SMC CLERK - 2026 (DG STUDY)

4 . જો સરકારી કર્મચારી બપોર પછી નવી જગ્યાનો હવાલો સંભાળે, તો તેને તે નવી જગ્યાનો પગાર ક્યારથી મળવાપાત્ર થાય છે? (a) તે જ દિવસથી (b) મહિનાની શરૂઆતથી (c) અનુગામી દિવસથી (d) સરકાર નક્કી કરે તે દિવસથી જવાબ: c સમજૂતી: ● વહીવટી અને નાણાકીય હિસાબોની ચોકસાઈ માટે પગારની ગણતરીનો સમયગાળો અત્યંત સચોટ હોવો જોઈએ. નિયમ-૨૮ (પગાર અને ભથ્થાં કઈ તારીખથી અસરકારક બને) આ અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. ● સરકારી કચેરીઓમાં 'Forenoon' (બપોર પહેલાં) અને 'Afternoon' (બપોર પછી) એ માત્ર સમય નથી, પરંતુ કાયદાકીય અસરો ધરાવતા શબ્દો છે. નિયમ-૨૮ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો કોઈ સરકારી કર્મચારી બદલી કે બઢતીના પ્રસંગે તે દિવસના 'બપોર પહેલાં' (Before noon) નવી જગ્યાની ફરજોનો હવાલો સંભાળે, તો તે જ દિવસથી તેને તે નવી જગ્યાના ઊંચા પગાર અને ભથ્થાં મેળવવાનો હક પ્રાપ્ત થાય છે. ● પરંતુ, જો તે 'બપોર પછી' (Afternoon) હવાલો સંભાળે, તો તે દિવસ માટે તેને તેની જૂની જગ્યાનો જ પગાર મળે છે, અને નવી જગ્યાનો પગાર તેના પછીના દિવસથી એટલે કે "અનુગામી દિવસથી" (From the next day) અસરકારક બને છે. ● દાખલા તરીકે, જો જુનિયર ક્લાર્ક તરીકે બઢતી પામેલ વ્યક્તિ તારીખ ૫મી એ બપોરે ૩ વાગ્યે ચાર્જ લે, તો ૫મી તારીખનો પગાર તેને તેના અગાઉના દરજ્જા મુજબ મળશે, જ્યારે ૬ઠ્ઠી તારીખથી તેને જુનિયર ક્લાર્કના સ્કેલ મુજબ પગાર મળશે.   5 . ગુજરાત મુલ્કી સેવા નિયમોમાં છૂટછાટ આપવાનો આદેશ કયા વિભાગની પૂર્વસંમતિ સિવાય બહાર પાડી શકાતો નથી? (a) સામાન્ય વહીવટ વિભાગ (b) મહેસૂલ વિભાગ (c) ગૃહ વિભાગ (d) નાણા વિભાગ જવાબ: d સમજૂતી: ● સરકારી વહીવટમાં નિયમોનું પાલન કડક રીતે થવું જોઈએ, પરંતુ અમુક અપવાદરૂપ કિસ્સાઓમાં માનવીય અભિગમ અપનાવવો પડે છે. નિયમ-૪ (છૂટછાટની સત્તા - Power to Relax) સરકારને એવી સત્તા આપે છે કે જ્યારે સરકારને ખાતરી થાય કે કોઈ ચોક્કસ નિયમના કડક અમલથી કોઈ વ્યક્તિ કે કર્મચારીઓના વર્ગને 'અનુચિત મુશ્કેલી' (Undue hardship) ઊભી થાય તેમ છે, ત્યારે સરકાર લેખિતમાં કારણો નોંધીને તે નિયમમાં છૂટછાટ આપી શકે છે. ● જોકે, આ સત્તાનો દુરુપયોગ ન થાય અને રાજ્યની તિજોરી પર અયોગ્ય આર્થિક બોજો ન પડે તે માટે, નિયમ-૪ ના પરંતુક (Proviso) માં એક મજબૂત કાનૂની બ્રેક લગાવવામાં આવી છે. તે મુજબ, કોઈપણ વિભાગ પોતાના સ્તરે મનસ્વી રીતે નિયમોમાં છૂટછાટ આપી શકતો નથી; આવો કોઈપણ આદેશ ફરજિયાતપણે "રાજ્ય સરકારના નાણા વિભાગની પૂર્વસંમતિ" (Prior concurrence of the Finance Department) સિવાય બહાર પાડી શકાતો નથી. ● આ બાબત દર્શાવે છે કે GCSR-2002 ના અમલીકરણ અને તેના નાણાકીય પાસાઓ પર નાણા વિભાગનું સર્વોચ્ચ નિયંત્રણ છે.

1 . એક વર્ષ કરતાં ઓછી નોકરી ધરાવતા હંગામી કર્મચારીએ રાજીનામું આપવા માટે કેટલા સમયની નોટિસ આપવી પડે છે? (a) એક માસ (b) એક અઠવાડિયું (c) પંદર દિવસ (d) ત્રણ માસ જવાબ: b સમજૂતી: ● સરકારી નોકરીમાંથી રાજીનામું (Resignation) આપવાની પ્રક્રિયા અને તેના નિયમો નિયમ-૩૬ હેઠળ અત્યંત સ્પષ્ટ રીતે આલેખવામાં આવ્યા છે. સરકારી વહીવટમાં અચાનક કોઈપણ કર્મચારી કામ છોડીને જતો રહે તો જાહેર સેવામાં મોટો વિક્ષેપ પડી શકે છે. આથી નોટિસ પિરિયડનો કન્સેપ્ટ દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. ● નિયમ-૩૬(૧) મુજબ, કાયમી સરકારી કર્મચારી અથવા જેને એક વર્ષ કરતાં વધુ સમયની સળંગ નોકરી થઈ ચૂકી હોય તેવો હંગામી કર્મચારી રાજીનામું આપવા ઈચ્છે, તો તેણે પોતાના નિમણૂક સત્તાધિકારીને ફરજિયાતપણે 'એક માસની' (૩૦ દિવસની) લેખિત નોટિસ આપવી પડે છે. ● પરંતુ, આ જ નિયમના પરંતુક (Proviso) માં એવી વિશેષ જોગવાઈ છે કે, જો કોઈ હંગામી કર્મચારીની નોકરીનો સમયગાળો હજુ 'એક વર્ષ કરતાં ઓછો' હોય, તો તેને એક માસની નોટિસ આપવાની જરૂર નથી; આવા કર્મચારીના કિસ્સામાં નોટિસનો સમયગાળો માત્ર 'એક અઠવાડિયાનો' (૭ દિવસનો) રહેશે. ● આ ઉપરાંત, નિયમ-૩૬(૬) સત્તાધિકારીને એવો અધિકાર આપે છે કે જો સરકારને એમ લાગે કે કર્મચારીને નોટિસ પિરિયડ માટે ફરજ પર રાખવો હિતાવહ નથી, તો સત્તાધિકારી તે બાકી રહેતા નોટિસ પિરિયડનો પગાર અને ભથ્થાં એડવાન્સમાં ચૂકવીને કર્મચારીને તે જ દિવસે સત્વરે નોકરીમાંથી છૂટો કરી શકે છે.   2 . જો કોઈ સરકારી કર્મચારીના જન્મનું વર્ષ અને મહિનો ખબર હોય પણ ચોક્કસ તારીખની જાણ ન હોય, તો કઈ તારીખને તેની જન્મ તારીખ ગણવામાં આવે છે? (a) મહિનાની પહેલી તારીખ (b) મહિનાની પંદરમી તારીખ (c) મહિનાની સોળમી તારીખ (d) મહિનાની છેલ્લી તારીખ જવાબ: c સમજૂતી: ● સેવાપોથી (Service Book) માં જન્મ તારીખની નોંધણી કરવી એ કર્મચારીના સમગ્ર સેવાકાળ, બઢતી અને નિવૃત્તિ માટે સૌથી સંવેદનશીલ અને નિર્ણાયક પ્રક્રિયા છે. ભૂતકાળમાં, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી આવતા કર્મચારીઓ પાસે જન્મના સચોટ દસ્તાવેજો કે પ્રમાણપત્રો ન હોવાથી, વહીવટી તંત્રમાં જન્મ તારીખ નક્કી કરવામાં મોટી સમસ્યાઓ સર્જાતી હતી. ● આ વહીવટી ગૂંચવાડાના કાયમી નિરાકરણ માટે નિયમ-૪૦(૨) માં એક અત્યંત સચોટ ગાણિતિક અને વહીવટી ફોર્મ્યુલા આપવામાં આવી છે. આ નિયમ મુજબ: (૧) જો કર્મચારીને માત્ર તેના જન્મના 'વર્ષ'ની જ જાણ હોય (દા.ત. ૧૯૮૫), પરંતુ મહિનો અને તારીખ બિલકુલ યાદ ન હોય, તો તે વર્ષની મધ્યની તારીખ એટલે કે '૧લી જુલાઈ' ને સત્તાવાર જન્મ તારીખ તરીકે ગણી લેવામાં આવે છે. (૨) પરંતુ, જો કર્મચારીને જન્મનું વર્ષ અને 'મહિનો' બંને ખબર હોય (દા.ત. ઓગસ્ટ ૧૯૮૫), પણ ચોક્કસ તારીખની જાણ ન હોય, તો તે મહિનાની મધ્યની તારીખ એટલે કે '૧૬મી તારીખ' (દા.ત. ૧૬મી ઓગસ્ટ ૧૯૮૫) ને તેની કાયદેસરની જન્મ તારીખ ગણવામાં આવે છે. ● આ નિયમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે નિવૃત્તિ પેન્શન (Pension) અને ગ્રેચ્યુઇટીની ગણતરી વખતે કોઈપણ પ્રકારનો કાનૂની કે વહીવટી વિવાદ ઊભો ન થાય.   3 . કઈ જગ્યા પર નિમણૂક પામેલ કર્મચારીનો ધારણાધિકાર કોઈપણ સંજોગોમાં મોકૂફ રાખી શકાતો નથી? (a) અવેજી જગ્યા પર (b) મુદતી જગ્યા પર (c) હંગામી જગ્યા પર (d) રાજ્યેતર સેવા પર જવાબ: b સમજૂતી: ● 'ધારણાધિકાર' (Lien) એ સિવિલ સર્વિસ કાયદાનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત છે. નિયમ-૯(૪૩) મુજબ, ધારણાધિકાર એટલે સરકારી કર્મચારીનો કોઈ કાયમી જગ્યા પર પોતાનો કાયમી હક જાળવી રાખવાનો અધિકાર. જ્યારે કર્મચારી રજા પર જાય, વિદેશ તાલીમમાં જાય કે અન્ય ખાતામાં ડેપ્યુટેશન (રાજ્યેતર સેવા) પર જાય, ત્યારે તેની મૂળ કાયમી જગ્યા પર તેનો ધારણાધિકાર જળવાઈ રહે છે, જેથી પરત ફર્યા બાદ તે બેરોજગાર ન બની જાય. ● નિયમ-૨૩ (ધારણાધિકારની મોકૂફી - Suspension of Lien) સ્પષ્ટ કરે છે કે જો કોઈ કર્મચારીને ભારત બહાર પ્રતિનિયુક્તિ પર મોકલવામાં આવે તો સક્ષમ સત્તાધિકારી તેનો ધારણાધિકાર કામચલાઉ ધોરણે મોકૂફ રાખી શકે છે. ● પરંતુ, નિયમ-૨૩(૩) માં એક અત્યંત અગત્યનો કાયદાકીય અપવાદ આપવામાં આવ્યો છે. આ અપવાદ મુજબ, "મુદતી જગ્યા" (Tenure post) (એવી જગ્યા જે કોઈ વ્યક્તિ ચોક્કસ મર્યાદિત સમય પૂરતી જ ધારણ કરી શકે, દા.ત. ૩ કે ૫ વર્ષ) પર નિમણૂક પામેલ કર્મચારીનો ધારણાધિકાર કોઈપણ સંજોગોમાં મોકૂફ (Suspend) રાખી શકાય નહીં. ● જો આવા કર્મચારીને અન્ય કોઈ કાયમી જગ્યા પર કાયમી ધોરણે નીમવામાં આવે, તો મુદતી જગ્યા પરનો તેનો ધારણાધિકાર ફરજિયાતપણે અને તત્કાળ અસરથી સમાપ્ત (Terminate) કરવો જ પડે છે.

📝જય હિન્દ મિત્રો, ઉપર આપેલા પ્રશ્નોના સાચા વિકલ્પો અને તેની સંપૂર્ણ સમજૂતી નીચે મુજબ છે: 👇