تاریخ و دانشنامه شمال ایران

#تاریخ واکاوی جای ،نام کَندوان [Kandovan] نویسنده: جعفر کوه زاده- البرز شناس جای نام کندوان ، جای نامی ریشه دار ، کهن و باستانی است که نیاز بررسی و واکاوی بسیار دارد که در این مقاله به آن می پردازیم. نام کندوان (کرج) دراسناد ، نقشه ها ، کتب و سفرنامه های قاجاری : کتل کندوان، سدیست فیمابین لورا علامل و.... این قسمتی از متن سندی مربوط به جمادی آخر سال 1323 ه.ق که در کتاب وزین و پرمحتوای جامعه شناسی گویش لورایی نوشته #استاد_موسی_ملا و احمد نوبخت آورده شده است . نام کندوان همراه با واژه «کتل» در این سند آمده است. «کتل» در فرهنگ لغات مرحوم دهخدا به معنی کوه ، گردنه ،تپه تل ،پژ پژ و بلندی آمده است کتل کندوان یعنی کوه و گردنه ای کندوان همانند سدی است بین منطقه ی لورا و چالوس را دو نیم تقسیم کرده است . «کتله» نام کوهی با ارتفاع 3168 متری از سطح دریا که در نزدیکی کوه و تونل کندوان در دهستان نساء قرار دارد. در ارتباط با راه ناصرالدین شاه که از شمیران آغاز و به چالوس میرسید در کتاب آستارا تا استارآباد این گونه نوشته است: تنگ درو ، سینه سرخی کلک چال ،پیاز چال ، پایین قلعه توچال، گل کیله ، عمارت ناصری ،شهرستانک، سرک ، دوآب ، شهرستانک ،کناررودخانه کرج ، کسیل ، میدانک ، گرماب، سرخدر، حسنکدر ، نسا، شاه پل ،(پل آجری) ، گچسر، پل آینه بندان (پل سنگی) فک کش، خرگوش دره بزرگ و کوچک فیل چم ، کوه کندوان ، کاروانسرای بالای قله(کندوان)، پای کندوان (کاروانسرا)، دزدگردن، خاکک، سیا بیشه، ولی آباد ،هزار چم ،چم دروازد، پای هزار چم، دوآب دره ، آب چالوس، و... » نقل قول دو کاروانسرای قاجاری از کتاب البرز ،کوه مرحوم دکتر منوچهر ستوده : کاروانسرای قله ی کندوان (کاروانسرای شمالی کندوان) هنگامی که از قله کندوان به طرف آبریز دره ی چالوس سرازیر شویم برکنار راه ناصرالدین شاهی کاروانسرایی است که از خارج نمای زیادی ندارد زیرا نیمی از دیوارهای آن را در دل کوه ساخته اند . این کاروانسرا که با سنگ و گچ ساخته شده پناه گاهی برای چارواداران بوده است و محلی برای چهار پایان ندارد . کاروانسرای پای کندوان (کاروانسرای جنوبی کندوان ) پس از بیرون آمدن از تونل کندوان بر کنار راست جاده ی آسفالته ی امروز کنار سرچشمه های رودخانه ی چالوس ، کاروانسرای است که با سنگ و گچ ساخته شده است این کاروانسرا از کاروانسرای سر قله ی کندوان بزرگ تر و جادار تر است این بنا شامل دوازده گنبد در دو ردیف در درازا است . گنبدها بر چهار طاقی استوار است . در شمال غربی این کاروانسرا آثار کاروانسرای قدیمی دیگری است که یکسره خراب شده اما دیوار جنوبی آن کم و بیش باقی است. در این کاروانسرای قهوه خانه مشهدی حمزه آژیر قرار داشت که در زمان ما دایر بود. حال شرح کوه ، مه غلیظ گردنه و قهوه خانه کندوان حدود دو قرن پیش در چهار سفرنامه قاجاری : «امروز» باید برویم سیاه بیشه برای کندوان همه جا از سره به سره رفتیم ملیجک و امین اقدس را دیدم سواره از جلو ما گذشتند بعد قدری پایین تر رفتیم رسیدیم به ناهارگاه حرم دسته ی حرمی که با حاجی سرور می روند ناهار خورده میخواستند سوار بشوند امروز باید از هزار چم برویم زیر کرده صبح زود انيس الدوله رفته بود اما حرمهای دیگر ماندند که عقب ما بیایند.» «امروز باید برویم کندوان سوار شده رفتیم برای شکار به کندوان ، می توان گفت دیواری است به هر زحمت بود رفتیم بالا به طوری بود که اگر خدای نخواسته دست اسب در رفت تکه بزرگ گوشمان بود بسیار بسیار سخت بود سرگردنه ی کندوان که رسیدیم هوا تغییر کرد تمام دره ها را مه گرفته بود.» امروز باید از کندوان مراجعت نمائیم یکمرتبه مه از توی دره بلند شد (و) تمام اطراف را به طوری گرفت که نمی توان شرح داد چند شیشه عکس در گردنه سیاه بیشه انداختیم باز خیالمان از ماندن منصرف شد سرگردنه ی کندوان در قهوه خانه یک فنجان چایی صرف شد. چون ناصرالدین شاه در لار بود چند روز بعد من با حسین خان رفتیم لار . نه روز در لار ماندیم در دستگاه صاحب جمع از لار شاه آمد شهرستانک دم راه از اردوی متوقف دوشان تپه که دو فرسخی طهران است آمدم به شهر دو شب مانده و رفتم ..