سایه روشن

در ایران نقدِ سنتی داریم و خیلی هم قوی هست (راجع‌‌به نقدِ ادبی سنتی تو قسمتِ اول و دومِ نقدِ ادبی صحبت کردم) ولی نقد ادبی نو نداریم. صائب بیت معروفی داره که احتمالا شنیده باشید: یاران، تلاشِ تازگیِ لفظ می‌کنند صائب، تلاشِ معنیِ بیگانه می‌کند سوال: چرا «معنی بیگانه» صائب که ۳۰۰ سال جلوتر از فرمالیسم بود تبدیل به نظریه نشد ولی فرمالیسم خیلی بعد‌تر حرفِ مشابهی رو زد و تبدیل به نظریه شد؟ چند تا دلیل میشه گفت برای اینکه چرا نظریه و نقد ادبیِ نوین در ایران نداریم: ✅نبود پایه فلسفی و اصول مدون نظری: یکی از مهم‌ترین پایه‌های نقد ادبی، داشتنِ فلسفه و مکاتبِ فلسفی قدرتمند هست، چرا؟ اروپا رو ببینید که بعد از رُنسانس چه فیلسوف‌های بزرگی داشتن و همه‌شون تاثیر به‌سزایی در مکاتب ادبی و هنری و علمی بعد از خودشون گذاشتن. از سقراط، افلاطون و ارسطو در دوره یونان باستان گرفته تا دکارت، اسپینوزا، دیوید هیوم، ژان ژاک روسو، ولتر، کانت، هگل، شوپنهاور، کی‌یرکگور، مارکس، نیچه، هوسرل، ویتگنشتاین، هایدگر، ژان پل سارتر، فوکو، دریدا و .... در دوره‌های اخیر. فلسفه‌ در ایران بیشتر حالت تئوری داشته و به قولِ شفیعی‌ کدکنی، مُرده به حساب میاد؛ چرا؟ چون اگه زنده بود باید تاثیرش رو توی ادبیات و هنر و ... می‌دیدیم. در ایران، ما فلسفه به صورت مستقل نداریم تقریبا هر چی داریم تقلیدی از فلسفه یونان هست. ✅افتخارِ بیش از حد به گذشته: یکی از مهم‌ترین و بدترین ایراد‌های ما ایرانیان اینه که بیش از حد به گذشته تاریخی و ادبی خودمون می‌بالیم و معتقدیم که ادبیات کلاسیکِ ما بسیار عالی و بی‌نقص بوده و هنوز هم بهش افتخار می‌کنیم و همین باعث شده که همین الان هم شاعرانِ ما به تقلید از حافظ و سعدی و ... و با مضامینِ ۶۰۰ سال پیش شعر میگن. دقت کنید که منظور من این نیست که حافظ و سعدی شاعرانِ بدی بودن یا برای الان مناسب نیستن، حرفِ اصلی اینه که ما حافظ و سعدی رو بردیم بالا و در اوج آسمان‌ها نشوندیم و مثل یه ستاره دست‌نیافتنی بهشون نگاه می‌کنیم و همش در حال تقلید از اون‌ها هستیم. وقتی همیشه در حال بیان علم و (نه تولید اون) هستیم پس کی قراره پیشرفت کنیم؟ چرا الان نباید دانشمندانِ ادبی و شاعران برتری نسبت به حافظ و سعدی و فردوسی داشته باشیم؟ من به شخصه تابحال ندیدم جایی نکته منفی از حافظ گفته شده باشه، هر چی بوده فقط افتخار کردن و نکات مثبت بوده. به مبحثِ «شک» در فلسفه کانت نگاه کنید: کانت گفت: «من شک می‌کنم؛ پس هستم» همین شک (به چیزایی که وجود داشتن و وجود دارن) بود که باعثِ پیشرفت در علم و ادبیات اروپا شد. پیشرفت در ادبیات هم دقیقا از همین نقطه یعنی شک و احساسِ ناکافی بودنِ ادبیاتِ گذشته به وجود میاد. ✅نبودِ حمایت سیاسی: به طور کلی حمایت سیاسی برای تثبیت یکسری از نظریات مثل نظریات ایدئولوژی لازمه ولی هرگز کافی نیست. خب ایران کشوری بوده که تقریبا همیشه (مخصوصا از قرن ۷ و بعد از حمله مغول) درگیر جنگ‌ها و مشکلات متعدد سیاسی و جغرافیایی و مذهبی بوده و این یکی از دلایلی بود که اجازه نمی‌داد منابع و زمان صرف علم و فرهنگ بشه و در نتیجه حمایت کافی از علم نمی‌شده. همون‌طور که گفتم پشتیبانی سیاسی دلیل کافی برای مطرح شدن و قدرت گرفتن یک نظریه کافی نیست. اصلا فرمالیسم با سیاستِ موجودِ شوروی در تقابل بود؛ چون اصلا اصولِ نقدِ فرمالیستی با نقدِ مارکسیستی متفاوت بود و فرمالیست در همین فضای تقابلی رشد کرد و به حیاتِ خودش ادامه داد. اصطلاح «فرمالیست» در اوایلِ مطرح شدنِ این نظریه یه جور فحش و توهین محسوب میشد و برای نشون دادنِ ضعفِ فرد می‌گفتن فلانی فرمالیسته. در نتیجه، پشیبانی سیاسی برای پا گرفتنِ یک نظریه مهمه ولی کافی نیست. یعنی یک نظریه بدون قدرت سیاسی هم قابلیت مطرح شدن رو داره اما خب قدرتِ نظریه باید به حدی باشد تا در برابر قدرتِ سیاسی بایستد. ✅غلبه تفسیر به جای نظریه‌پردازی: شرح و تفسیر با نظریه‌پردازی تفاوت‌هایی داره: شرح: شاعر چه می‌گوید و معنای بیت چیست؟ نقد: این شعر چگونه کار می‌کند و چه ویژگی‌هایی دارد؟ نظریه: بر چه اساسی شعر را چنین تعریف می‌کنیم و آیا این تعریف درباره متون دیگر هم صدق می‌کند؟ همون‌طور که مشخصه توی ادبیاتِ ما شرح و تفسیر بر نقد و نظریه غلبه داره. حالا چرا؟ چون ما ایرانیان انسان‌های رُک گویی نیستیم و مدام در لفافه و با کنایه و اشاره و استعاره صحبت می‌کنیم. همین موضوع باعث شده تا منتقدان بیشتر سعی کنن منظور اصلیِ شاعر رو توضیح بدن و تمام توجه‌ها به همین سمت رفته. قطعا دلایلِ بیشتری هم میشه برای این موضوع در نظر گرفت اما مهم‌ترین دلیل‌هایی که به ذهنم رسید، همین‌ها بود. می‌تونید در بحث شرکت کنید و دلایل دیگه‌ای رو هم مطرح کنید یا این دلایل رو نقد کنید. تهیه و تنظیم: یونس شکوری