The Legal Oracle(Ye_Hig Mahider)

የኢትዮጵያ የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት ክፍያ አዋጅቁጥር ፲፬፻፩/፪ሺ፲፰፣ በህጋዊ ይዘቱ የላቀ እና ማህበራዊኃላፊነትን ያገናዘበ የአካባቢ ጥበቃ ፋይናንስ ማዕቀፍንአቅርቧል፡፡ ገበያ-መር የሆነውን የአካባቢ ሀብት ምጣኔሃብታዊ ግምት፣ ከአስገዳጅ እና ማህበረሰብ-መር የጥቅምመጋራት ሥርዓቶች ጋር በጥብቅ በማስተሳሰር፣ ረቂቅ አዋጁቁጥጥር የለሽ የተፈጥሮ ሀብት ንግድን (unchecked commodification) አደጋ ያስቀራል፡፡ ይህ የህግ ማዕቀፍ ሙሉእምቅ አቅሙን ማሳካት እንዲችል፣በሚኒስትሮች ምክርቤት እና በባለሥልጣኑ ወደፊት የሚወጡት ደንቦች እናመመሪያዎች፣ የማህበረሰብ አደረጃጀቶችን ለመፍጠር እናአደራዳሪዎችን ለመመዝገብ ግልጽና ተደራሽ የሆኑአሰራሮችን መዘርጋት ይኖርባቸዋል፡፡ በአግባቡ ተግባራዊከተደረገ፣ ይህ አዋጅ የኢትዮጵያን ሥነ-ምህዳራዊ ደህንነትለማረጋገጥ ብቻ ሳይሆን በታዳጊው ዓለም (Global South) ለሚኖር ፍትሃዊ የአካባቢ አስተዳደር እንደ አብነትየሚያገለግል ትልቅ የህግ ሰነድ ይሆናል፡፡    

ፍትሃዊ የጥቅም መጋራት እና የማህበረሰብ አስተዳደር፡የኢትዮጵያን አዲስ የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት ክፍያ የህግ ማዕቀፍ ሂሳዊ ዳሰሳ   በፌቨን አልማው ወሌ   ፩. መግቢያ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት ክፍያ(Payment for Ecosystem Services - PES) ሥርዓቶችመስፋፋት፣ በባህላዊው "ትዕዛዝ እና ቁጥጥር" (command-and-control) አሰራር ላይ የተመሰረተውንየአካባቢ ጥበቃ ህግ ወደ ገበያ-መር የኢኮኖሚማበረታቻዎች በማሸጋገር ረገድ መዋቅራዊ የፍልስፍናለውጥን (paradigm shift) እያመጣ ይገኛል፡፡እጅግ የበለጸገየብዝሃ ሕይወት ሀብት ያላት ኢትዮጵያ፣ እነዚህን አሰራሮችተግባራዊ በዚህ አመት ጥቅምት ወር ውስጥ የሥርዓተምህዳር አገልግሎት ክፍያ ረቂቅ አዋጅ ቁጥር ፲፬፻፩/፪ሺ፲፰(1401/2026) የተሰኘውን የህግ ማዕቀፍ  አውጥታለች፡፡ምንም እንኳን አዋጁ ዋነኛ ዓላማ በፈቃደኝነት ላይበተመሰረቱ ግብይቶች ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እናአካባቢያዊ አስተዋጽኦዎችን ማሳደግ ቢሆንም፣ የህጉእውነተኛ ስኬት የሚለካው በሀብት ስርጭት ፍትሃዊነቱ (distributive justice) ላይ ይሆናል፡፡ ይህ ጽሁፍ ረቂቅ አዋጁንበሂሳዊ መንገድ የሚተነትን ሲሆን፣ የህጉ ፅንሰ-ሀሳባዊመዋቅር፣ የውል መስፈርቶች፣ እና ተቋማዊ አደረጃጀቶችፍትሃዊ የጥቅም መጋራትን እና የማህበረሰብ-መርአስተዳደርን እንዴት እንደሚያስተናግዱ ይመረምራል፡፡   ፪. ፅንሰ-ሀሳባዊ መዋቅር፡ ጥበቃን ከኢኮኖሚያዊ እሴት ጋርማስተሳሰር   አዋጁ ዓለም አቀፋዊ ተቀባይነት ያለውን የሥርዓተ ምህዳርአገልግሎት ክፍያ ትርጓሜ በተገቢው ሁኔታ በህጉ ውስጥያካተተ ሲሆን፣ ይህንንም 'ተጨማሪነት' (additionality) እና 'ቅድመሁኔታ' (conditionality) በሚሉት መርሆች አጽንቶታል፡፡አንቀጽ ፪(፫) የሥርዓተ-ምህዳር አገልግሎት ክፍያንሲተረጉም፣ አገልግሎት አቅራቢው አገልግሎቱንበዘላቂነትእስካቀረበ ድረስ ብቻ በአገልግሎት ተጠቃሚውየሚገዛበትና በፈቃደኝነት ላይ የተመሰረተ ግብይት መሆኑንይደነግጋል፡፡   ከሁሉም በላይ፣ ህጉ ክፍያዎች "ተጨማሪነትን" ማለትምከሥርዓተ ምህዳር አገልግሎቱ መነሻ ልኬት (baseline) ላይየጨመረ የሥርዓተ ምህዳር ማሻሻልን እንዲያንጸባርቁያስገድዳል፡፡ ቅድመ ሁኔታን እና ተጨማሪነትን በግልጽበማካተት፣ አዋጁ ለነበሩ የተፈጥሮ ሀብት ይዘቶች ብቻ የሚፈጸሙስመ-ክፍያዎችን (nominal payments) በማስቀረት የተፈጥሮካፒታል እውነተኛ መሻሻል እንዲኖር ያስገድዳል፡፡ ሆኖም፣"የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት አቅራቢ" የሚለውህጋዊትርጓሜ "ከመሬት ወይም ከተፈጥሮ ሀብት ጋርበተያያዘ ባለመብት የሆነ ሰው" ተብሎ መቀመጡ ከመሬትይዞታ መብት ጋር የተያያዙ ጥያቄዎችን ሊያስነሳ ይችላል፡፡መሬት የመንግስትና የሕዝብ ብቻ በሆነበት በኢትዮጵያህጋዊ ማዕቀፍ፣ረቂቅ አዋጁ የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎትአቅራቢዎችን ህጋዊ ተሳትፎ ለማረጋገጥ በመገልገል መብት(usufructuaryrights) ላይ መመስረቱ ተገቢ ነው፡፡ በመሆኑምየመንግስት ልማት ድርጅቶች ብቻ ሳይሆኑ የአካባቢውየመሬት ይዞታ ያላቸው አርሶ አደሮች እና ማህበረሰቦችበእነዚህ አዋጭ የውል ስምምነቶች ውስጥ መግባትመቻላቸውን ማረጋገጥ ለአካባቢያዊ ፍትህ (environmental justice) እጅግ ወሳኝ ነው፡፡   ፫. የጥቅም መጋራት ሥርዓቱን መገምገም   አዋጁ ፍትሃዊነትን ከማረጋገጥ አኳያ የያዘው እጅግየላቀው ድንጋጌ በክፍል አራት፣ በተለይም በአንቀጽ ፲ ሥርየሰፈረውናዝርዝር የጥቅም መጋራት ስምምነቶችንየሚያስገድደው ክፍል ነው፡፡ በዓለም አቀፍ ደረጃ፣ የሥርዓተምህዳር አገልግሎት ክፍያ (PES) ማዕቀፎች ጉልበት ያላቸውአካላት በተገለሉ ማህበረሰቦች ኪሳራ የተፈጥሮ ሀብትንበሚቀራመቱበት ሥርዓት (green grabbing) በተደጋጋሚይተቻሉ፡፡    አዋጁ ይህንን ስጋት በቀጥታ ይፈታዋል፡፡ አንቀጽ ፲(፩) እንደሚደነግገው ማንኛውም የጥቅም መጋራት ስምምነትየሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት ክፍያ ስምምነቱ ተግባራዊከመደረጉ (ከመፈረሙ) አስቀድሞ መከናወን እንዳለበትያስገድዳል፡፡ ከዚህም በበለጠ፣ በአንቀጽ ፲(፪)(ሐ) መሰረትየጥቅም መጋራት ሥርዓቱ "የህብረተሰብ መሰረት ባላቸውናህብረተሰቡን በውሳኔ ሰጪነት በሚያሳትፉ የሥርዓተምህዳር ልማት እና ጥበቃ ማህበራት" መቋቋም አለበትይላል፡፡ ይህ በኢትዮጵያ የአካባቢ ጥበቃ ህግ ታሪክ ውስጥ እጅግ ትልቅ መዋቅራዊ እርምጃነው፡፡ የተፈጥሮ ሀብት አስተዳደርን ዴሞክራሲያዊማድረግን በህግ በማስገደድ፣ የፋይናንስ ፍሰቶች ከመንግስት መርሃግብሮች፣ ከግል ተቋማት፣ ወይም ከዓለም አቀፍ ፈንድምይሁኑ—በቢሮክራሲያዊ ማነቆዎች ሳይስተጓጎሉ በቀጥታለማህበረሰብ አደረጃጀቶች እንዲደርሱ ያደርጋል፡፡   በተጨማሪም፣ አሰራሩ "ውጤት ያስገኙ አካላትንየሚያበረታታ እና ዝቅተኛ አስተዋፅኦ ላላቸው በተመሳሳይዝቅተኛ ጥቅም የሚያስገኝ መሆን አለበት" የሚለውመስፈርት ማህበረሰቡ የሀብቱ ባለቤትነት ስሜትእንዲሰማውና፣ የአካባቢውን የኢኮኖሚ ማበረታቻዎችከዓለም አቀፍ የአካባቢ ጥበቃ ግቦች ጋር ቀጥታእንዲቆራኙ ያደርጋል፡፡   ፬. ተቋማዊ የጥበቃ ሥርዓቶች፡ አደራዳሪዎች እናተጠያቂነት   በዓለም አቀፍ የሥርዓተ ምህዳር አገልግሎት ገዢዎች(ተጠቃሚዎች) እና በአካባቢው ማህበረሰብ (አቅራቢዎች) መካከል ያለውን የተፈጥሮ የሃይል እና የመረጃ ሚዛንመዛባት ለማስተካከል፣ የረቂቅ አዋጁ ክፍል አምስት"የአደራዳሪ" (Intermediary) ሚናን በህግ ያስተዋውቃል፡፡በባለሥልጣኑ ፈቃድ የሚሰጣቸው አደራዳሪዎች የዋጋትመናን የመወሰን፣ የገንዘብ ድጎማዎችን የማግኘት እናስምምነቶችን የማዘጋጀት ሙያዊ ድጋፍ የመስጠትኃላፊነት ተጥሎባቸዋል፡፡ አደራዳሪዎችን በህጋዊ መዋቅሩ ውስጥ በማካተት፣ ረቂቅአዋጁ የአካባቢው ማህበረሰቦች ከዓለም አቀፍ የካርቦን እናየብዝሃ-ሕይወት ገበያዎች እንዳይገለሉ የሚያደርጋቸውንየግብይት ወጪዎች እና የመረጃ ክፍተቶች በእጅጉይቀንሳል፡፡ ሆኖም፣ ህጉ አደራዳሪዎች ለማህበረሰቡ ታማኝየሙያ አጋሮች ሆነው መስራታቸውን በተግባር ማረጋገጥአለበት፡፡ በአንቀጽ ፲፪ ሥር የተደነገገው ጥብቅ የክትትል፣ሪፖርት እና ማረጋገጫ መስፈርት፣ እንዲሁም ባለሥልጣኑሆን ተብሎ በሚቀርብ ሀሰተኛ መረጃ ወይም በአካባቢ ህግጥሰት ምክንያት ስምምነቶችን እስከመሰረዝ የተሰጠውስልጣን፣ ጠንካራ የተጠያቂነት ማዕቀፍን ይፈጥራል፡፡ ከዚህም በተጨማሪ፣ ረቂቅ አዋጁ የስጋት ክፍፍልን (risk allocation) በተመለከተ የላቀ አሰራርን አስተዋውቋል፡፡በአንቀጽ ፲፭(፪) መሰረት ከአቅም በላይ በሆኑ ምክንያቶች(እንደ የተባይ መወረር፣ የዝናብ ሁኔታ መለዋወጥ፣ እናየተፈጥሮ የእሳት አደጋ) ለሚከሰትና ሊወገድ ለማይችልአደጋ፣ ተዋዋይ ወገኖች ኪሳራን የሚጋሩበት ሁኔታ ላይመስማማት እንዳለባቸው ያስገድዳል፡፡ ይህ ድንጋጌ ተጋላጭየሆኑ የአካባቢው ማህበረሰቦችን (አቅራቢዎችን) በአየርንብረት ለውጥ ምክንያት ከሚመጡ ስነ-ምህዳራዊአደጋዎች እና ከዚህ ጋር ተያይዘው ሊመጡ ከሚችሉ ከባድየፋይናንስ እዳዎች ይታደጋቸዋል፡፡   ፭. ማጠቃለያ  

በቀጣይ ፅሁፍ አዲሱ የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ህጉ ከሰበር ስነ ስርዓት መመሪያው ቁጥር 17/2015 ጋር ያለውን አንድነትና ልዩነት እንዲሁም ተግባራዊ አፈፃፀሙን ለማቅረብ ይሞክራል!

ሆኖም፣ የዝርዝሮቹ አመላካች ባህሪ የራሱ የሆኑ ችግሮችን ይዞ የሚመጣ መሆኑን ማስተዋል ይገባል። በመጀመሪያ ደረጃ የሕጋዊ እርግጠኝነት እጦት (legal uncertainty) የሚባለውን ችግር የሚያስከትል ሲሆን፣ ጠበቆችና ተከራካሪዎች የሰበር ችሎቱ ምን ላይ እንደሚቀበል በትክክል ለማወቅ ይቸገራሉ። ሁለተኛ፣ የሰበር ሙግት ጎርፍ (cassation flooding) የሚባል ችግር ሊፈጠር ይችላል፤ ምክንያቱም ክፍት የሆነ ዝርዝር የሰበር ችሎቱን በብዛት ሙግቶች ስር ሊያስደፍን ስለሚችል ነው። ሦስተኛ ደግሞ የውሳኔ አለመጣጣም ሊከሰት ይችላል፣ ምክንያቱም የተለያዩ ችሎቶች "ተመሳሳይ ስሕተት" ምን እንደሆነ የተለያየ ግንዛቤ ሊኖራቸው ስለሚችል ነው። ስለዚህ የአመላካችነት ግንዛቤ በ"ተመሳሳይነት መስፈርት" የተገደበ ሊሆን ይገባል፤ ይህም ችሎቱ የተደነገጉትን መስፈርቶች በተመሳሳይ ሀረጎች/ቃላት የሚገባ ስሕተት ብቻ ሊጨምር እንደሚችል የሚያረጋግጥ መርህ ነው። 5. የልዩነቶቹ ሕጋዊና ተግባራዊ አንድምታዎች 5.1. የልዩ ህግ መርህና የተግባራዊ ቅድሚያ በሕግ ትርጓሜ ጠቅላላ መርሆዎች መሠረት፣ ልዩ ሕግ (lex specialis) በአጠቃላይ ሕግ (lex generalis) ላይ ቅድሚያ ይኖረዋል። ስለዚህ በወንጀል ጉዳዮች ላይ የሚቀርቡ የሰበር አቤቱታዎች በዋነኛነት በወንጀል ሥነ-ሥርዓትና ማስረጃ ሕግ አንቀጽ 345 ላይ መመሥረት የሚገባቸው ሲሆን፣ በሲቪል፣ ንግድና አስተዳደር ጉዳዮች ላይ ግን የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ አንቀጽ 2(4) ተግባራዊ ይሆናል። ሆኖም፣ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ ራሱ "የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ሁሉንም ጉዳዮች የሚመለከት" መዋቅራዊ ሕግ በመሆኑ፣ የሁለቱ ድንጋጌዎች መስተጋብር አንዳንድ ጥያቄዎችን ያስነሳል። ለምሳሌ፣ አንድ የወንጀል ሰበር አመልካች የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ ላይ ብቻ የተደነገጉ መስፈርቶችን - ለምሳሌ "የአስተዳደር ድርጊት" የሚለውን - መጥቀስ ይችል ይሆን ወይ? ወይም በወንጀል ጉዳይ ላይ የተሰጠ የሰበር ቅድመ-ውሳኔ በፍትሃ ብሔር ጉዳዮች ላይ አስገዳጅ ሊሆን ይችል ይሆን ወይ? የመሳሰሉት ጥያቄዎች በወደፊት የሰበር ችሎቱ ስነ ህግና አሰራር (jurisprudence) ምላሻቸውን የሚያገኙ ጥያቄዎች ናቸው። 5.2. የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ሚዛን የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር ሦስት ስር "የወንጀል ሕግ መርሆዎች መጣስ" ድንጋጌ ብቻውን አስፈላጊ የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ድንበር ሆኖ ያገለግላል። ይህ ድንጋጌ የሕጋዊነት መርህ፣ የተከሳሽ ጥቅም/መብት መከበር መርህን፣ ለአንድ እና ለተመሳሳይ ጉዳይ በድጋሚ ያለመከሰስና ያለመቀጣት መርህ፣ እንዲሁም የማስረጃ መመዘኛ መርሆዎች ሲጣሱ ለሰበር ብቁ መሆኑን የሚያረጋግጥ መሆኑን ግልጽ ያደርጋል። በዚህም ምክንያት የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕጉ የሰብዓዊ ነፃነት ጥበቃን ከፍ ያለ ደረጃ ላይ ያስቀመጠና ችሎቱም ጥልቅ መርመራ እንዲያደርግ የህግ ማዕቀፍ የሚሰጥ መሆኑ ይታያል። 5.3. የፍርድ ቤቶች ተግባራዊ ሂደት ይህ ድርብ የሰበር ሥርዓት (dual-track cassation system) በተግባር ሲታይ የራሱ የሆኑ ችግሮችን ይዞ ይመጣል። በመጀመሪያ ደረጃ ጠበቆች በትክክል የጉዳዩን ዘርፍ መለየትና አግባብነት ያለውን ድንጋጌ መጥቀስ ይኖርባቸዋል፤ ይህ ደግሞ የሕግ ሙያዊ ጥንቃቄንና ጥልቅ ግንዛቤን ይጠይቃል። በተጨማሪም፣ ሰበር ችሎቱ ራሱ በተለያዩ ድንጋጌዎች ላይ ወጥ የሆነ ትርጓሜ መስጠት ይኖርበታል፤ አለበለዚያ የሕግ ትርጓሜ ግጭት ሊፈጠር ይችላል። በመጨረሻም የሕግ አስተማሪዎች ሁለቱን የህግ ማዕቀፎች በሚያነፃፅር መንገድ ማስተማር የሚገባቸው ሲሆን፣ ይህም ተማሪዎች የሁለቱን የህግ ማዕቀፎችች ጥቃቀን ልዩነቶች በደንብ እንዲረዱ ለማድረግ አስፈላጊ ነው። 5.4. የሕግ ማሻሻያ አስፈላጊነት ከላይ የተገለጹት ጉዳዮች ሕግ አውጪው የተለያዩ ማሻሻያዎችን እንዲያደርግ የሚጠይቁ ናቸው። በመጀመሪያ የሁለቱ የህግ ማዕቀፎች ድንጋጌዎች ጥቅል የመግቢያ ልኬት ቋንቋ ማለትም “ፍትህን የሚያዛባ” (grossly distresses justice) እና "በሕግ ሥርዐቱ ላይ መናጋት የሚፈጥር"(disrupt the legal system) የሚሉትን ማመሳሰል ይገባል። በተጨማሪም የ"ተመሳሳይነት መስፈርት" በሁለቱም የህግ ማዕቀፎች ላይ በግልጽ ማስቀመጥ የሕጋዊ እርግጠኝነትን የሚያሳድግ ሲሆን፣ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ ስር ያሉ መስፈርቶች በወንጀል ስነ ስርዓት እና ማስረጃ ህጉ ውስጥ ከተቀመጡት መስፈርቶች ውስጥ የተግባራዊነት ሁኔታን በማብራራት ድንጋጌ ማስተካከል ለድርብ-ሰበር ሥርዓቱ ግልጽነት ወሳኝ ጉዳይ ነው የሚል እምነት አለኝ። 6. ማጠቃለያና ምክረ-ሀሳቦች ከላይ እንዳየነው ህጎቹ ተመሳሳይ የሆኑ መስፍርቶችን የተጠቀሙበት አጋጣሚ አለ፡፡ ሁለቱም ህጎች በሕገ-መንግሥት ጥሰት፣ በተሳሳተ የሕግ ትርጓሜ፣ በጭብጥ ስሕተት፣ በዳኝነት መከልከል፣ በፍርድ አፈጻጸም ስሕተትና በሥልጣን ጉድለት ላይ የጋራ መሠረት ያላቸው መሆኑን ሰነዶቹ ያሳያሉ። በሌላ በኩል በተወሰኑ መስፈርቶች ላይ ልዩነት የሚያሳዩ ሁነው ይታያሉ፤ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ የአስተዳደር ሕግን ሲጨምር፣ የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕጉ የወንጀል መርሆዎችን፣ የተዛባ ትርጓሜን እና የሥልጣን ክፍፍልን ያካተተ ሁኖ ይገኛል። ከዚህም በተጨማሪ ህጎቹ ወደ ሰበር የክርክር ሂደት የመግቢያ ልኬት የቋንቋ ልዩነት የሚያሳዩ ሁነው ይገኛሉ፡፡ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ "ፍትህን በጉልህ ማዛባት" የሚል ሀረግ ሲጠቅም አዲሱ የወ/መ/ስ/ስርዓትና የማስረጃ ህጉ ደግሞ "በሕግ ሥርዐቱ ላይ መናጋት መፍጠር" የሚለውን ሀረግ ያስቀመጠ ሲሆን እነዚህ ሁሉት ወደ ስርዓቱ መግቢያ ልኬቶች የተለያየ የፍልስፍና አቅጣጫን የሚያመለክቱ ናቸው። ህጎች ከዝርዝር መስርቶቹ ሕጋዊ ባህሪ አንፃር ሲታዩ ሁለቱም ዝርዝሮች አመላካች (indicative) እንጂ አሳሪ (exhaustive) አለመሆናቸውን ያረጋግጣል፤ የ"መሠረታዊ የሕግ ስሕተት" ፅንሰ-ሀሳብ የኢትዮጵያ የሰበር ሥርዓት ልብ ነው ለማለት ይቻላል። ከላይ በወፍ በረር የታየው የሁለቱ ህጎች ሂሳዊ ትንታኔ የሚያሳየው፣ ይህ ጽንሰ-ሀሳብ በዝግመተ-ለውጥ ላይ ያለ ሕጋዊ ግንባታ መሆኑን ነው። የሕግ አውጪው፣ የፍርድ ቤቶችና የሕግ ማህበረሰቡ ጥምር ጥረት የሰበር ሥርዓቱን ሕገ-መንግሥታዊ አላማ ማለትም የሕግ ትርጓሜ ወጥነት ማረጋገጥና የፍትህ መሠረታዊ መዛባቶችን ማረም፣ ለማሳካት አስፈላጊ ሲሆን፣ ድርብ-ሰበር ሥርዓቱ ውስብስብነት ሲኖረው የእያንዳንዱ የሕግ ዘርፍ ልዩ ባህሪን ለማስተናገድ የተቀረጸ ሕጋዊ ምላሽ መሆኑ ሊታወቅ ይገባል የሚል እምነት አለኝ። ማስታወሻ (Disclaimer) ይህ ጽሑፍ ለትምህርታዊና ለሕግ-አካዳሚካዊ የውይይት ዓላማ ብቻ የተዘጋጀ ሂሳዊ ትንታኔ እንጂ የሕግ ምክር (legal advice) ወይም የፍርድ ቤት መመሪያ አይደለም። ትንታኔው የተመሠረተው በፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁ. 1234/2013 አንቀጽ 2(4) እና በወንጀል ሥነ-ሥርዓትና ማስረጃ ሕግ አንቀጽ 345 ፊደላዊ ይዘት ላይ ሲሆን፣ የተወሰኑ የፍርድ ቤት ቅድመ-ውሳኔዎችን፣ የሕግ ጽሑፎችንና ዝርዝር የግብረ-መልስ ማጣቀሻዎችን ማካተት ይገባ ነበር። በማንኛውም ተግባራዊ የሰበር አቤቱታ ወይም የሕግ ሙግት ላይ የተመረጠ የሕግ ባለሙያ ማማከር አስፈላጊ መሆኑን አይርሱት!!

ይህ ምናልባት ከሁሉም በላይ ወሳኝ መለያያ ነው። የፌዴራል አዋጁ "grossly distresses justice" ወይም "ፍትህን በከፍተኛ ደረጃ የሚያዛባ" የሚል የውጤት-ተኮር (consequentialist) መለኪያ ሲጠቀም፣ የወንጀል ሕጉ ግን "በሕግ ሥርዐቱ ላይ መናጋት የሚፈጥር" የሚል የስርዓት-ተኮር (systemic) መለኪያ ይጠቀማል። ይህ የቋንቋ ልዩነት ቀላል ሰዋሰዋዊ ጉዳይ ሳይሆን፣ የተለያየ የፍልስፍና አቀራረብ ያመለክታል። የፌዴራል አዋጁ የግለሰብ ፍትህን (individual justice) የሚመለከት ሲሆን፣ የወንጀል ሕጉ ደግሞ የስርዓት መረጋጋት (systemic stability) ላይ ይበልጥ ያተኩራል። በውጤት ደረጃ፣ የወንጀል ሕግ መለኪያው ምናልባት ትንሽ ሰፊ ሊሆን ይችላል፣ ምክንያቱም አንድ ስሕተት ግለሰቡን ጉዳት ሳይደርሰው እንኳ "ሥርዓቱን ሊያናጋ" ይችላል። 3.2.2. የስነ-ሕግ ትኩረት (Substantive Focus) ሁለቱ ድንጋጌዎች በስነ-ሕግ ትኩረታቸው ላይም ጉልህ ልዩነት ያሳያሉ። የፌዴራል አዋጁ ብቻ ያካተተውን ድንጋጌ ስንመለከት፣ "ከሕግ ጋር በሚቃረን መንገድ የተሰጠ የአስተዳደር ድርጊት ወይም ውሳኔ" የሚለው አንቀጽ 2(4)(ሰ) ድንጋጌ በወንጀል ሕጉ ውስጥ ሙሉ ለሙሉ የማይገኝ መሆኑን እናስተውላለን። ይህ ልዩነት የሚያሳየው የፌዴራል አዋጁ የሰበር ችሎቱ ሥልጣን ወደ የአስተዳደር ሕግ ጉዳዮች እንደሚዘረጋ ግልጽ የሕግ መሠረት የሚሰጥ መሆኑን ነው። በሌላ በኩል፣ የወንጀል ሕጉ ብቻ የያዘውን "የወንጀል ሕግ ጠቅላላ ክፍል የተደነገጉ መርሆዎችን መጣስ" የሚለው ድንጋጌ በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ ውስጥ የማይገኝ ሲሆን፣ ይህም የወንጀል ሕግ ጠቅላላ ክፍል ውስጥ የተቀመጡ መርሆዎችን (የሕጋዊነት መርህ የሆነውን nullum crimen sine lege፣ የጥፋተኝነት የሃሳብ ክፍልን የሚገልጸውን mens rea፣ የቅጣት ተመጣጣኝነትን እና እና የመሳሰሉትን) ጥሰትን ራሱን የቻለ መሠረታዊ የሕግ ስሕተት እንደሚያደርግ በግልጽ ያረጋግጣል። 3.2.3. የተዛባ የሕግ ትርጉም (Distorted Interpretation) እንደ ራሱን የቻለ መሠረት የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር አራት "የተዛባ የሕግ ትርጉምን መሠረት በማድረግ" የሚል ራሱን የቻለ መሠረት ሲያቀርብ፣ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ "የተሳሳተ የሕግ ትርጓሜ" (misinterpretation) የሚል አገላለጽ ብቻ ይጠቀማል። "የተዛባ" የሚለው ቃል ከ"የተሳሳተ" የበለጠ ጠንካራ ሲሆን፣ ሆን ተብሎ ወይም ስልታዊ የሆነ የሕግ መጣጥፍን የሚያመለክት ነው። ይህም የወንጀል ሕግ ለትርጓሜ መዛባት ጥብቅ አቋም መውሰዱን የሚገልጽ ሲሆን፣ በወንጀል ጉዳዮች ውስጥ የተከሳሽ መብት ጥበቃ ከፍተኛ ትኩረት እንደሚያስፈልገው የሚያመለክት ነው ተብሎ ይገመታል። 3.2.4. የሥልጣን ማዕቀፍ ልዩነት በሥልጣን ጉዳይ ላይ ሁለቱ ህጎች የተለያየ አቀራረብ የሚያሳዩ ሲሆን፣ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ በአንቀፅ 2(4) ፊደል (ረ) "በክርክሩ ጭብጥ ላይ ሥልጣን ማጣት" (subject-matter jurisdiction) የሚል ውስን አገላለጽ ሲጠቀም፣ የወንጀል ሕጉ ቁጥር ስምንት ግን "በሕግ ከተሰጠ የሥልጣን ክፍፍል ውጭ" (separation of powers) የሚል ሰፊ አገላለጽ ይጠቀማል። ይህ ልዩነት ጉልህ ሲሆን፣ የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕጉ ቃላት ይበልጥ ሰፊ በመሆናቸው የፍርድ ቤት ሥልጣን ጥሰትን ብቻ ሳይሆን በፍ/ቤትና በአስተዳደራዊ አካላት ወይም በሕግ አውጪው አካላት መካከል ያለውን የሥልጣን ክፍፍል መጣስ ሊሸፍን ይችላል። 3.2.5. የክፍት/ መዘርዝር አንቀጽ (Open-Ended Catch-All) በመጨረሻም፣ የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር ቁጥር ዘጠኝ "በሌሎች ተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ ተመስርቶ" የሚል ይዘት ያለው ሲሆን፣ ይህ ድንጋጌ የፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ ውስጥ ያልተካተተ ቁልፍ ልዩነት ነው። ይህ የክፍት መዘርዝር አንቀጽ የዝርዝሩን ሕጋዊ ባህሪ በሚመለከት በቀጣዩ ክፍል የሚተነተን መሠረታዊ ጥያቄን የሚያስነሳ ነው። 4. የዝርዝሮቹ ሕጋዊ ባህሪ፡ አመላካች (Indicative) ወይስ አሳሪ (Exhaustive)? 4.1. የጥያቄው አስፈላጊነት የዝርዝሮቹ ሕጋዊ ባህሪ መወሰን ለሰበር ችሎቱ ሥልጣን ስፋት ቀጥተኛ ተጽዕኖ አለው። ዝርዝሩ አሳሪ (numerus clausus) ቢሆን፣ ችሎቱ ከተደነገጉት መስፈርቶች ውጪ ምንም ዓይነት ሌላ ስሕተትን እንደ "መሠረታዊ" መቁጠር አይችልም። አመላካች ዝርዝር ቢሆን ግን፣ ችሎቱ የተዘረዘሩትን እንደ ምሳሌ በመውሰድ ተመሳሳይ ስሕተቶችን ሊያካትት ይችላል። ስለዚህ ይህ ጥያቄ የንድፈ-ሀሳብ ብቻ ሳይሆን፣ የሰበር ችሎቱ ተግባራዊ ሥልጣን ስፋት ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ያለው ወሳኝ ጉዳይ ነው። 4.2. የእያንዳንዱ ድንጋጌ ሕጋዊ ባህሪ ትንታኔ የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅን በተመለከተ፣ ድንጋጌው "either one or similar of the following basic errors" የሚል አገላለጽ የሚጠቀም ሲሆን፣ "ተመሳሳይ" (similar) የሚለው ቃል ራሱ የዝርዝሩን አመላካችነት በቀጥታ የሚያረጋግጥ ቃል ነው። ስለዚህ የፌዴራል አዋጁ ዝርዝር አመላካች (indicative/illustrative) ነው ብሎ መደምደም የሚቻል ሲሆን፣ ሆኖም ድንጋጌው "ተመሳሳይነት መስፈርት" (similarity test) በማስቀመጥ የተወሰነ ገደብ ጨምሯል፤ ይህም ደግሞ የጠቅላላ የክፍት ተፈጥሮውን በተወሰነ ድንበር ያስገድባል ማለት ነው። የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕግ አንቀጽ 345ን በተመለከተ ደግሞ፣ ቁጥር ዘጠኝ "በሌሎች ተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ ተመስርቶ" በሚለው ድንጋጌው የዝርዝሩን አመላካች ባህሪ ራሱ ሕግ አውጪው በውስጡ አስቀምጧል። ይህ ደግሞ የወንጀል ስነ ስርዓት እና የማስረጃ ሕጉ ዝርዝር በቀጥታ አመላካች መሆኑን የማያጠራጥር ማረጋገጫ ነው። 4.3. ሕገ-መንግሥታዊ ድጋፍ ይህ የአመላካችነት ድምዳሜ ከሕገ-መንግሥታዊ ድጋፍ ጋር የሚስማማ ነው። የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 80(3)(ሀ) ለፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት "መሠረታዊ የሕግ ስሕተትን" የመመልከት ሥልጣን የሚሰጥ ሲሆን፣ ይህ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን በተራ ሕግ (subordinate legislation) በታጨቀ ዝርዝር ሊገደብ አይችልም በሚል መርህ ላይ ተመስርቶ፣ የዝርዝሮቹ አሳሪነት ድምዳሜ ሕገ-መንግሥታዊ ውዝግብ ሊያስከትል ይችላል። ስለዚህ የአመላካችነት ድምዳሜ ከሕገ-መንግሥታዊው የሰበር ሥልጣን ስፋት ጋር በተሻለ መንገድ የሚስማማ ነው። 4.4. የአመላካችነት ሕጋዊ ችግሮች

የ"መሠረታዊ የሕግ ስሕተት" ፅንሰ-ሀሳብ በኢትዮጵያ የሰበር ሥርዓት፡- በፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ እና በአዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና ማስረጃ ሕግ መካከል የተደረገ ንጽጽራዊና ሂሳዊ ትንታኔ 1. መግቢያ፡- የሰበር ሥልጣን ሕገ-መንግሥታዊ መሠረትና የመግቢያ ልኬት ችግር በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ የፍትህ ሥርዓት ውስጥ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ሥልጣን የሚተገበረው "መሠረታዊ የሕግ ስሕተት" (basic or fundamental error of law) በተባለ ጠባብና ልዩ የሆነ የመግቢያ ልኬት (jurisdictional threshold) ላይ ተመስርቶ ነው። ይህ ፅንሰ-ሀሳብ የሰበር ችሎቱን ከተራ ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት የሚለየው ቁልፍ የሕግ ጽንሰ-ሀሳብ ሲሆን ዓላማውም በሁለት ጥንድ ምሰሶዎች ላይ የቆመ ነው፡፡ የመጀመሪያው በመላው ሀገሪቱ የሕግ ትርጓሜ ወጥነት (uniformity of legal interpretation) ማረጋገጥ የሚለው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ በፍትህ አሰጣጥ ሂደት ውስጥ የተፈጸሙ መሠረታዊ መዛባቶችን ማረም ነው። ይሁንና በአሁኑ ጊዜ የዚህ ፅንሰ-ሀሳብ ሕጋዊ ይዘት በሁለት ዋና ዋና ሕጋዊ ሰነዶች ውስጥ የተደነገገ ሲሆን፣ እነሱም የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁ. 1234/2013 (አንቀጽ 2(4) ከአንቀጽ 10 ጋር ተደምሮ) እና አዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁጥር 1410/2018 (አንቀጽ 345) ናቸው። ሁለቱ ድንጋጌዎች በተለያየ አውድና በተለያየ የቴክኒክ ቋንቋ የተቀረጹ በመሆናቸው የመግቢያ ልኬቱ ይዘት፣ ስፋትና ሕጋዊ ባህሪ፤ አመላካች ወይስ አሳሪ፣ ላይ መሠረታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳሉ። ይህ ጽሑፍ ይዘቶቹን ቃል-በቃል በመመርመር፣ የዝርዝሮቹን አወቃቀር፣ የስነ-ሕግ ትኩረትና የተግባራዊ አንድምታዎች በሂሳዊ መንገድ በአጭሩ ለመተንተን ይሞክራል። የጽሑፉ መዋቅርም በቅደም ተከተል የሁለቱን ድንጋጌዎች ፊደላዊ ይዘት በማቅረብ ይጀምራል፤ ቀጥሎም መመሳሰሎችንና ልዩነቶችን የሚዳስስ የንጽጽር ትንታኔ ይከተላል፤ ሦስተኛው ክፍል የዝርዝሮቹን ሕጋዊ ባህሪ ማለትም አመላካች ወይስ አሳሪ መሆናቸውን የሚለውን ነጥብ ይመረምራል፡፡ አራተኛው ደግሞ ሕጋዊና ተግባራዊ አንድምታዎችን የሚተነትን ሲሆን፣ በመጨረሻም የማጠቃለያና ምክረ-ሀሳቦች ክፍል ለማቅረብ ጥረት ያደርጋል። 2. የሁለቱ ድንጋጌዎች ፊደላዊ ይዘት 2.1. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁ. 1234/2013 አንቀጽ 2(4) በዚህ ድንጋጌ መሠረት "መሠረታዊ የሕግ ስሕተት" ማለት በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ሊቀርብ የሚችል የመጨረሻ ፍርድ፣ ብይን፣ ትዕዛዝ ወይም አዋጅ ሆኖ፣ ከተደነገጉት ስሕተቶች ውስጥ አንዱን ወይም ተመሳሳዩን ያካተተና ፍትህን በከፍተኛ ደረጃ የሚያዛባ እንደሆነ ነው። ድንጋጌው የሚሸፍናቸው ስሕተቶችም በተከታታይነት ሲታዩ፣ ሕገ-መንግሥትን በመጣስ የተሰጠ ውሳኔ መሆኑን፣ የሕግ ድንጋጌን በተሳሳተ መንገድ በመተርጎም ወይም ለጉዳዩ አግባብነት የሌለውን ሕግ በመተግበር የተሰጠ ውሳኔ መሆኑን፣ አግባብነት ያለውን ጭብጥ ሳይያዝ ወይም ከክርክሩ ጋር ያልተገናኘ ጭብጥ በመያዝ የተሰጠ መሆኑን፣ በዳኝነት ሊወሰን የሚገባን ጉዳይ ውድቅ በማድረግ የተሰጠ መሆኑን፣ በፍርድ አፈጻጸም ሂደት ከዋናው ውሳኔ ጋር የማይገናኝ ትዕዛዝ የተሰጠበት መሆኑን፣ በክርክሩ ጭብጥ ላይ ሥልጣን ሳይኖር በመወሰን የተሰጠ መሆኑን፣ ከሕግ ጋር በሚቃረን መንገድ የተሰጠ የአስተዳደር ድርጊት ወይም ውሳኔ መሆኑን፣ እና በመጨረሻም የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት አስገዳጅ ውሳኔን በመጣስ የተሰጠ መሆኑን ያጠቃልላል። ድንጋጌው በአጠቃላይ ስምንት የተለያዩ መስፈርቶችን የያዘ ሲሆን፣ "either one or similar" በሚል አገላለጽ የተለጠጠ ባህሪ እንደሚኖረው የሚያመለክት ነው። 2.2. የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና ማስረጃ ሕግ አንቀጽ 345 በዚህ ድንጋጌ መሠረት "መሠረታዊ የሕግ ስሕተት ተፈጽሟል" የሚባለው ውሳኔው፣ ፍርዱ፣ ብይኑ ወይም ትዕዛዙ "በሕግ ሥርዐቱ ላይ መናጋት የሚፈጥር ሆኖ" የተወሰኑ ሁኔታዎችን ሲያካትት ነው። እነዚህ ሁኔታዎችም ሕገ-መንግሥት ወይም የሕግ ድንጋጌ ወይም አስገዳጅ የሕግ ትርጉም የተሰጠበት ውሳኔ መጣስን፣ የተሻረ ወይም አግባብነት የሌለው ሕግ መሠረት ማድረግን፣ የወንጀል ሕግ ጠቅላላ ክፍል መርሆዎችን መጣስን፣ የተዛባ የሕግ ትርጉም መሠረት ማድረግን፣ ለክርክሩ አግባብነት ያለ ጭብጥ ሳይያዝ ወይም አግባብነት የሌለ ጭብጥ መያዝን፣ በዳኝነት ታይቶ ሊወሰን የሚገባን ጉዳይ ውድቅ ማድረግን፣ በፍርድ አፈጻጸም ላይ ከዋናው ፍርድ ጋር የማይገናኝ ትዕዛዝ መስጠትን፣ በሕግ ከተሰጠ የሥልጣን ክፍፍል ውጭ መወሰንን፣ እና በመጨረሻም በሌሎች ተመሳሳይ ጉዳዮች ላይ ተመስርቶ መወሰንን ያካትታሉ። ይህ ድንጋጌ በቁጥር ዘጠኝ የተለያዩ መስፈርቶችን ያቀፈ ሲሆን፣ ቁልፍ የመግቢያ ልኬት መሥፈርቱም "በሕግ ሥርዐቱ ላይ መናጋት የሚፈጥር" የሚል ጥቅል ሁኔታ ነው። 3. የንጽጽር ሂሳዊ ትንታኔ 3.1. መሠረታዊ መመሳሰሎች (Convergence Points) ሁለቱም ድንጋጌዎች በቢያንስ ስድስት የጋራ ምሰሶዎች ላይ ጉልህ መመሳሰሎችን ያሳያሉ። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ሕገ-መንግሥትን መጣስ በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ አንቀጽ 2(4)(ሀ) እና በወንጀል ስነ ስርዓትና ማስረጃ ህጉ አንቀጽ 345(1) ላይ በሁለቱም ተመሳሳይ ሁኔታ ይገኛል። የተሳሳተ የሕግ ትርጓሜ ወይም አግባብነት የሌለው ሕግ መተግበር የሚሉት መስፈርቶችም በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጁ አንቀፅ 2(4) ፊደል (ለ) ላይ የተደነገጉ ሲሆን፣ በወንጀል ስነ ስርዓቱና የማስረጃ ሕጉ በተራ ቁጥር ቁጥር (2) እና (4) ላይ በተመሳሳይ መልኩ ተደነግገዋል። የጭብጥ መለየት ስሕተት በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ በአንቀፅ 2(4) ፊደል (ሐ) እና በወንጀል ስነ ስርዓትና የማስረጃ ሕግ ተጠቃሽ ድንጋጌ ስር በተራ ቁጥር (6) ላይ የተደነገገ ሲሆን፣ ዳኝነታዊ ጉዳይን ውድቅ የማድረግ ስሕተት ደግሞ በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ አንቀፅ 2(4) ፊደል (መ) እና በወንጀል ስነ ስርዓትና ማስረጃ ሕግ ድንጋጌ በተራ ቁጥር (7) ላይ ያለ የጋራ መሥፈርት ነው። በፍርድ አፈጻጸም ላይ ያልተገናኘ ትዕዛዝ መስጠትም በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ ፊደል (ሠ) እና በወንጀል ስነ ስርዓት እና ማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር (8) ላይ የተደነገገ የጋራ መሠረት ነው። የሥልጣን ማጣት ወይም የሥልጣን ክፍፍል መጣስ ጉዳይም በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ ፊደል (ረ) እና በወንጀል ስነ ስርዓትና ማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር (9) ላይ የተገለጸ ሲሆን፣ የአስገዳጅ ቅድመ-ውሳኔ/binding interpretative precedent/ መጣስም በፌዴራል ፍ/ቤቶች አዋጅ ፊደል (ሸ) እና በወንጀል ስነ ስርዓትና ማስረጃ ሕግ በተራ ቁጥር (1) ውስጥ በውህደት ተደንግጓል። ይህ መመሳሰል የሚያሳየው የሰበር ሥርዓቱ መሠረታዊ የንድፈ-ሀሳብ ግንባታ ወጥ መሆኑን ነው፤ ሁለቱ ሕጎች በተለያየ የሕግ ዘርፍ ቢሰሩም፣ "የስሕተት መሠረታዊነት" ጽንሰ-ሀሳብ የጋራ ሕገ-መንግሥታዊ ምንጭ ያለው መሆኑን ያስታውሰናል። 3.2. ቁልፍ መለያያዎች (Points of Divergence) 3.2.1. የመግቢያ ልኬት ቋንቋ (Threshold Language)

ከፍተኛ የሆነ አሉታዊ ወይም አዎንታዊ ተፅዕኖ ያላቸውን የወል የሥራ ክርክሮችን አጣርቶ የማስተናገድ እና ውሳኔ የመስጠት የዳኝነት ሥልጣን (Adjudicatory power) የተሰጠው የሥራ ክርክር ወሳኝ ቦርድ፣ በባህሪው እንደ ፍርድ ቤት ነፃና ገለልተኛ ሊሆን ይገባል። ይሁን እንጂ በተግባር ሲታይ የቦርዱ አባላት ስያሜና አመራረጥ ከመንግሥት አስፈፃሚ አካላት ጣልቃ ገብነት (Government Intervention) የፀዳ ባለመሆኑ ተቋማዊ ገለልተኝነቱ (Institutional Independence) ላይ ከባድ ጥላ አጥልቶበታል ተብሎ ይታመናል። አብዛኛዎቹ የቦርዱ አባላት በቀጥታ በመንግሥት የሚመረጡና የሚሰየሙ መሆናቸው፣ ቦርዱ ከመንግሥታዊ ወይም ፖለቲካዊ ፍላጎቶች ተላቆ በሕግና በፍትህ ሚዛን ብቻ ነፃ ውሳኔዎችን እንዳያሳልፍ ትልቅ ማነቆ መሆኑን የሚያሳዩ ፅሁፎች አሉ። እውነተኛ የሶስትዮሽ ማህበራዊ ምክክር (Tripartite Social Dialogue) እና የኢንዱስትሪ ሰላም ሊረጋገጥ የሚችለው፣ ክርክር አፈታት ሥርዓቱ ከመንግሥት ተፅዕኖ ሙሉ በሙሉ ነፃ ሲሆን ብቻ መሆኑን ሕግ አውጪው አካል ሊገነዘበው ይገባል። ከእነዚህ ተቋማዊና መዋቅራዊ ተግዳሮቶች በተጨማሪ፣ የፊታችን “ሜይ ዴይ” እና ቀጣዩ ጊዜያት የኢትዮጵያ የሥራ ሕግ ሊመልሳቸው የሚገቡ ሌሎች በርካታ አበይት የቤት ሥራዎችን አዝለዋል። ከእነዚህም ውስጥ ቀዳሚውን ስፍራ የሚይዘው የዝቅተኛ ደመወዝ ወለል (Minimum Wage) አተገባበር ጉዳይ ነው። ምንም እንኳን አሁን ያለው ሕጋችን የደመወዝ ወለልን ለመወሰን የሚያስችል ቦርድ ይቋቋማል ቢልም፣ ጉዳዩ ከተለያዩ ውይይቶችና የተስፋ ቃላት ባለፈ እስካሁን በተግባር ወደ መሬት ሊወርድ አልቻለም። ይህ የሕግ መዘግየት አሁን ካለው አሳሳቢ የኑሮ ውድነት (Inflation) ጋር ተዳምሮ ሠራተኛውን ለከፍተኛየኢኮኖሚ ጥቃት አጋልጦት ይገኛል፤ በመሆኑም ወቅቱንና የኑሮ ውድነቱን የሚመጥን የኑሮ ደመወዝ (Living Wage) በአስቸኳይ ሊታሰብ ይገባል። ከዚሁ የሠራተኛው የኢኮኖሚ ህልውና ጋር በተያያዘ፣ አሁን ያለውን የገበያ ሁኔታና የመግዛት አቅም ባገናዘበ መልኩ ከግብር ነፃ የሚሆነውን የደመወዝ መጠን ጣሪያ ዳግም መከለስ ግድ ይለዋል። በሌላ በኩል፣ በቴክኖሎጂው ዘመን በፍጥነት እያደገ የመጣውን የዲጂታል ሠራተኞች (gig or platform workers) ተሳትፎ ከግምት በማስገባት፣ ከነባሩ የሥራ ግንኙነት ያፈነገጡትን የእነዚህን ሠራተኞች መብት በሕግ ማዕቀፍ ውስጥ አስገብቶ ማስጠበቅ የዘመኑ አስገዳጅ ጉዳይ ሆኗል። የነዚህን አዳዲስ የሥራ ዘርፎች ጨምሮ፣ በአጠቃላይ በሀገሪቱ ያለውን የማኅበራዊ ዋስትና ሽፋን ይበልጥ ማስፋትና ማጠናከር የሠራተኛውን የነገ ደህንነት ለማረጋገጥ የሚወሰድ ወሳኝ እርምጃ ነው። ከዚህም ባሻገር፣ ጤናማና ፍትሃዊ የሥራ አካባቢን ለመፍጠር ሥርዓተ-ፆታ እኩልነትን በሥራ ቦታ በተግባር ማሳደግ፣ እንዲሁም ሀገራችን ኢትዮጵያ የፈረመቻቸውን የዓለም አቀፉ የሥራ ድርጅት (ILO) ስምምነቶች ከወረቀት ባለፈ በተሟላ ሁኔታ ተግባራዊ ማድረግ ለነገ የማይባሉ የጋራ የቤት ሥራዎቻችን ናቸው። 5. መደምደሚያ:- የሜይዴይ መልዕክት ሜይዴይን ስናከብር፣ ያለፈውን ትግል እያስታወስን፣ ያሁኑን ተግዳሮት እየተገነዘብን፣ የነገውን ተስፋ እየቃኘን ፣ ለሁሉም ሠራተኞች ፍትሕ፣ ክብር እና ደኅንነት እንዲሰፍን ቃላችንን በማደስ ሊሆን ይገባል። ሠራተኛ ሕግ የደረቁ አንቀጾች ስብስብ አይደለም፤ የሠራተኛ ሕግ ማለት ሰብዓዊ ክብር (Human Dignity)፣ ማህበራዊ ፍትህ፣ እና የሀገር የኢኮኖሚ የጀርባ አጥንት ማለት ነው። አሰሪና ሰራተኛ ተደጋግፈው፣ ተከባብረውና በመብትና ግዴታ ሚዛን ታስረው ሲሰሩ የሀገር እድገትና ብልፅግና ይረጋገጣሉ። ነገር ግን የ “ሜይ ዴይ” በዓልን ስናከብር፣ በፋብሪካዎች የሚያንቧርቁትን፣ በእርሻ ልማት ላይ ላብ የሚያፈሱትን፣ በቢሮ፣ በኮንስትራክሽን፣ በሆስፒታል እና በማዕድን ቁፋሮ ላይ የሚገኙትን የኢትዮጵያ ጀግና ሠራተኞችን ክብር በሚመጥን መልኩ ሊሆን ይገባል! ላባችሁ ክቡር፣ ጉልበታችሁ የሀገር አቅም ነው! እንዲሉ!፡፡ “ሠራተኛ ማለት የኢኮኖሚ መሣሪያ ሳይሆን፣ ክብር ያለው ሰው ነው።” ተብሎ ይታመናል፡፡ ለመላው የኢትዮጵያ ሠራተኞች፣ አሰሪዎች እንዲሁም የፍትህ አካላት፤ ፍትሃዊነት፣ የሥራ ቦታ ደህንነት እና የኢንዱስትሪ ሰላም የሰፈነበት መልካም የዓለም አቀፍ የሠራተኞች ቀን (May Day) ይሁንልን! ሥራ ክቡር ነው! ሠራተኛም ክቡር ነው! ማሳሰቢያ፡ ይህ ጽሑፍ ለበዓል ዕሴት ብቻ የተዘጋጀ ነው።

ታሪክ ጥልቀት እስከ ዘመናዊ ተስፋ፡- የኢትዮጵያ የሠራተኛ ሕግ ጉዞ በሜይዴይ መስኮት በአቶ አልማው ወሌ 1. መግቢያ ነገ ማለዳ ፀሐይ ስትወጣ፣ በመላው ዓለም የሚገኙ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሠራተኞች አንድ የጋራ ታሪክን ያስታውሳሉ። የዛሬ 138 ዓመት ገደማ (እ.ኤ.አ በ1886) በቺካጎ “ሄይማርኬት” አደባባይ “ስምንት ሰዓት ለሥራ፣ ስምንት ሰዓት ለእረፍት፣ ስምንት ሰዓት ለእንቅልፍ!” በሚል የተንቀለቀለው የሠራተኞች መብት ጥያቄ፣ ዛሬ ለደረስንበት ዘመናዊ የአሰሪና ሰራተኛ ሕግ (Modern Labour Law) የመሠረት ድንጋይ ነው። በመሆኑም ሜይዴይን፤ የዓለም ሠራተኞች ቀን፣ በየዓመቱ ስናከብረው የምንኖረው ኩነት ብቻ ሳይሆን፣ ከትውልድ ወደ ትውልድ የተሸጋገረ የትግል፣ የመብት እና የክብር ታሪክን የምናስታውስበት ታላቅ ዕለት መሆኑ በሰፊው ይታመናል። ነገር ግን “ሜይ ዴይ”ን ስናከብር፣ እንደ ሕግ ባለሙያና ጉዳዩ እንደሚመለከተን ሌሎች ባለድርሻ አካላት ወደ ራሳችን ጓዳ ጠለቅ ብለን እንድንመለከት ግድ ይለናል። የኢትዮጵያ የሠራተኛው መደብ ትግል እና የሕግ ዝግመተ-ለውጥ (Legal Evolution) ምን ይመስላል? በታሪካዊ የሕግ መነፅር (Socio-legal historical perspective) ስንቃኘው፣ የኢትዮጵያ የአሰሪና ሰራተኛ ሕግ ጉዞ የዘመናዊነት፣የፖለቲካ ርዕዮተ-ዓለም ሽግግር እና የማህበራዊ ፍትህ ፍለጋ ትረካ ሆኖ እናገኘዋለን። ስለሆነም በዚህ አጭር ጽሑፍ የኢትዮጵያን የሠራተኛ ሕግ ታሪካዊ አመጣጥና ዝግመተ ለውጥ በአጭሩ እናስታውሳለን። 2. የኢትዮጵያ የሠራተኛ ሕግ ታሪካዊ ጉዞ ከላይ ባጭሩ እንደተጠቀሰው እ.ኤ.አ. በ1886 ዓ.ም. በአሜሪካ ሺካጎ ከተማ የተካሄደው የሠራተኞች አድማ ፤ "Haymarket Affair"፣ ለዛሬው ዓለም አቀፍ የሠራተኞች ቀን መሠረት ጥሏል። ሠራተኞች ‘’የ8 ሰዓት የሥራ ቀን’’ መብታቸውን ለማስከበር በከፈሉት መስዋዕትነት፣ ዓለም የሠራተኛውን ክብር እንዲያውቅ ተገደደ። ይህ ትግል ለኢትዮጵያም ቢሆን ያለ ተጽዕኖ አልቀረም። ከ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጨረሻ ጀምሮ የጅቡቲ-አዲስ አበባ የምድር ባቡር ግንባታን ተከትሎ የኢንዱስትሪ ሠራተኛው መደብ በኢትዮጵያ ብቅ ቢልም፣ ግንኙነቱን የሚገዛ ዘመናዊ ሕግ አልነበረም። እ.ኤ.አ በ1960 (በ1952 ዓ.ም) የወጣው የኢትዮጵያ ፍትሐ ብሔር ሕግ (Civil Code) የግል የሥራ ውልን (Contract of Employment) በማካተት ትልቅ እርምጃ ቢወስድም፣ አካሄዱ ግን በወቅቱ ከነበረው “የአግልግሎት ውል” (Master-Servant relationship) መንፈስ ሙሉ በሙሉ ያልተላቀቀ፣ ሰብዓዊ ክብርን ከማስጠበቅ ይልቅ የውል ነፃነትን (Freedom of Contract) ብቻ ያማከለ ነበር። እውነተኛው የሠራተኛ ሕግ ንቅናቄ በኢትዮጵያ የታየው በ1950ዎቹ አጋማሽ የኢትዮጵያ ሠራተኞች ማህበራት ኮንፌዴሬሽን (ኢሰማኮ -CELU) መመስረትን ተከትሎ ነው። በ1955 ዓ.ም የወጣው አዋጅ ቁጥር 232/55 ሠራተኞች የመደራጀት እና የህብረት ድርድር (Collective Bargaining) መብትን ለመጀመሪያ ጊዜ በይፋ አወቀ። የ1966ቱ የኢትዮጵያ አብዮት እንዲፈነዳ ሠራተኛው ማህበር እና የሕግ ማሻሻያ ጥያቄዎቹ የነበራቸው ሚና በታሪክ ድርሳናት ጉልህ ስፍራ አለው። የኢትዮጵያ የሥራ ሕግ በሶስት የተለያዩ የፖለቲካና የኢኮኖሚ ሥርዓቶች ውስጥ እንደአለፍ ታሪክ አስርጅ ነው። በደርግ ዘመን የወጣው አዋጅ 64/1968 ሠራተኛውን እንደ “አብዮቱ ግንባር ቀደም ኃይል” የሳለ ቢሆንም፣ የሠራተኛ ማህበራትን ከመንግሥት ቁጥጥር ነፃ ማድረግ ግን አልቻለም ነበር። ድህረ-1983 ዓ.ም ደግሞ ሀገሪቱ ወደ ነፃ ገበያ ኢኮኖሚ (Market Economy) መግባቷን ተከትሎ የካፒታል እና የጉልበት ሚዛንን ለመጠበቅ በሚል የወጡት አዋጅ 42/1985 እና አዋጅ 377/1996 የዘመናዊው የኢትዮጵያ አሰሪና ሰራተኛ ሕግምሰሶዎች ሆኑ። ዛሬ በሥራ ላይ ያለው አዋጅ ቁጥር 1156/2011 (Labour Proclamation 1156/2019) የዓለም አቀፍ የሥራ ድርጅት (ILO) ኮንቬንሽን መርሆዎችን ይበልጥ ያካተተ፣ የሴት ሠራተኞችን የወሊድ ፈቃድ ያሳደገና የሥራ ቦታ ደህንነትን (Occupational Safety) ያጠናከረ በመሆኑ እንደ ትልቅ እምርታ ይወሰዳል። ይሁን እንጂ በተግባር ያሉ ክፍተቶች፣ በተለይ ኢ-መደበኛ ሠራተኞች፣ የቤት ውስጥ ሠራተኞች እና የዲጂታል መድረክ ሠራተኞች (gig workers) ጥበቃ፣ አሁንም ትኩረት ይፈልጋሉ። እንዲሁም አዋጅ ቁጥር 1156/2011 የተወሰኑ ተራማጅ ማሻሻያዎችን ይዞ ብቅ ቢልም፣ ሠራተኛው በረዥም የትግል ታሪኩ ያካበታቸውን ነባር መብቶች ግን 'በቀኝ እጅ ሰጥቶ በግራ እጅ በመንጠቅ' ወደኋላ የመለሰ ሕግ ነው በሚል በብርቱ ሲተች ይሰማል። 3. ከታሪክ ምን እንማራለን? የኢትዮጵያ የሠራተኛ ሕግ ጉዞ ሦስት ቁልፍ ትምህርቶችን ያስተምረናል፡-  ሕግና ተግባር መገናኘት አለባቸው:- ሕግ በወረቀት ላይ ብቻ ከቀረ ለሠራተኛው ትርጉም አይኖረውም።  ማኅበራዊ ንግግር (Social Dialogue) ወሳኝ ነው:- መንግሥት፣ አሠሪና ሠራተኛ በሦስትዮሽ ውይይት (tripartism) ካልተገናኙ ሕጉ ፍትሐዊ አይሆንም።  ሕጉ ከዘመኑ ጋር መራመድ አለበት:- የአርቴፊሻል ኢንተሊጀንስ (AI)፣ የርቀት ሥራ (remote work) እና የፕላትፎርም ኢኮኖሚ ፈተናዎች ዘመናዊ ምላሽ ይጠይቃሉ የሚሉትን ነው፡፡ 4. ወደፊት የሚጠበቁ ተግዳሮቶችና ተስፋዎች በ2026 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ.) ኢትዮጵያ ከፊቷ ያሉ ቁልፍ ጉዳዮች፡- የቤት ውስጥ ሠራተኞች (Domestic Workers) የሕግ ከለላ እጦት፡-በኢትዮጵያ በብዙ መቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ዜጎች (በተለይም ሴቶች) በቤት ውስጥ ሠራተኝነት ተሰማርተው ይገኛሉ። ይሁን እንጂ አሁን በሥራ ላይ ያለው የአሰሪና ሰራተኛ አዋጅ (አዋጅ ቁጥር 1156/2011) የቤት ውስጥ ሠራተኞችን ከአዋጁ አጠቃላይ ሽፋን ውጪ ያደረገ በመሆኑ፣ የነዚህን ሠራተኞችና የአሰሪዎቻቸውን የሥራ ግንኙነት የሚገዛ ግልጽና ራሱን የቻለ የሕግ ማዕቀፍ (Clear Legal Regime) በሀገራችን የለም። የዚህ ዝርዝር ሕግ እስካሁን አለመውጣት ሠራተኞቹ ለጉልበት ብዝበዛ፣ ገደብ ለሌለው የሥራ ሰዓት እና ለማህበራዊ ዋስትና እጦት እንዲዳረጉ አድርጓቸዋል። በዘመናዊ የሥራ ግንኙነት ውስጥ የ’’ጌታና ሎሌ’’ን (Master-servant) ልማዳዊ አሠራር አስወግዶ የቤት ውስጥ ሠራተኞችን ሰብዓዊና ሞያዊ ክብር የሚያስጠብቅ ሕጋዊ ሥርዓት መዘርጋት ሊዘገይ የማይገባው የፍትህ ጥያቄ ነው። የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ (Labour Relations Board) ተቋማዊ ነፃነት እና ገለልተኝነት፡-