێکی تایبەت کە خودی زیکر کردن خۆی جائیزه‌و حەڵاڵە بەڵام ئەوان تایبەتیان کردوە بە کاتێک یان جێگایەک  یان شێوازێکی دیاری کراو، کە ئەمانەش گوتراوە  تەشریعیان کردوە جگە لە الــلّٰــه بەڵام تەکفیر نەکراون   کەواتە: - مەرج نیە باسکردنی هەرحوکمێک کە لە قورئان و فەرمودە دا نەهاتبێت تــەشــریــع و حەرام بێت -وە مەرج نیە هەموو هەڵە کردنێک لە حوکمە شەرعیەکان دا پێی بوترێت تــەشــریــع بەڵکو باس و شتانێک هەن کە لە نێوان هەڵەو ڕاست دان و ئەوەی هەڵەیە پاڵ نادرێتەوە بۆ شەرع و ناوترێت ئەجر لەسەر هەڵە کردن وەردەگیرێت بۆیە ئەو زانای  ئیجتهادی کردوە هەڵەی کردبوو یەک پاداشتی هەیە بۆ گەڕان و هیلاک بونەکەی نەک بە هۆی هەڵەکەیەوە بە پێچەوانەی ئەو زندیقانەی پاساو بۆ مولحیدو بێ دینەکان دێننەوە لە تاقمە کەلامیەکان و دەڵێن ئیجتهادیان کردوە و پاداشتیان هەیە کە کەوتونەتە کوفرەوە ! -وە مەرجیش نییە هەمو دین دانان و ڕێباز دانانێک کە هەڵەو موخالەفەی شەرع بێت ڕاستەوخۆ کوفر بێت  بەڵکو بیدعەو داهێنراوەکان کە نەگەیشتون بە ئەندازەی کوفر هەموی تــەشــریــع بوون و خاوەنەکانیان بە کافرو طاغــــوت دانەنراون بەڵکو تەبدیع کراون چونکە پێچەوانەی کۆ دەنگی ئەهلی سوننەیان کردوە و بە هۆی دەست گرتنیان بە ئایەتە موتەشابیهەکانەوە پێچەوانەی بیرو باوەڕی ئەهلی سوننەیان وتوە 

هەم مورجیئە ڕۆچوەکانیش کافر بوون بەوەی کەسانێک کە کوفریان تــەشــریــع کردوەو بونەتە طاغــــوت بە موسوڵمان و وەلی ئەمرو ئیمام و پێشەوایان ئەزانن  بۆیە تۆی موسوڵمانی ئەهلی ئەثەر دەبێت بزانیت کە ڕونکردنەوەی موتەشابیهەکان لە لایان زانایانەوە لە هاوەڵان و تابعین و پێشینی ئیسلام کە ڕوونیان کردۆتەوە  نەک تەشریعێکی باتڵ نیە بەڵکو دینەو حەقە . وە ئەوانەی کەوتونەتە هەڵەوە لە موتەشابیهەکان دا چەند جۆرێکن   جۆری یەکەم ئەو زانایانەی کە لە پێکانی ئەحکام و باسەکان دا کەوتونەتە هەڵە و حەقیان نە پێکاوە  لەو باسانەی کە باسی ئیجتهادن و الــلّٰــه گێڕاویتەوە بۆ ئیستنباطی زانایان ئەوە دەڵێین ئەم جۆرەیە کە رسول الــلّٰــه ﷺ فەرمویەتی: (إِذَا اجْتَهَدَ الْحَاكِمُ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ اثْنَانِ، وَإِذَا اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ ئەگەر حاکم و زانا و قازی تێڕامانیان کرد لە باسێک داو پێکایان ئەوە دوو ئەجریان بۆ هەیە وە ئەگەر تێڕامانی کردو حەقی نەپێکا ئەوە یەک پاداشتی بۆ هەیە )

📚«المنتقى لابن الجارود»

پێشەوا محمدی کوڕی ئیدریسی شافعی دەفەرموێت: ( وَمَعْنَى الِاجْتِهَادِ مِنْ الْحَاكِمِ إنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ أَنْ لَا يَكُونَ فِيمَا يَرِدُ الْقَضَاءُ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ وَلَا أَمْرٍ مُجْتَمَعٍ عَلَيْهِ فَأَمَّا وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ مَوْجُودٌ فَلَا. مەبەست لە تێڕامان لە حوکمێک دا لەو فەرمودەدا ئەوەیە کە باسەکە شتێک بێت کە هیچ حوکمێک دەربارەی نەهاتبێت لە قورئان و فەرمودەو کۆدەنگی هاوەڵان دا، خۆ ئەگەر حوکمی ئەو باسە بە جۆرێک لەو سێ جۆرە ڕوون کرابویەوە ئەوە هەرگیز بۆی نیە بڵێت ئیجتهاد دەکات .  فَإِنْ قِيلَ فَمِنْ أَيْنَ قُلْت هَذَا وَحَدِيثُ النَّبِيِّ ﷺ ظَاهِرُهُ الِاجْتِهَادُ؟  قِيلَ لَهُ أَقْرَبُ ذَلِكَ «قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ كَيْف تَقْضِي؟ قَالَ بِكِتَابِ اللَّهِ ﷿ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ؟ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا يُحِبُّ رَسُولُ اللَّهِ» ئەگەر کەسێک گووتی چۆن وا دەڵێیت لە کاتێک دا فەرمودەکە بە گشتی باسی هەر کەسێک دەکات کە ئیجتهاد بکات ؟ پێی دەڵێم هەر واتای ئەو فەرمودەیە لە فەرمودەی تردا هاتووە کاتێک رسول الــلّٰــه ﷺ بە موعاذی کوڕی جەبەلی فەرموو: چۆن قەزاوەت دەکەیت ؟ فەرموی بە قورئان و کتێبەکەی الــلّٰــه  فەرموی ئەگەر لە قورئان دا نەهاتبوو ؟ فەرموی بە فەرمودەو سوننەتی رسول الــلّٰــه ﷺ  فەرموی ئەگەر لەویش دا نەبوو ؟ فەرموی ئەوکاتە تێڕامان دەکەم لە حوکمەکەی دا . رسول الــلّٰــه ﷺ فەرمووی: سوپاس بۆ ئەو الــلّٰــه یە ی کە نێردراوی رسولەکەی خۆی مۆفەق‌و ڕێنمایی کردووە بۆ ئەوەی خۆیو رەسولەکەی لێی ڕازین و پێیان خۆشە .  فَأَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّ الِاجْتِهَادَ بَعْدَ أَنْ لَا يَكُونَ كِتَابُ اللَّهِ وَلَا سُنَّةُ رَسُولِهِ. وَلِقَوْلِ اللَّهِ ﷿ ﴿وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ﴾ وَمَا لَمْ أَعْلَمْ فِيهِ مُخَالِفًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ  کەوایە رسول الــلّٰــه ﷺ  هەواڵی داوە کە تێڕامان و ئجتهاد دوای ئەوەیە کە حوکمی ئەو شتە لە قورئان و فەرمودە دا نەبێت چونکە الــلّٰــه فەرمووی: گوێڕایەڵی الــلّٰــه عزوجل و پێغەمبەرەکەی بن . وە بە هەمان شێوە تێڕامان دوای ئەوەیە کە حوکمی ئەو باسە ڕوون نەکرابێتەوە بە کۆدەنگی پێشەوایانی ئیسلام کە هیچ ناکۆکیەک لەو باسەدا نەبێت لە لایەن زانایانەوە  ثُمَّ ذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي قَوْلِهِ إذَا اجْتَهَدَ لِأَنَّ الِاجْتِهَادَ لَيْسَ بِعَيْنٍ قَائِمَةٍ وَإِنَّمَا هُوَ شَيْءٌ يُحْدِثُهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَإِذَا كَانَ هَذَا هَكَذَا فَكِتَابُ اللَّهِ وَالسُّنَّةُ وَالْإِجْمَاعُ أَوْلَى مِنْ رَأْيِ نَفْسِهِ وَمَنْ قَالَ الِاجْتِهَادُ أَوْلَى خَالَفَ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ بِرَأْيِهِ . پاشان خودی ئەو مەرجانە لە وتەکەی رسول الــلّٰــه ﷺ دا ڕوونە کە فەرمووی: ئەگەر تێڕامانی کرد چونکە تێڕامان شتێک نیە جێگیر بێت بەڵکو شتێکە کە ئەو ئەنجامی دەدات کەوایە قورئان و فەرمودەو کۆدەنگی پێشین کە هەبن لەو باسەدا دەبێت شوێن ئەوان بکەوێت نەک شوێن بۆچونی خۆی وە هەر کەسێک بڵێت نەخێر ئیجتهاد کردن ئەولا ترە لە شوێنکەوتنی قورئان و سوننەت و کۆدەنگیەکان ئەوە پێچەوانەی ڕێبازی ئەهلی سوننەی کردوە بە بۆچونی گومڕایی خۆی )

📚«الأم للشافعي ٦/٢١٦»

کەوایە ئیجتیهاد کردن کە جێگای هەڵە کردن یان پێکانە و خاوەنەکەی لەسەر تەکفیرو تەبدیع ناکرێت لەو باسانە دایە کە قورئان و سوننەت و کۆدەنگی تێیاندا نەهاتووە بەڵکو پەیوەست کراون بە ئیجتهادو ئیستنباطەوە بۆیە هەر کەسێک لەم باسانەدا تەکفیری زاناکان بکات گومڕایەو خەواریجە 

وە لە نێوان حەڵاڵ و حەرامەکاندا شتانێک هەن کە نادیارن بۆ زانایان و نازانن چی بڵێن دەربارەیان و ئایا  بە حەڵاڵی بزانن یان حەرام چونکە لە قورئان و فەرمودەکان دا ڕوون کردنەوە بە ڕوونی دەربارەیان نەهاتووە بۆیە وەستان لە سەریان و قسە نەکردن دەربارەیان باشترە لەوەی قسەیان دەربارە بکەیت چونکە شتانێکی ئاڵۆزن .) ئەم شەرح و ڕونکردنەوەی پێشەوا ئیسحاقی کوڕی ڕاهویە بە ئاوی ئاڵتون دەنوسرێت وە مەبەستمان لە ڕونکردنەوەو باسکردنی دوو بەشی شەریعەت بە موحکەم و متشابیهەکانەوە ئەوەیە تۆی بەڕێز بزانیت کەوا ئەو تەشریعەی کە کوفرەو خاوەنەکەی دەکات بە طاغــــوت کام تەشریعەیە و ئەم باسانەمان هێنا تا روونی بکەینەوە کە تــەشــریــع دانان بە گشتی ناوترێت کوفرە وە دەمانەوێت حەقیقەتی تــەشــریــع دانان ڕوون بکەینەوە چونکە خەواریجەکان  شتانێک بە تــەشــریــع و دیــــن دانان دەزانن و بە کوفری دەزانن کە لە حەقیقەت دا خودی شەریعەتن و نەک کوفر نین بەڵکو دینن یان شتانێکن ناوترێت تەشریعن بەڵکو دەوترێت هەڵەن یان شتانێکن تەشریعن و گومڕایین بەڵام کوفر نین وەک بیدعەو داهێنراوەکان .  بۆیە لە دوای باسکردنی موحکەم و موتەشابیهەکانەوە بۆمان دەرکەوت کەوا بەشێک لە شەریعەت هەیە موتەشابیهن وە ئەم موتەشابیهانە قسە کردن تێیاندا و دەربارەیان دوو جۆرە  یان قسەی گومڕاو سەرلێشێواو و بیدعە کارانە کە واتاکانیان نازانن و گومڕا دەبن وەک خەواریج و مورجیئە کە بە هۆی ئایەتە موتڵەق‌ و عامەکانەوە کەوتنە بیدعەو گومڕاییەوە  یان ئەوەیە قسە کردن دەربارەی ئەحکام و شتانێکە کە زانایان ئیجتهادی تیدا دەکەن‌و هەوڵ‌ و کۆشش دەکەن بۆ ڕونکردنەوەی حوکمەکەی   جا ئەگەر حەقیان پێکا ئەوە دوو پاداشتیان بۆ هەیە  وە ئەگەر حەقیان نە پێکا  نە کافر دەبن نە موبتەدیع بەڵکو لە نێوان پێکان و نەپێکان دایە و لە نێوان ڕاست و هەڵە دایە  وە بزانە رحمک الــلّٰــه کە خەواریج و غولاتی مورجیئەکان لەم باسەدا گومڕا بوون و تێکەوتوون  خەواریجەکان بە ئیجتهادو حوکمەکانی زانایان دەربارەی ئەو باسانەی کە دەگەرێنەوە بۆ ئیستنباط و ئیجتهادی زانایان وەک الــلّٰــه عزوجل فەرمووی: مەبەست لە ئایەتە موتەشابیهەکان زانایان دەیزانن وە رسول الــلّٰــه ﷺ فەرمووی: زۆرینەی خەڵک نایان زانێت واتا  کەسانێک هەن دەیانزانن کە زانایانن   بۆیە کاتێک زاناکان لە صەحابەو هاوەڵان واتاو مەبەستەکانیان لە باسە موتەشابیهەکان دا ڕوون کردەوە خەواریجەکان وتیان ئەمانە تەشریعیان کردوە و حوکمێکیان داهێناوە کە لە قورئان و فەرمودە دا نیەو کافر بوون!  هەروەک چۆن لەم سەردەمە دا کەسانێکی نەفام‌ و گێل و جاهیل و بێ نرخ کە لە خراپترین و سوکترین مەخلوقاتی الــلّٰــه ن  دێن تەکفیری زانایان و هاوەڵان و پێشینی چاکی ئیسلام دەکەن بە بیانوی ئەوەی ئەوان شتانێکیان وتوە لە قورئان و فەرمودە دا نین و بانگەشەی تەنها گەرانەوە بۆ وەحی دەکەن ! ئەی گەمژەی دوو ڕۆی کذاب ئەوە الــلّٰــه عزوجل ڕوونی کردۆتەوە کە چەند باسێک هەن لە دین دا ئاڵۆزن وه تەنها زاناکان لێی تێدەگەن، وە گێل و جاهیلی وەک تۆ نایزانێت بۆیە تۆ ئەولا تری بە گومڕایی و نەزانی کە تەکذیبی قورئان دەکەیت‌و باوەڕت بەوە نیە شتانێک لە دین الــلّٰــه گێڕابێتیەوە بۆ زانایان تا ئیجتهادو ئیستنباطی تیدا بکەن بۆیە  خەواریجەکان  ئەم بەشەی شەریعەت بە تــەشــریــع و کوفر دەزانن و گومڕا بوون تێیدا. مورجیئە غالیەکانیش کە کافرو بێ دینن کاتێک دەبینن بەشێک لە زانایان لەم باسە موتەشابیهانە دا کەوتونەتە هەڵەوە  بە چەند هۆکارێک  جا یان کاری بە حوکمێکی منسوخ کردوە چونکە بەڵگەو هەواڵی ئەوەی پێ نەگەیشتووە کە ئەم حوکمە هەڵگیراوەتەوە  وەک پێشەوا ابن عباس  سەرەتا وای دەزانی موتعە نەسخ نەکراوەتەوە  یان  دوو دانە لە هاوەڵان عارەقیان خواردو لە ئایەتێکی موتەشابیه دا بە هەڵە تێی گەیشتن و وایان زانی بۆ کەسانێکی دیاری کراو عارەق حەڵاڵە  نەک بە گشتی عارەقیان حەڵاڵ کردبێت  بۆیە مورجیئە غولاتەکان دێن بۆ ئەوەی پاساو بدەن بەوانەی کە کەوتونەتە کوفرو بێ دینیەوە لە ئەسڵ و بناغەکانی دین دا  کە ئایەتە موحکەمەکانن و هیچ واتای تر هەڵناگرن دێن کەوتنە هەڵەیەک لە ئایەتە موتەشابیهەکان دا دەکەن بە عوزر و پاساو  بۆ زندیق و بێ دینەکان کە تەحریفی ئایەتە موحکەمەکانیان کردوە  لە صیفاتەکانی الــلّٰــه عزوجل یان لە حەڵاڵ کردنی حەرامەکان یان لە حەرام کردنی تەوحیدو بەڕائەت لە موشریکەکان کە ئەمە دینی هەموو پێغەمبەران بووە، وە کاتێک کەسێک بە یاساو قانونەکان: تەکفیری بێ باوەڕو موشریکەکان بە جەریمەت و تاوان دا دەنێت، جهمیە مورجیئە غالیە بێ دینەکان دەست دەکەن بە پاساو هێنانەوە بۆیان و هێنانەوەی نمونەی کەسانێک کە لە باسە متشابیهەکان دا بە هەڵە دا چوون  بۆیە هەم خەواریج هەڵە و گومڕا بوون کە تێنەگەیشتوون لەو تەشریعەی خاوەنەکەی کافر دەبێت و دەبێتە طاغــــوت 

پاشان ئەم ئایەتەشیان دەخوێندەوە کە الــلّٰــه فەرمویەتی: کافرەکان هاوبەش‌و هاوشێوە بۆ پەروەردگاریان دا دەنێن  فإذا رأوا الإمامَ يحكم بغير الحقِّ قالوا: قد كفر، فمَن كفر فقد عدل بربه، ومَن عدل بِرَبِّه فقد أشرك برَبِّه، فهؤلاء الأئِمَّةُ مُشْرِكون ئیتر کە پێشەوای موسوڵمانانیان ئەبینی ناحەقیەکی دەکرد دەیانوت ئەوە کافر بووە وە شەریکی بۆ الــلّٰــه داناوە بەوەی بە ناحەق حوکمی کردوە و خۆی کردوە بە خوا بۆیە ئەو ئیمامانەی بە ناحەق حوکم بکەن موشریکن !) ئەم ئەثەرە زۆر گرنگە لە ڕەدی خەوارجەکان دا کە سەعیدی کوڕی جوبەیر فەرمووی: حاکم حوکم بە ناحەق دەکات تەکفیری دەکەن کەوایە لای سەلەف هەموو ناحەقیەک کە حوکمی پێ دەکرێت کوفر نییە بۆیە خەواریج بە عمومی ئایەتەکە کەوتنە هەڵەوە و نەیان زانی ئەو ئایەتە موتەشابیهەو ڕوونکەرەوەی هەیە محمدی کوڕی ئیسحاق دەیفەرموو: (﴿وأخر متشابهات﴾، قال: لَمْ يُفَصَّل فيهِنَّ القولُ كفَصْلِه في المحكمات، تَتَشابَهُ في عقول الرجال، ويَتَخالَجُها التَّأْوِيلُ، فابتلى اللهُ فيها العبادَ كابتلائهم في الحلال والحرام ئایەتە متشابهەکان ئەو ئایەتانەن کە ڕونکردنەوەیان لە بارەوە نەهاتووە وەک ئایەتە موحکەمەکان، بۆیە خەڵکی لێیان تێک دەچێت‌و لێی تێ ناگەن وە تەئویل‌و واتای تایبەتیان هەیە، الــلّٰــه عزوجل بەندەکانی پێ تاقی کردۆتەوە کە بزانێت چی دەکەن بەرامبەر ئەو ئایەتانە وەک چۆن بە حەڵاڵ کراو و حەرام کراوەکان تاقی کردونەتەوە ) کەواتە لە تەفسیری پێشینەوە بۆ واتای متشابهات زانیمان ئەو ئایەتانەن کە الــلّٰــه عزوجل نمونەی تیدا هێناوەتەوە کە هەموو کەس لێیان تێ ناگات   وەک الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَـٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا یَعۡقِلُهَاۤ إِلَّا ٱلۡعَـٰلِمُونَ﴾ [العنكبوت ٤٣] ئەوانەی باسکران نمونە گەلێک بوون کە ئێمە دەیانهێنین بۆ خەڵکی بەڵام تەنها زانایان لێی تێدەگەن . وە ئەو ئایەتانەن کە حوکمەکانیان هەڵگیراوەتەوە و هەموو کەس نازانێت کە ئەو ئایەتە نەسخ بۆتەوە یان هەواڵی پێ نەگەیشتوە کە ئەو حوکمە هەڵگیراوەتەوە  وە ئەو ئایەتانەن بە دەستەواژەی عام هاتوون بەڵام مەبەست لێیان عام نییە و تایبەت کراون جا لە ئایەتی تردا تایبەت کرابن یان بە وتەی رسول الــلّٰــه ﷺ یان بە کۆدەنگی هاوەڵان و پێشین ڕونکرابێتنەوە  یان ئەو ئایەتانەی بە موتڵەقی هاتوون و بەڵام مەرج و شەرتیان هەیە و لە ئایەتەکە دا باس نەکراون  کە ئەم ئایەتانە بە هۆی تێنەگەیشتن لێیانەوە گومڕاکان ئەکەونە گومڕاییەوە هەر بۆیە الــلّٰــه عزوجل فەرموی: ئەوانەی کە نەخۆشی و گومڕایی لە دڵیان دایە ئەوە شوێن موتەشابیهەکان دەکەون تا خەڵکی گومڕا بکەن و پەشێوی دروست بکەن  بۆیە رسول الــلّٰــه ﷺ ئەو ئایەتەی دەخوێندو بە عائشەی فەرموو: (إِذَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِيهِ فَهُمُ الَّذِينَ عَنَى اللَّهُ، فَاحْذَرُوهُمْ هەر کاتێک ئەوانەت بینی دەمە قاڵەیان دەکرد لەسەر ئەو ئایەتە موتەشابیهانە ئەوە ئاگاداربن لێیان چونکە ئا ئەوانەن کە الــلّٰــه باسی کردوون کە نەخۆشی و گومڕایی لە دڵیان دایە ) وە رسول الــلّٰــه ﷺ دەیفەرموو: ( الْحَلَالُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ، وَبَيْنَهُمَا مُشَبَّهَاتٌ، لَا يَعْلَمُهَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ حەڵاڵ کراوەکان ڕونن و حەرام کراوەکانیش دیارن، وە لە نێوان حەڵاڵ و حەرامەکان دا شتانێک هەیە کە تێکەڵ و نادیارن وە زۆرینەی خەڵکی لێیان تێناگات )

📚«صحيح البخاري»

 ئیسحاقی کوڕی مەنصوری کەوسەج دەفەرموێت: بە پێشەوا ئیسحاقی کوڕی ڕاهویەم گوت:  تفسير: «الحلالُ بيّن، والحرامُ بيّن»؟ واتاو مەبەست لە فەرمودەی «الحلالُ بيّن، والحرامُ بيّن»چیە ؟ قَالَ: أمَّا ما جاء عَنِ النبيِّ ﷺ: «الحلالُ بيّن، والحرامُ بيّن»، نقول: ما أحلَّ اللَّهُ ﷿ في كتابِه، وأحله الرسول ﷺ فذلك بيّن، لا يجوز إلَّا التمسك به، وكذلك الحرام بيّن في كتابِ اللَّهِ ﷾ وبين الرسول ﷺ إرادة اللَّه ﷾ في ذَلِكَ، كي ينتهيَ الناسُ عنه پێشەوا ئیسحاق فەرمووی: دەربارەی ئەو فەرمودەیە دەڵێین: مەبەست لەوەیە ئەوەی کە الــلّٰــه عزوجل بە حەڵاڵی داناوە لە قورئان دا وه رسول الــلّٰــه ﷺ ڕوونی کردونەتەوە کە حەڵاڵن ئەوە ئاشکران وه هیچ واتای تر هەڵناگرن و ئێمە تەنها دەستپێوە گرتن‌و باوەڕبونمان لەسەرە بەرامبەریان، وە بە هەمان شێوە حەرام و نەهی لێکراوەکان لە قورئان دا ڕوونن و رسول الــلّٰــه ش ﷺ مەبەست‌و ویستی الــلّٰــه عزوجل ی دەربارەیان ڕوون کردۆتەوە تا خەڵکی ئەنجامی نەدەن و لێی دوور کەونەوە  وبيْن الحلالِ والحرام أمور مُشتبهةٌ تخفى على أهل العلمِ، فلا يدرون أيتقدمون عليها، أم يتأخرون عنها؛ لما لا يجدون في القرآنِ أو سنة رسولِ اللَّهِ ﷺ بيانَ حلالها مِنْ حرامها، فالوقوف عند ذَلِكَ خير من التقحم عليها، وهي أمور مشكلة. 

یەحیای کوڕی یەعمور دەیفەرموو: ( هُنَّ اللاتي فيهِنَّ الفرائض، والأمر، والنهي، والحلالُ، والحدودُ، وعِمادُ الدِّين. ئەو ئایەتانەن کە فەرزەکانیان تیایە وە فەرمانەکانیان تیایە وە نەهی و حەرامکراوەکانی تیایە وە حەڵاڵ کراوەکانی تیایە  وە حەدو عقوبەی تاوانەکانی تیایە یان ئەسڵ و بنچینەکانی دینی تیایە ) دەربارەی: هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَـٰبِ سەعیدی کوڕی جوبەیر دەیفەرموو: ( أصلُ الكتاب؛ لأنّهُنَّ مكتوبات في جميع الكتب واتە ئەو ئایەتە موحکەمانە بنچینەو ئەسڵی قورئانن چونکە ئەو حوکمانەی تێیاندایە لە هەمو کتێبەکانی پێشتریش دا هاتوە ) عبدالرحمن ی کوڕی زەید دەیفەرموو: ( ﴿هن أم الكتاب﴾، قال: هُنَّ جِماعُ الكِتاب ئەو ئایەتە موحکەمانە زۆرینەو کۆی گشتی قورئانن) موقاتل دەفەرموێت: ( ﴿هن أم الكتاب﴾ لأنّه ليس مِن أهل دينٍ إلا يَرْضى بِهِنَّ ئەو ئایەتە موحکەمانە بنچینەی قورئانن چونکە هەمو خاوەن دینێک پێیان ڕازیە- واتە دینەکانی تریش ئەوەیان بۆ دانراوە وەک حەرامێتی خواستنی خوشک و پورو کچەزاو کوڕەزاو حەرامی زیناو …- ) کەواتە لە تەفسیری زانایانەوە بە گشتی زانیمان ئایەتە موحکەمەکان ئەو ئایەتانەن کە:  -یان خەبەرو هەواڵن لە گەلانی پێشتر یان لە غەیب‌و قیامەت‌و بەهەشت‌و ئاگر کە ئەمانە هیچ واتایەکی تر هەڵناگرن جگە ئەوەی بۆی هاتوون  -یان ئەو ئایەتانەن باسی ئەسڵ و بنچینەکانی دینیان تیدا کراوە لە تەوحیدو ناو صیفات‌و ربوبیەتی الــلّٰــه عزوجل کە ئەمانە بیرو باوەڕی هەمو پێغەمبەران بوون وەک پێشتر باسمان کرد کە دینی پێغەمبەران لە بنچینەکانی دین دا یەک شت بونو شەریعەتیان جیاواز بووە  -یان ئەو ئایەتانەن کە تەواو ڕونکراونەتەوە لە حەڵاڵ و حەرام کراوەکان یان فەرمان‌و نەهیەکان  وە ئەو ئایەتانەن کە نەسخ ڕویان تێ ناکات  بەڵام زۆر گرنگە بزانیت وشەی نسخ لە لای هاوەڵان و تابعین و سەلەف بە گشتی واتایەکی گشتگیری هەیە کە بریتیە لە: -هەر ئایەتێک بە واتایەکی گشتگیر هاتبێت و مەبەست لێی تایبەت بێت ئەوە ئەو ئایەتەی کە تایبەتی ئەکات پێی دەوترێت ناسخ . -یان ئایەتێک بە موتڵەقی هاتووە و دەبێت تقیید کرێت ئەو ئایەتەی تقییدی ئەکات پێی دەوترێت ناسخ  یان هەر حوکمێک لە قورئان دا بە موجمەلی و کورتی باس کرابێت ئەوە ئەو ئایەتەی کە تەفسیلی پێ دەدات پێی دەوترێت ناسخ  -یان هەر حوکمێک لە قورئان دا کە الــلّٰــه حوکمەکەی گۆڕی بێت ئەو ئایەتەی کە حوکمەکە دەگۆڕێت پێی دەوترێت ناسخ   بۆیە کاتێک بینیت پێشەوایانی تابعین و هاوەڵان وتیان ئایەتە موحکەمەکان بریتین لە ئایەتە ناسخەکان واتا: هەمو ئەو ئایەتانەی کە گشتگیری ئایەتێک تایبەت دەکەن یان حوکمێکیان گۆڕیوە  کە ئەو ئایەتە ناسخانە دەبێت کاریان پێ بکرێت کە ئەمە تێ گەیشتی ئیتر تێ دەگەیت لە واتای متشابه و ئایەتە موتەشابهەکانیش إِنْ‌ شَاءَ ‌الــلّٰــه دەربارەی ئایەتە موتەشابهەکان کە الــلّٰــه عزوجل فەرموی: (وَأُخَرُ مُتَشَـٰبِهَـٰتࣱۖ) عبدالــلّٰــه ی کوڕی عباس دەفەرموێت: ( ﴿متشابهات﴾: منسوخه، ومُقَدَّمه، ومُؤَخَّره، وأمثاله، وأقسامه، وما يُؤْمَن به ولا يُعْمَل به متشابهات  ئایەتە مەنسوخەکانن کە پێویستیان بە ناسخ هەیە وە ئایەتەکانن کە باسی ئەو حوکمانەی سەرەتا هاتوون‌و دواتر حوکمی تر هاتووە لە بارەیان وە نمونەکانی نێو قورئان وە ئەو ئایەتانەن کە بەشێکی حوکمێک باس دەکەن وە ئەو ئایەتانەن  کە ئەبێت ئیمانت پێیان بێت و کردەوەیان پێ ناکرێت -ئەو ئایەتانەی حوکمەکەیان هەڵگیراوەتەوە) وە عبدالــلّٰــه ی کوڕی عباس دەیفەرموو: ﴿متشابهات﴾: المنسوخات التي لا يُدان بِهِنَّ متشابهات ئەو ئایەتانەن کە پێویستیان بە نەسخە و نەسخ کراونەتەوە و کە ڕاستەوخۆ نابێت دینداری پێوە بکەیت ) وە عبدالــلّٰــه ی کوڕی عباس نمونەی بە حەرفەکانی سەرەتای سورەتەکان ئەهێنایەوە بۆ متشابهات  سەعیدی کوڕی جوبەیر دەیفەرموو: ( المتشابهاتُ: آياتٌ في القرآن يَتَشابَهْنَ على الناس إذا قَرَأُوهُنَّ، ومِن أجل ذلك يَضِلُّ مَن ضَلَّ، فكُلُّ فِرْقَةٍ يقرؤون آيةً من القرآن يزعمون أنها لهم متشابهات ئەو ئایەتانەن لە قورئان دا کە خەڵکی سەریان لێ تێک دەچێت تێیدا کاتێک دەیخوێننەوە، وه بە هۆی تێنەگەشتنیان لێی ئەوەی گومڕا دەبێت گومڕا بووە، وە هەر تاقمێک دەیانخوێنێتەوە وا دەزانێت بەڵگەیە بۆ خۆیان  فمنها يتبع الحروريَّةُ مِن المتشابه قولَ الله: ﴿ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الكافرون﴾ [المائدة:٤٤] جا لەو ئایەتە موتەشابهانە کە خەوارج دەیانکرد بە بەڵگە بۆ خۆیان ئەو ئایەتە بوو کە الــلّٰــه فەرمووی: هەرکەسێک حوکم بە ئەوە نەکات کە الــلّٰــه دای بەزاندوە ئەوە کافرە   ثُمَّ يقرؤون معها: ﴿والذين كفروا بربهم يعدلون﴾ [الأنعام:١]

پاشان بزانە رحمک الله کە شەریعەتی الــلّٰــه عزوجل کە لە قورئان دا دیاری کردووە بەگشتی دوو جۆرن  جۆری یەکەم موحکەم و ظاهر کە ئەو بەشەی دینە کەوا لە قورئان دا ڕوون و ئاشکرایەو بەڵگەکانی جگە یەک مەبەست‌و واتا هیچ واتایەکی تر هەڵناگرن  جۆری دوەم متشابهه‌کان کە واتاکانیان تەواو ڕوون نیەو پێویستیان بە ڕونکردنەوە هەیە لە فەرمودەی رسول الــلّٰــه ﷺ یان وتەی هاوەڵان و کۆدەنگی زانایان  یان باس و خوازێکن کە زانایان و شارەزایان لێی تێ دەگەن و ئیجتهادی تێدا دەکەن و ئەوەی حەقی پێکا دوو پاداشتی بۆ هەیە ئەوەی نەی پێکا پاداشتێکی بۆ هەیە لەسەر گەڕانو هەوڵدانیو وە هەڵەکەی نابێتە دین وە لەسەر هەڵە پاداشت وەر ناگیرێت . الله عزوجل دەفەرموێت: ﴿هُوَ ٱلَّذِیۤ أَنزَلَ عَلَیۡكَ ٱلۡكِتَـٰبَ مِنۡهُ ءَایَـٰتࣱ مُّحۡكَمَـٰتٌ هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَـٰبِ وَأُخَرُ مُتَشَـٰبِهَـٰتࣱۖ فَأَمَّا ٱلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمۡ زَیۡغࣱ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَـٰبَهَ مِنۡهُ ٱبۡتِغَاۤءَ ٱلۡفِتۡنَةِ وَٱبۡتِغَاۤءَ تَأۡوِیلِهِۦۖ وَمَا یَعۡلَمُ تَأۡوِیلَهُۥۤ إِلَّا ٱللَّهُۗ وَٱلرَّ ٰ⁠سِخُونَ فِی ٱلۡعِلۡمِ یَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلࣱّ مِّنۡ عِندِ رَبِّنَاۗ وَمَا یَذَّكَّرُ إِلَّاۤ أُو۟لُوا۟ ٱلۡأَلۡبَـٰبِ﴾ [آل عمران ٧] الــلّٰــه ئەو زاتەیە كە ئەم كتێبەى بۆ تۆ ڕەوانە كردوە ئەى محمد (ﷺ) كە لەو كتێبەدا چەندەها ئایەتى موحكەم هەیە كە ئەوانە ئەسڵ و بناغەی كتێبەكەن، وە هەندێكى تر لە ئایەتەكان لە یەك چونیان تێدایە، جا ئەوانەى كە لاری و نەخۆشى لەناو دڵیان دایە دواى ئەو ئایەتانە دەكەون كە لەیەكچوونی تێدایە بە مەبەستى گومڕا كردن و ئاژاوە نانەوە و هەروەها بە مەبەستى لێكدانەوەی ماناى ناڕێك بۆ ئایەتەكان، لە كاتێك دا ماناى ئەو ئایەتە موتەشابیهانە جگە لە الــلّٰــه كەسی دیكە نازانێت، وە ئەوانەى كەوا زۆر چونەتە خوارەوە لە عیلم دا و شارەزان دەڵێن: ئیمانمان بەو ئایەتانە هێناوە كە هەموویان لە لایەن پەروەردگارمانەوە هاتووە، وە بیر ناكەنەوە لەم ڕاستیانە مەگەر ئەوانەى كە خاوەنى ژیرین يان : واتاو مەبەست لە متشابهەکان تەنها الــلّٰــه عزوجل و زانا ڕۆچوەکان دەیزانن  دەربارەی: مِنۡهُ ءَایَـٰتࣱ مُّحۡكَمَـٰتٌ هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَـٰبِ عبدالــلّٰــه ی کوڕی عباس دەفەرموێت: ﴿محكمات﴾:( الحلالُ، والحرام محکمات بریتیە لەوەی الــلّٰــه حەڵاڵی کردوە یان حەرامی کردوە) وە پێشەوا عبدالــلّٰــه ی کوڕی عەباس دەیفەرموو: ( ﴿محكمات﴾: ناسخه، وحلاله، وحرامه، وحدوده، وفرائضه، وما يُؤمَن به، ويُعمَل به محکمات :ئەو ئایەتانە بون کە نەسخی حوکمەکانی پێش خۆیان کردبویەوە وە ئایەتەکانی حەڵاڵ کردن و حەرام کردن وە ئایەتی دیاری کردنی حەدو عقوبەکان وە دیاری کردنی فەرزو واجبەکان وە ئایەتانی رونکردنەوەی ئەوەی ئەبێت بڕوات پێی بێت یان کاری پێ بکەیت ) موجاهدی کوڕی جەبەر دەفەرموێت: ( المحكماتُ: ما فيه الحلالُ والحرامُ محکمات ئەو ئایەتانە بوون کە حەڵاڵ‌و حەرامیان بە ڕوونی تێدا باس کرابوو) قەتادەی کوڕی دعامە دەیفەرموو: ( والمُحْكَمات: الناسخُ الذي يُعْمَل به؛ ما أحَلَّ الله فيه حلالَه، وحرَّم فيه حرامَه محکمات ئایەتە ناسخەکان بوون کە حوکمێکیان دەگۆڕی بۆ حوکمێکی تر یان عامێکیان خاص دەکرد یان مطلقێکیان تقیید دەکرد یان موجمەلێکیان ڕون دەکردەوە، وە ئەو ئایەتانەی الــلّٰــه حەڵاڵەکانی تێدا دیاری دەکردو حەرامەکانی تێدا ڕون دەکردەوە) محمدی کوڕی جەعفەری کوڕی زوبەیر دەیفەرموو: ( المُحْكَمات حُجَّةُ الرَّبِّ، وعِصْمَةُ العبادِ، ودفعُ الخصومِ والباطلِ، ليس لها تصريفٌ ولا تحريفٌ عَمّا وُضِعَتْ عليه محکمات بەڵگەکانی پەروەردگارن وە پارێزەرن بۆ بەندەکان لە گومڕایی، وە رەدی باتڵ و گومڕایەکانن کە واتاکانیان ناگۆڕێن و تەحریف ناکرێن لەو واتایەی کە بۆی هاتون. ﴿وأخر متشابهات﴾ في الصِّدق، لَهُنَّ تصريفٌ وتحريفٌ وتأويلٌ، ابتلى اللهُ فيهِنَّ العبادَ كما ابتلاهم في الحلال والحرام، لا يُصْرَفْنَ إلى الباطل، ولا يُحَرَّفْنَ عن الحقِّ ئەوانەی تر کە متشابهن واتا تێگەشتن لێیان بە دروستی هەمو کەس نایزانێت، واتای تریان هەیە و تەفسیرو واتایان بۆ دەکرێت کە زانایان دەیزانن، الــلّٰــه عزوجل بەندەکانی پێی تاقیکردۆتەوە وەک چۆن تاقیکردونەتەوە بە حەڵاڵ و حەرامەکان کە نابێت واتای ئەو متشابهانە بەرەو باتڵ و گومڕایی ببرێن وە نابێت واتاکانیان بگۆڕێن بۆ باتڵ ) 

وە لە هاو واتاکانی تەشریع بریتیە لە ئەمر   الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت: ﴿قُلۡ أَمَرَ رَبِّی بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَقِیمُوا۟ وُجُوهَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدࣲ وَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِینَ لَهُ ٱلدِّینَۚ كَمَا بَدَأَكُمۡ تَعُودُونَ﴾ [الأعراف ٢٩] بڵێ: پەروەردگارم فەرمانی داوە بە دادپەروەری، وە فەرمانی داوە كە لە هەموو مزگەوتەكان دا ڕووتان بەڕاستی و ڕێكوپێكی لە الــلّٰــه بكەن وه لە كاتی هەموو بەندایەتی و پاڕانەوەكانتان دا خۆتان یەكلا بكەنەوە بۆى و هەر لەو بپاڕێنەوە، وە هەر ئەو بپەرستن، جا هەروەك چۆن ئێوەی لە سەرەتاوە دروستكردوە هەر ئاوەها دەگەڕێنەوە بۆ لای. کەوایە أمــر و تــەشــریــع و حوكــــم و تبیان و سنّ هەمویان یەک واتان و مەبەستیشمان لە هێنانی ئەو وشانە بۆ یەک واتا ئەوەیە کە لە فەرمودەو ئاثار دا وشەی  سنّ یان أشرع يان أمر هاتوە و کەسانێک شتانێکیان دا هێناوە کە پێچەوانەی فەرمانی الــلّٰــه عز وجل بوون و کوفریش نەبوە  بۆیە ئەو دەستەواژانە بە عام و گشتی ناوترێت هەرکەس حوکمێک یان شەریعەتێک یان فەرمانێک یان ڕونکردنەوەیک لە دین دا دابێنێت کە الــلّٰــه ﷻ دای نەنابێت کوفرە بەڵکو ئەو دەستەواژانە بۆ کوفرو جگە کوفریش بەکار هاتوون کە پاش کەمێ تر ئەم باسە ڕون دەکەینەوە 

کەواتە شەریعەت گشتگیرە بۆ تەوحیدو ئەسڵی دین کە هەمو پێغەمبەران تێیدا هاودەنگ بون  وە بە هەمان شێوە شەریعەت بریتیە لە دیاریکردن و ڕونکردنەوەی حەڵاڵ و حەرامەکان وه پاک و پیسەکان وە ئەو شەریعەتەش لە قورئان دا ڕوون کراوەتەوە   الــلّٰــه عزوجل ئەفەرموێت: (وَنَزَّلۡنَا عَلَیۡكَ ٱلۡكِتَـٰبَ تِبۡیَـٰنࣰا لِّكُلِّ شَیۡءࣲ وَهُدࣰى وَرَحۡمَةࣰ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِینَ﴾ [النحل ٨٩] وە ئێمە ئەم قورئانەمان ڕەوانە كردوە بۆت كە ڕۆشنكەرەوەیە بۆ هەر شتێك كە پێویست بێت بۆ هیدایەت و ڕێنمایی و سۆز و مژدەیە بۆ تەواوى موسڵمانان. پێشەوا یەحیای کوڕی سەلام دەفەرموێت: ( ما بيَّن فيه من الحلال والحرام، والكفر والإيمان، والأمر والنهي. لە قورئان دا حەڵاڵ و حەرامەکانی ڕوون کردۆتەوە وە کوفرو ئیمانیشی دیاری کردوە وە فەرمان و ڕێگری لێکراوەکانیشی جێگیر کردوە ) بۆیە قورئان ئەسڵی شەریعەتی ئیسلامەو الــلّٰــه ﷻ هەمو باسەکانی تێدا جێگیر کردوە و رسول الــلّٰــه‌ش ﷺ ڕوونی کڕدونەتەوەو گەیاندویەتی  وە الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت: ﴿۞ شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّینِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحࣰا وَٱلَّذِیۤ أَوۡحَیۡنَاۤ إِلَیۡكَ وَمَا وَصَّیۡنَا بِهِۦۤ إِبۡرَ ٰ⁠هِیمَ وَمُوسَىٰ وَعِیسَىٰۤۖ أَنۡ أَقِیمُوا۟ ٱلدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا۟ فِیهِۚ كَبُرَ عَلَى ٱلۡمُشۡرِكِینَ مَا تَدۡعُوهُمۡ إِلَیۡهِۚ ٱللَّهُ یَجۡتَبِیۤ إِلَیۡهِ مَن یَشَاۤءُ وَیَهۡدِیۤ إِلَیۡهِ مَن یُنِیبُ﴾ [الشورى ١٣]  (الــلّٰــه) ئایینێكى بۆ داناون كە هەر ئەوەیە بە نوحیشی ڕاسپاردوە، وە ئەوەیە كە ئێمە ناردومانەتە لاى تۆ و ئەوەى كە ئامۆژگارى ئیبراهیم و موسیٰ و عیسامان پێ كردوە كە ئەویش ئەوەیە: ئەم ئایینەى كە بۆم ناردوون دەستى پێوە بگرن و بەش بەش مەبن تێیدا، ئەوەی كە تۆ ئەوانی بۆ بانگ دەكەیت زۆر قورس و گرانە لەسەر موشریكەكان، (الــلّٰــه) ئارەزووى لە هەر كەسێك هەبێت هەڵیدەبژێرێت و دەیخاتە سەر ڕێی ڕاست، ئەو كەسەش بە دڵ بگەڕێتەوە بۆ لاى ئەو، ڕێنمایى دەكات. و دەیگەیەنێت بە خۆشبەختى هەتا هەتایى. دەربارەی: شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّینِ موقاتلی کوڕی سولەیمان دەفەرموێت: ( يقول: بيّن لكم، ويُقال: سنّ لكم آثار الإسلام واتا ڕونی کردۆتەوە بۆتان یان ڕێبازو ڕێچکەی ئیسلامی دیاری کردوە و داناوە ) قەتادە دەیفەرموو: ( قال: الحلال والحرام فەرموی حەڵاڵ و حەراممان بۆ  دیاری کردوی ) ئیسماعیلی سودی دەفەرموێت: ( قال: هو الدِّين كله مەبەست لە شەرع هەمو دینە بە گشتی ) موجاهدی کوڕی جەبەر دەفەرموێت: ( قال: وصّاك -يا محمد- وأنبياءَه كلهم دينًا واحدًا واتا الــلّٰــه ﷻ دیاری کردوە بۆتۆ و هەمو پێغەمبەرانیش یەک دین و ڕێباز) کەواتە دانانی شەریعەت لە لایەن الــلّٰــه وە  هەم دیاریکردنی بیرو باوەڕ ئەگرێتەوە هەم دیاری کردنی حەڵاڵ و حەرامەکان کە ئەمە ئەو حەقەیە کە تەنها مافی الــلّٰــه یە وەک لە پێشتردا باسمان کرد  کە ئەمەت زانی ئەوە دەڵێین: چەند دەستەواژەیەک لە قورئان دا بە واتای تشریع هاتووە لەوانە :الحکم الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت: ﴿مَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِهِۦۤ إِلَّاۤ أَسۡمَاۤءࣰ سَمَّیۡتُمُوهَاۤ أَنتُمۡ وَءَابَاۤؤُكُم مَّاۤ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَـٰنٍۚ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعۡبُدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِیَّاهُۚ ذَ ٰ⁠لِكَ ٱلدِّینُ ٱلۡقَیِّمُ وَلَـٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا یَعۡلَمُونَ﴾ [يوسف ٤٠] ئەوانەی كە ئێوە دەیانپەرستن جگە لە چەند ناوێك كە خۆتان و باب و باپیرانتان بۆتان داناون شتێكی تر نین، خۆ الــلّٰــه‌ش هیچ بەڵگەیەكی لەسەر پەرستنی ئەوانە نەناردوە، فەرمان و بڕیاردان تەنها بۆ (الــلّٰــه) یە، وە ئەویش فەرمانی داوە كە جگە لەو هیچی تر نەپەرستن، ئا ئەوەیە ئایینی ڕاست و بە نرخ، بەڵام زۆربەی خەڵك ئەم حەقیقەتە نازانن. دەربارەی: إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعۡبُدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِیَّاهُۚ پێشەوا ابو العالیە دەفەرموێت: ( قال: أُسِّسَ الدينُ على الإخلاصِ لله وحدَه لا شريك له دین بینا کراوە لەسەر تەنها پەرستشی الــلّٰــه ﷻ) کەواتە حوکم بریتیە لە بڕیاری الــلّٰــه ﷻ لەسەر دین و شەریعەت کە ئەمە حوکمی شەرعی الــلّٰــه یە بۆیە فەرموی فەرمان و دین دانان تەنها بۆ الــلّٰــه‌و ئەو فەرمانی کردوە جگە لە الــلّٰــه هیچ شتێکی تر نەپەرستن .

پۆستی پێنجەم لە زنجیرە باسی کــوفــر بە طاغــــوت لە ژێر ڕوناکی تەفسیری ئایەتەکان‌و وتەی پێشینی ئوممەت دا ئەو کوفرانەی خاوەنەکەی دەکەن بە طاغــــوت -3- ڕونکردنەوەی واتای تــەشــریــع دانــان و تــەبــدیــل کردنی دیــن و حــوکــم دانــان -1- واتای چوارەم کە الــلّٰــه عزوجل وەسفی طاغــــوتــی بۆ جێگیر کردبوو کەعبی کوڕی ئەشرەف و هاوشێوەکانی بوون  هۆکاری ئەوەی کەعبی کوڕی ئەشرەف وەسفی طاغــــوتــی بەسەردا جێگیر بووە بریتی بوو لەوەی: #یەکەم: کەعبی کوڕی ئەشرەف کاهن بوو کە ڕونمان کردەوە طاغــــوتیەتی کاهن لە چی دایە  موقاتلی کوڕی سولەیمان دەربارەی ئەم ئایەتە دەیفەرموو: (يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ ) يعني كَعْب بن الأشرف وكان يتكهن  (مەبەست لێی کەعبی کوڕی ئەشرەف بوو کە کاهین بوو هەواڵی لە داهاتوو دەدا .) هۆکارێکی تر کە بە هۆیەوە وەسفی کەعبی کوڕی ئەشرەف و هاوشێوەکانی پێکرا بە طاغــــوت ئەوە بوو کە كەعبی کوڕی ئەشرەف یەهودی بوو، وە حوکمی لە نێوان خەڵکی دا دەکرد بە شەریعەتێک جگە لە شەریعەتی الــلّٰــه عزوحل وە حەڵاڵەکانی حــەرام دەکردو حەرامەکانی حــەڵاڵ دەکرد  ئەمەش تــەشــریــع و دیــــن دانان بوو لە لایەن غەیری الــلّٰــه‌وە عزوجل کە تــەشــریــع و دیــــن دانان تەنها حەق‌و مافی الــلّٰــه یە عزوجل بۆ ڕونکردنەوەی ئەم باسەش چەندین ئەسڵ و باسی گرنگ هەن ئەهلی سوننەو جەماعەت جیا دەکاتەوە لە خەوارج و توندڕەوەکان وەک چۆن جیایان دەکاتەوە لە غولات‌و ڕۆچوەکان لە ئیرجاء دا . بۆ ڕون کردنەوەی ئەو ئەسڵانەیش دەست پێ دەکەین‌و دەڵێین: واتای -شرع- لە زمانی عەرەبی دا بە چەند واتایەک دێت لەوانە ڕون کردنەوە یان دەرخستن یان ڕێبازو ڕێچکە  ابو جعفری نەحاس دەڵێت: (وشِرْعةٌ، وشريعة عند أهل اللغة بمعنى واحد، وهو ما بَانَ وَوَضح. شەریعەت لە لای ئەهلی لوغە ئەو شتەیە کە ڕون دەکرێتەوە و دەردەخرێت)

📚«معاني القرآن »

کەوایە تــەشــریــع واتا ڕونکردنەوەو دەرخستن لە زمانی عەرەبی دا بەڵام لە شەرع دا تایبەت کراوە بە ڕونکردنەوەو دانانی ڕێبازێکی تایبەت کە بریتیە لە دین  الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت: ﴿وَأَنزَلۡنَاۤ إِلَیۡكَ ٱلۡكِتَـٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقࣰا لِّمَا بَیۡنَ یَدَیۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَـٰبِ وَمُهَیۡمِنًا عَلَیۡهِۖ فَٱحۡكُم بَیۡنَهُم بِمَاۤ أَنزَلَ ٱللَّهُۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَاۤءَهُمۡ عَمَّا جَاۤءَكَ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ لِكُلࣲّ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةࣰ وَمِنۡهَاجࣰاۚ ﴾ [المائدة ٤٨] وە ئەى محمد (ﷺ) ئەم قورئانەمان دابەزاندوە بۆت كە هەر هەمووی حەق و ڕاستیە، كە ئەویش دان دەنێت بە ڕاستى و دروستى ئەوانەى كە لە پێش خۆیدا بوون و چاودێر و باڵا دەست و پارێزەرە لەسەر ئەوانەى كە لە پێش خۆیدا هاتوون، كەوابوو تۆ حوكم بكە لە نێوانیان دا بەو شێوەى كە الــلّٰــه ڕەوانەى كردوە، وە بە لادانت لەو حەق و ڕاستییەى كە بۆت هاتووە نەكەی شوێن ئارەزووەكانى ئەوان كەویت، بۆ هەموو ئوممەتەكانى پێش تۆش یاسا و ڕێبازێكمان داناوە كە لەسەرى بڕۆن دەربارەی: (شِرۡعَةࣰ وَمِنۡهَاجࣰاۚ) عەلی کوڕی ئەیبی طالب دەفەرموێت: (الإيمان منذ بعث الــلّٰــه -تعالى ذِكْرُه- آدم ﷺ شهادةُ أن لا إله إلا الــلّٰــه، والإقرارُ بما جاء من عند الله، لكل قوم ما جاءهم من شرعة أو منهاج ئیمان‌و بیرو باوەڕ لەو کاتەوەی کە الــلّٰــه عزوجل ئادەمی ناردوە هەر لا اله الا الــلّٰــه بووە لەگەڵ ملکەچ بوون بەوەی کە لە لای الــلّٰــه‌وە هاتبێت بۆ هەر قەومێک کە ڕێبازو ڕێچکەیەکیان بۆ دیاری کرابێت) پێشەوا موجاهید دەفەرموێت: (مَن دخل في دين محمد ﷺ فقد جعل الــلّٰــه له شرعة ومنهاجًا. يقول: القران هو له شريعة ومنهاج هەر کەسێک بێتە نێو دینی محمد ﷺ ئەوە الــلّٰــه ﷻ شەریعەت‌و ڕێبازی بۆ داناوە واتا قورئان بریتیە لەو شەریعەت‌و ڕێبازەی کە بۆی دانراوە) قەتادە دەفەرموێت: (الدين واحد، والشرائع مختلفة دینەکەیان یەک دینە بەڵام ڕێچکەو شەریعەتەکانیان جیایە)   قەتادە دەفەرموێت:  (يقول: سبيلًا وسنَّةً، والسنن مختلفةٌ؛ للتوراة شريعة، وللإنجيل شريعة، وللقرآن شريعة، يُحِلُّ الــلّٰــه فيها ما يشاء، ويُحَرِّم ما يشاء، كي يعلم الــلّٰــه مَن يُطيعه ممن يعصيه، ولكن الدين الواحد الذي لا يُقبَلُ غيره التوحيدُ والإخلاصُ الذي جاءت به الرسل مەبەست لێی ڕێبازو شەریعەتە چونکە ڕێبازو شەریعەتەکان جیاوازن، لەتەورات دا شەریعەتێک بووە وە لە ئینجیل دا شەریعەتێک بووە وە لە قوڕئانیش دا شەریعەتێک هەیە کە الــلّٰــه عز وجل هەرچی بوێت حەڵاڵی ئەکات و ئەوەیشی بیەوێت حەرامی دەکات تا دەرکەوێت کە کێ گوێڕایەڵی دەکات لەگەڵ ئەوەی سەرپێچی دەکات، وە ئەو دین‌و ڕێبازەی کە ناگۆڕێت و هەمو پێغەمبەرانی لەسەر بوون بریتیە لە تەوحیدو تەنها الــلّٰــه پەرستی کە هەموو پێغەمبەران بۆی نێردراون .)

وە بزانە رحمك الــلّٰــه کە لە طاغــــوتی عبادەت دا بە گشتی دەوترێت: هەر کەسێک بانگەشە بکات بۆ پەرستنی نەفسی خۆی یان بپەرسترێت و پێی ڕازی بێت یان پەرستشی بۆ بکرێت ئەوە طاغــــوتە وه ئەم باسە گشتگیرەو موتڵەقەو تەقیید ناکرێت‌و ناوترێت بپەرسترێت بە پەرستنێکی کوفری !  نەخێر چونکە پەرستنی جگە لە الــلّٰــه عزوجل کوفرە و کوفرێکی ئاشکراو ڕوونەو هیچ عوزرێکیشی تیدا نییە وە لە باسی جۆرەکانی شیرک دا ئەم باسە زیاتر ڕوون دەکەینەوە، چونکە ئێمە هێشتا لە باسکردنی ئەو کوفرانە داین کە خاوەنەکەی دەکات بە طاغــــوت وه باسی ئەوانەمان نەکردوە کە عبادەتی طاغــــوت دەکەن بەڵکو لە باسی دوای زانینی حەقیقەتی طاغــــوتەکان دا باسی حوکم‌و جۆری ئەوانە دەکەین کە طاغــــوتەکان دەپەرستن إِنْ‌ شَاءَ ‌الــلّٰــه تعالــیٰ

وەسفی أنداد ی بۆ جێگیر کردون واتا کردونیان شەریک‌و هاو شێوە بۆ الــلّٰــه ﷻ   وە دەربارەی ئەوانەی کە گوێرەکەکەیان پەرست لە بنو ئیسرائیل الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت:﴿ وَأُشۡرِبُوا۟ فِی قُلُوبِهِمُ ٱلۡعِجۡلَ بِكُفۡرِهِمۡۚ قُلۡ بِئۡسَمَا یَأۡمُرُكُم بِهِۦۤ إِیمَـٰنُكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِینَ﴾ [البقرة ٩٣] جا بە هۆی بێباوەڕیانەوە خۆشەویستی گوێرەكەكە ئاوێتەی ناو دڵیان كرا، دەی ئەى محمد (ﷺ) بڵێ: ئەگەر ئێوە ئیماندارن، بە ڕاستی كە ئیمانەكەتان فەرمانتان بە شتانی خراپ پێ دەكات.  کەوایە بانگەشە کردنی کەسێک بۆ ئەوەی شوێنکەوتوانی خۆشیان بوێت وەک چۆن ئیماندار الــلّٰــه عزوجل ی خۆش دەوێت ئەوە ئەو کەسە دەکات بە طاغــــوت کە ئەمە لە شوێنکەوتوانی ڕێبازە صۆفیەکان دا زۆرەو بانگەشەی خۆشویستنی شێخ‌و سەیدەکانیان دەکەن بە گەورەتر لە خۆش ویستنی الــلّٰــه ﷻ پەنا بە الــلّٰــه لە کوفرو شیرکی بێ باوەڕان . وە لەو پەرستشانەی کە هەر پەیوەستن بە دڵەوە بریتیە لە ترسان لە زیان‌و زەرەرێک کە تەنها لە دەسەڵاتی الــلّٰــه دا بێت  یان ڕەجای شتانێک کە تەنها لە دەسەڵاتی الــلّٰــه دایە  کە ئەم بڕوایە بەرامبەر هەر شتێک هەبێت جگە له الــلّٰــه ئەوە کراوەتە طاغــــوت وەک ترسان لەوەی دارو بەرد یان قەبرو مەرقەد بومەلەرزە بێنن یان کەسێک نەخۆش بخەن  یان چاکی بکەنەوە یان پەنای بدەن لە ناڕەحەتی و هەمو پەرستشەکانی تری دڵ کە تەنها حەقی الــلّٰــه یە عزوجل  وە بە هەمان شێوە لەو پەرستشانەی کە ئەگەر بۆ هەر کەسێک ئەنجام بدرێت و پێی ڕازی بێت دەبێتە طاغــــوت یان بۆ هەر بت‌و دارو بەردێک بکرێت ئەوە پێی دەوترێت طاغــــوت بریتیە لە سەربڕین و قوربانی بۆ کردن یان ئیعتکاف بۆ کردن کە بریتیە لەوەی: لەبەر خۆشەویستی ئەو طاغــــوتە دەچنە لایو چواردەوری چۆڵ ناکەن و لایان وایە بەمە لە الــلّٰــه نزیک دەبنەوە وەک چۆن ئیماندار ئیعتکاف لە ماڵەکانی الــلّٰــه دا دەکاتو پێی لە الــلّٰــه نزیک دەبێتەوە  یان طەواف کردن بە دەوری دا کە ئەنجام دانی طەواف بە دەوری بت دا بێت یان قەبر دا بێت کوفری ئاشکراو ڕونە پەیوەست نیە بە نیەت‌و مەبەستی دڵەوە هەر بت‌و قەبرێکیش طەوافی بە دەور دا بکرێت پێی دەوترێت طاغــــوت بەو جۆرەی لە پێشەوە باسمان کرد بە پێچەوانەی کەسانێکی زندیق‌و غولاتی مورجیئە کە دەڵێن طەواف بە دەوری قەبر دا ئەگەر نیەت بۆ الــلّٰــه بێت بیدعەیە!! الــلّٰــه گۆڕت پڕ ئاگر کات بۆ قسەیەک کردوتە، شیرکی صەریح‌و ئاشکرا بکرێت بە بیدعە! قاسمی کوڕی ثابتی سَرقُسطی دەفەرموێت: (الطَّوَاغِيتُ: الْبُيُوتُ الَّتِي كَانُوا بَنُوهَا يُضَاهُونَ بِهَا الْكَعْبَةَ يَطُوفُونَ بِهَا. طاغــــوتەکان ئەو شوێنانە بوون عەرەب دروستیان کردبوون لەسەر شێوەی کەعبەو طەوافیان بە دەوریان دا دەکرد )

📚الدلائل في غریب الحدیث للسَّرَقُسطی

محمدی کوڕی ئیسحاق خاوەنی کتێبی سیرە دەیفەرموو: ( كَانَتِ الْعَرَبُ قَدِ اتَّخَذُوا مَعَ الْكَعْبَةِ طَوَاغِيتَ يُعَظِّمُونَهَا كَتَعْظِيمِ الْكَعْبَةِ، لَهَا سَدَنَةٌ، وَيَهْدُونَ لَهَا كَمَا يَهْدُونَ لِلْكَعْبَةِ، وَيَطُوفُونَ بِهَا كَطَوَافِهِمْ بِهَا پێشتر عەرەب لەگەڵ کەعبە دا چەندین طاغــــوتیان دروست کردبوو کە بە گەورەیان دەزانین وەک بە گەورە زانینی کەعبە وە پارێزەریان هەبوو وە حەیوان‌و هەدیەیان بۆ دەبردن وەک چۆن حەیوان لە حەج دا لە مکە سەر دەبڕدرێت وە طەوافیان بە دەور دا دەکردن وەک چۆن طەواف بە دەوری کەعبە دا دەکرێت )

📚«الدلائل للسرقسطي (51)»

بۆیە هەر مەرقەدو قەبرێک کە تەوافی بە دەور دا بکرێت ئەوە کراوە بە طاغــــوت‌و شەریک بۆ الــلّٰــه عزوجل  چونکە طەواف کە الــلّٰــه دایناوە بە دەوری کەعبە دا بکرێت عبادەت‌و پەرستشە بۆ الــلّٰــه عزوجل وە دای نەناوە بە دەوری جگە کەعبە دا ئەنجام بدرێت هەر بۆیە بە دەوری هەر شتێک دا بکرێت ئەوە کراوە بە طاغــــوت  وە بە هەمان شێوە هەر پەرستشێک کە کردەوەی لاشەیە جگە لەوانەی باسکران وەک سوجدە بۆ بردن و رکوع بۆ بردن  بۆیە بە گشتی ئەو طاغــــوتانەی دەپەرسترێن جگە لە الــلّٰــه عزوجل هۆکاری وەسف کردنیان بە طاغــــوت ئەوەیە کە پەرستشێکیان بۆ ئەنجام دراوە کە تەنها حەقی الــلّٰــه یە عزوجل  جا بە زوبان بووبێت یان بە لاشە یان بە دڵ    .

-یا خود کەسەکە پەرستشیان بۆ کردوو پێی ڕازی بوو ئەگەرچی بانگەشەی خەڵکیشی بۆ نەکات هەر طاغــــوتە  -یان شتانێک لە دارو بەردو بتەکان کەسانێک دایان بنێن و خۆیانی پێوە وابەست کەنو پەرستشیان بۆ بکەن جگە لە الــلّٰــه عزوجل ئەمانە هەمویان پێیان دەگوترێت طاغــــوت  تەنها یەک جۆر نەبێت کە بریتیە لەوەی کەسانێک پەرستش بۆ مەلائیکەت و پێغەمبەران و پیاو چاکان بکەن کە هەرگیز ئەوان ڕازی نەبوون بەوەی پەرستشیان بۆ بکرێت وە بانگەشەی خوایەتیان نەکردوە بەهیچ جۆرێک بۆیە لەم کاتەدا ناگوترێت بە پێغەمبەران یان مەلائیکەت و پیاو چاکەکان کە طاغــــوتن بەڵکو دەگوترێت ئەوانە لە حەقیقەت دا شەیطان ئەپەرستن و طاغــــوتەکەیان شەیطانە   الــلّٰــه عز وجل دەفەرموێت: ﴿وَإِذۡ قَالَ ٱللَّهُ یَـٰعِیسَى ٱبۡنَ مَرۡیَمَ ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ ٱتَّخِذُونِی وَأُمِّیَ إِلَـٰهَیۡنِ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالَ سُبۡحَـٰنَكَ مَا یَكُونُ لِیۤ أَنۡ أَقُولَ مَا لَیۡسَ لِی بِحَقٍّۚ إِن كُنتُ قُلۡتُهُۥ فَقَدۡ عَلِمۡتَهُۥۚ تَعۡلَمُ مَا فِی نَفۡسِی وَلَاۤ أَعۡلَمُ مَا فِی نَفۡسِكَۚ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّـٰمُ ٱلۡغُیُوبِ﴾ [المائدة ١١٦]  باس بكە بۆیان ئەوكاتەى كە الــلّٰــه بە عیساى كوڕى مەریەمى فەرموو: ئایا تۆ بە خەڵكت وتوە كە جگە لە الــلّٰــه من و دایكیشم بكەن بە دوو پەرستراو و بمان پەرستن ؟ عیسیٰ وتی: پاك و بێگەردی هەر بۆ تۆیە یا الــلّٰــه، نابێت و ناگونجێت بۆ من كە قسەیەكى وا بكەم كە حەق و مافی من نەبێت، خۆ ئەگەر قسەی وام كردبێت بەڕاستی تۆ ئاگات لێیەتى چونكە تۆ ئاگادارى بەوەى كە لەناو دڵى من دا هەیە، وە بە دڵنیاییەوە كە من هیچ نازانم لەوەى كە لاى تۆدایە بەڵام هەر خەتەرەیەك لەناو دڵى من دا بووەو هەیە تۆ ئاگادارى پێی بێگومان هەر خۆت زانەرى هەموو نهێنیەكانی.   پێغەمبەران علیهم السلام بەڕائەت‌و نکۆڵی لەو پەرستشانە دەکەن‌و هەرگیز پێی ڕازی نین بۆیە وەسفیش ناکرێن و پێیان ناوترێت طاغــــوت هەر بۆیە رسول الــلّٰــه ﷺ لە فەرمودەیەکی دورو درێژ دا کە باسی ڕۆژی حەشرو حیساب دەکات تێیدا دەفەرموێت:(وَيُمَثَّلُ لِمَنْ كَانَ يَعْبُدُ عِيسَى شَيْطَانُ عِيسَى وَيُمَثَّلُ لِمَنْ كَانَ يَعْبُدُ عُزَيْرًا شَيْطَانُ عُزَيْرٍ وە الــلّٰــه ﷻ بۆ ئەوانەی کە عیسایان پەرستوە شەیطانەکەی قەرینی عیاسایان بۆ ئەخاتە سەر شێوەی عیسا و شوێنی دەکەون وە ئەوانەی عوزەیریان پەرستوە شەیطانەکەی عوزەیریان بۆ دەخاتە سەر شێوەی عوزەیرو شوێنی دەکەون )

📚«السنة لعبدالــلّٰــه »

وە الــلّٰــه ﷻ دەربارەی مەلائیکەتەکان دەفەرموێت: ﴿وَیَوۡمَ یَحۡشُرُهُمۡ جَمِیعࣰا ثُمَّ یَقُولُ لِلۡمَلَـٰۤىِٕكَةِ أَهَـٰۤؤُلَاۤءِ إِیَّاكُمۡ كَانُوا۟ یَعۡبُدُونَ ۝٤٠ قَالُوا۟ سُبۡحَـٰنَكَ أَنتَ وَلِیُّنَا مِن دُونِهِمۖ بَلۡ كَانُوا۟ یَعۡبُدُونَ ٱلۡجِنَّۖ أَكۡثَرُهُم بِهِم مُّؤۡمِنُونَ ۝٤١ )[سبأ٤٠-٤١] (٤٠) وە پەروەردگار لەو ڕۆژەدا هەموو موشریكان كۆدەكاتەوە ئینجا بە فریشتەكان دەفەرموێت: ئایا ئەمانە بەندایەتى ئێوەیان كردوە ؟. وە ئێوە پێتان وتوون كە ئاوا بكەن ؟ ٤١) ئەوانیش وتیان: پاك و بێ عەیبى هەر بۆ تۆیە و هیچ هاوەڵێكت نییە، هەر تۆ دۆستى ئێمەیت نەك ئەوان، بەڵكو ئەوانە جنۆكەیان دەپەرست و پەیڕەویان لەوان دەكرد و زۆربەیان باوەڕیان بەوان بوو. یۆیە لە سەرەتا دا باسمان کرد کە هەموو تاوانێک کە ئەنجام دەدرێت پەرستنی شەیطانی تیدایە بە گوێڕایەڵی کردنی چونکە ئەو دەیڕازێنێتەوەو ئەو شەریکە لە تاوانی دا بۆیە سەرکردەی طاغــــوتەکانە . کە ئەمەمان زانی ئەوە بزانە هۆکاری ئەوەی کە بتەکان یان دەسەڵات دارەکانی وەکوو فیرعەون‌و نەمرود یان شێخ‌و خاوەن طەریقەتی صۆفیەکان وەسفی طاغــــوت بە سەریان دا جێبەجێ دەکرێت چونکە یان بانگەشەی خەڵکیان کردوە بەوەی بە جۆرێک لە جۆرەکان پەرستشی ئاشکرایان بۆ بکەن لە سوجدە بۆ بردن یان سەربڕینی حەیوان بۆیان یان ناو هێنانیان لە کاتی سەر بڕین دا یان بانگەشە کردنیان بەوەی دەسەڵاتیان لە ئەرزو ئاسمان دا هەیە تا بەندەکان لێیان بترسن وەک چۆن دەبێت لە الــلّٰــه بترسن یان خۆشیان بوێن وەک چۆن دەبێت الــلّٰــه ت خۆش بوێت . خۆ ئەگەر طاغــــوتەکان لە بت‌و ڕەسم‌و دارو بێ گیانەکان بوبێتن ئەوە پێیان وتراوە طاغــــوت چونکە ئەوانەی پەرستونیان ئەو پەرستشانەیان بۆ ئەنجام داون کە تەنها حەقی الــلّٰــه یە ﷻ جا پەرستشی دڵ بوبێت لە خۆش ویستنیان وەک الــلّٰــه ﷻ دەفەرموێت: ﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن یَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادࣰا یُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ ﴾ [البقرة ١٦٥]  هەندێك لە خەڵك جگە لە الــلّٰــه چەند هاوەڵ و شەریكیان داناوە كە خۆشیان دەوێن هەروەك چۆن ئیمانداران الــلّٰــه‌یان خۆش دەوێت.

گوێڕایەڵی پێغەمبەران و زانایان و کاربەدەستان بن لە چاکە دا الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿إِنَّاۤ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦۤ أَنۡ أَنذِرۡ قَوۡمَكَ مِن قَبۡلِ أَن یَأۡتِیَهُمۡ عَذَابٌ أَلِیمࣱ ۝١ قَالَ یَـٰقَوۡمِ إِنِّی لَكُمۡ نَذِیرࣱ مُّبِینٌ ۝٢ أَنِ ٱعۡبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُ وَأَطِیعُونِ ۝٣)[نوح] بێگومان ئێمە نوحمان نارد بۆ لاى گەلەكەى كە تەواوى خەڵكى ئەو سەردەمە بوو و پێمان وت كە ‌قە‌ومەكەت بترسێنە و بێداریان بكەرەوە پێش ئەوەى ئەو سزا بەژانەیان بۆ بێت. ٢) وتى: ئەى گەلى خۆم بێگومان من ترسێنەرێكى ئاشكرام بۆ ئێوە. (٣) كە پێتان دەڵێم: بەندایەتى الــلّٰــه بكەن و لەو بترسن و پەیڕەوى من بكەن. لە چەندین ئایەتی تریش دا ئەو باسە بە ڕوونی دیارە کە وشەی عیبادەت بە واتای گوێڕایەڵیش بێت بەڵام هەرگیز بۆ جگە لە الــلّٰــه بە کار نەهاتوە الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿۞ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوۤا۟ إِلَّاۤ إِیَّاهُ ﴾ [الإسراء ٢٣] وە دەفەرموێت: ﴿إِذۡ جَاۤءَتۡهُمُ ٱلرُّسُلُ مِنۢ بَیۡنِ أَیۡدِیهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا تَعۡبُدُوۤا۟ إِلَّا ٱللَّهَۖ ﴾ [فصلت ١٤] ئەو كاتەى كە پێغەمبەریان لە پێش و پاش و لە هەموو لایەكەوە بۆ هات و بە هەموو جۆرێك پێیان وتن جگە لە (الــلّٰــه) هيچ شتێک مەپەرستن. بۆیە ئەڵێین: عبادة-پەرستن لە شەرع دا گوێڕایەڵی و ملکەچیەکی دیاری کراوەو پێناسەکەی هاو واتایە لەگەڵ پێناسەی ئیسلام یان إیمان یان إحسان کە پێشینمان کۆدەنگ بوون لەسەر ئەوەی ئیمان بریتیە لە: قول و عمل  وە مەبەستیشیان لە قول و عمل  چوار شتە کە بریتین لە  -بیرو باوەڕی دڵ  -کردەوەی دڵ  -وتەی زمان  -کردەوەی لاشە  کە ئەم پێناسەیە بە هەمان شێوە پێناسەیە بۆ عبادەتیش بە دیاری کردنی جهەت‌و موتەعەلەقاتەکانی واتا: دیاری کردنی ئەو جێیانەی کە پەرستش پێیان ئەنجام دەدرێت‌و پەرستشەکان وابەستن پێوەیان  بۆیە هەرچی پەرستشێک کە الــلّٰــه عزوجل داینابێت دەرناچێت لەوەی  یان پەرستنی الــلّٰــه عزوجل ـه بە بیرو باوەڕ  یان بە کردەوەکانی دڵ  یان بە وتەی زمان  یان بە کردەوەی لاشە  وە تەنها الــلّٰــه عزوجل شایستەیە کە پەرستشی بۆ بکرێت  الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿۞ وَٱعۡبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُوا۟ بِهِۦ شَیۡـࣰٔاۖ ﴾ [النساء ٣٦] بەتەنها الــلّٰــه بپەرستن و هیچ هاوبەش و شەریکێکی بۆ دامەنێن لە پەرستن دا. وە دەفەرموێت: ﴿الۤرۚ كِتَـٰبٌ أُحۡكِمَتۡ ءَایَـٰتُهُۥ ثُمَّ فُصِّلَتۡ مِن لَّدُنۡ حَكِیمٍ خَبِیرٍ ۝١ أَلَّا تَعۡبُدُوۤا۟ إِلَّا ٱللَّهَۚ إِنَّنِی لَكُم مِّنۡهُ نَذِیرࣱ وَبَشِیرࣱ ۝٢)[هود] (١) ئەلیف، لام، را، ئەم قورئانە پەڕاوێكە كە ئایەتەكانی موحكەم كراوە و ڕێك و پێكن و بە شێوەیەكی جوان و ڕەوان داڕێژراون، پاشان درێژەی پێدراوە و ڕۆشن كراوەتەوە لە لایەن كەسێكەوە كە كاربەجێ و زۆر بە ئاگایە. هەر بۆیە ئایەتەكانی كتێبەكەشی لەوپەڕی حیكمەت و عیلم و ئاگاییدایە؛ ٢) خۆ ڕەوانە كردنی قورئان لەبەر ئەوە بووە كە هیچ كەس نەپەرستن جگە لە (الــلّٰــه)، وە پێغەمبەرمان (ﷺ) دەفەرموێت: بەڕاستی من لە لایەن پەروەردگارەوە ترسێنەر و موژدەدەرێكم بۆ ئێوە.  و دەفەرموێت: (۞ أَلَمۡ أَعۡهَدۡ إِلَیۡكُمۡ یَـٰبَنِیۤ ءَادَمَ أَن لَّا تَعۡبُدُوا۟ ٱلشَّیۡطَـٰنَۖ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوࣱّ مُّبِینࣱ ۝٦٠ وَأَنِ ٱعۡبُدُونِیۚ هَـٰذَا صِرَ ٰ⁠طࣱ مُّسۡتَقِیمࣱ ۝٦١﴾ [يس ] ئەى نەوەى ئادەم ئەى من پێشتر پەیمانم لەگەڵ نەبەستن كە شەیتان نەپەرستن، بەڕاستى ئەو دوژمنێكى ڕوونە بۆ ئێوە. و سوێندى خواردوە كە گومڕاتان بكات و تووشی سزا و نەهامەتیتان بكات، دەى بۆ ئێوە ئاوا خۆتان دایە دەستى تاكو ئێستا تووشی ئەم سەرئەنجامە بوون؛ (٦١)وە ئایا پەیمانم لێ وەرنەگرتن کە تەنها من بپەرستن وگوتم ئەوە ڕێگای ڕاست و دروستە . ئایەتەکان لەو بارەیەوە زۆرن و هەمو پێغەمبەران علیهم الصلاة والسلام بۆ ئەوە هاتوون بانگەشەی خەڵکی بکەن بۆ پەرستنی الــلّٰــه عزوجل بەتاک و تەنها  الــلّٰــه عزوجل دەفەرموێت: ﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِی كُلِّ أُمَّةࣲ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُوا۟ ٱلطَّـٰغُوتَۖ ﴾ [النحل ٣٦] وە بەڕاستی لە هەمو گەل‌و هۆزێک دا پێغەمبەرێکمان ناردوە کە پێیان بڵێت تەنها الــلّٰــه بپەرستن و لە عبادەتی طاغــــوت دور بکەونەوە . وە پەرستش بۆ کردن تەنها حەقی الــلّٰــه ﷻ وە تایبەت ترین تایبەتمەندیەکانی ئولوهیەتی الــلّٰــه یه ﷻ   عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: (اللَّهُ ذُو الْأُلُوهِيَّةِ وَالْمَعْبُودِيَّةِ عَلَى خَلْقِهِ أَجْمَعِينَ الــلّٰــه واتا خاوەن ئیلاهیەت‌و خوایەتی و پەرستراوی لەسەر هەمو بەندەو دروستکراوەکانی )

📚«تفسیر الطبري»

-بۆیە هەر کەسێک بانگەشەی ئەوەی کرد بە جۆرێک لە جۆرەکان پەرستشی بۆ بکرێت لە پەرستش‌و عیبادەت گەلێک کە تەنها حەقی الــلّٰــه یە ئەوە طاغــــوتە