Lyrics Notes

اجرای زنده‌ی «وقتی به مستی می‌رسم» با صدای ابی در حضور ایرج جنتی‌عطایی. تلویزیون پارس. @LyricsNotes

رستاک حلاج خودش هم معترف است که در سبکش از علی‌رضا عصار سرمشق گرفته و البته هردوی این‌ها شیوه‌ی اجرای فرامرز اصلانی را الگو قرار داده‌اند. با این حال به گمان من عصار با توجه به تقدم نسلی بر حلاج و تکیه‌ی بیشتر بر موسیقی ارکسترال توانسته تا امروز جایگاه بهتری از حلاج پیدا کند. از طرفی رستاک حلاج مانند فرامرز اصلانی، سانگ‌‌رایتری‌ست که عموما کلام و‌ ملودی ترانه‌هایش را خودش خلق می‌کند و با توجه به ارتباطات پیوسته‌اش با ترانه‌سرایان خوب نسل خود، کلامی متناسب‌تر و به‌روزتر را ارائه می‌نماید. ترانه‌‌های اخیر علی‌رضا عصار و رستاک حلاج اما متاسفانه نشانی از دوران اوجشان ندارد. عصار برای به‌روز‌شدن سراغ عرفان طهماسبی که این روزها در اوج توجه است رفته تا به گمان خود از این استعداد تازه بهره‌ای مخاطب‌پسند ببرد غافل از این‌که آن جنس از ترانه با صدا و پرفورمنس طهماسبی بخت بهتری برای شنیده‌شدن دارد و صدای عصار در تلفیق با آن کلام، لزوما نتیجه‌ای مشابه نخواهد داد. رستاک حلاج نیز در خلق ترانه‌ی آخرش تنها سایه‌ای از اوج خود را به همراه دارد. ترانه‌ای کم‌رمق با یک موسیقی تکراری و اجرایی که حرف تازه‌ای برای مخاطب قدیمی و نو نخواهد داشت. @LyricsNotes

زنده‌یاد «ناصر چشم‌آذر» در بخشی از موسیقی فیلم «می‌خواهم زنده بمانم»، قطعه‌ی «کارمینابورانا» اثر «کارل ارف» را به شکلی هنرمندانه به شعر «مولانا» پیوند زده است: بی‌گاه شد بی‌گاه شد خورشید اندر چاه شد خیزید ای خوش‌طالعان! وقت طلوع ماه شد ... این جا در گفت‌وگویی با من از آهنگ‌سازی واروژان می‌گوید و در نقد وضعیت موسیقی، همین شعر مولانا را به یادمان می‌آورد. چند سال بعد در ماه‌نامه‌ی «هنر موسیقی» به مناسبت درگذشتش سطری از همین شعر را به عنوان تیتر یادداشتم انتخاب کردم: «خورشید اندر چاه شد» چهاردهم اردیبهشت، سال‌روز درگذشت اوست. یادش گرامی حمید ناصحی/اردیبهشت۹۹ @lyricsnotes

ناگفته نماند که قطعا پیش از منیر طه، زنانی بوده‌اند که تصنیف و ترانه ساخته‌اند. منیر طه در واقع اولین بانوی ترانه‌سرا در زمانه‌ی رسانه‌های فراگیر است.

بخشی از یادداشت من در شماره‌ی ۲۴ نشریه‌ی وزن دنیا، دی‌ماه ۱۴۰۱: «منیر طه» اولین زنی است که در عرصه‌ی جدید به ترانه‌سرایی پرداخت. در واقع او را می‌توان سرآغاز ترانه‌سرایی زنان در ایران دانست. او در خانواده‌ای هنرمند و اهل موسیقی و شعر رشد کرده است و شاگرد علی تجویدی است. اولین ترانه‌ی او هم با موسیقی تجویدی و صدای حسین قوامی اجرا شده است و بعدها خوانندگان مطرحی چون بنان و مرضیه و رشیدی آثار او را اجرا کرده‌اند. تصنیف «مرا عاشقی شیدا ...» مشهورترین اثر اوست و صاحب جایگاه علمی مهمی نیز در حوزه‌ی ادبیات آکادمیک زمانه‌ی خود بوده است. این ترانه‌سرای تاریخ‌ساز علاوه بر فعالیت‌های ادبی و هنری، کنش‌های سیاسی و اجتماعی مهمی هم داشته است. در هنگامه‌ی جنگ ایران و عراق و زمانی که منیر طه در خارج از کشور زندگی می‌کرد ترانه‌ای با عنوان «جنگه، جنگه» با آهنگی از خودش، تنظیم فرید فرجاد و صدای شهلا سرشار ساخت. ترانه‌ای که در واقع مرثیه‌ای است برای وطن: می‌گن تو کوچه باغات سیاپوشن کلاغات نمی‌خونن، نمی‌گن کبوترا و زاغات می‌گن که جنگه، جنگه خمپاره و تفنگه به هر کجا عزیزی سرش به روی سنگه چنین مضمونی در ترانه‌ی زنان ایرانی هرچند بسیار دیر پرداخته شده اما احتمالا از اولین‌ها در نوع خود است. منیر طه در کنار آغازگربودن، به واسطه‌ی تحصیلات ادبی و هنری و تجربیات آکادمیک و سیاسی و اجتماعی و کنش‌های حاصل از این تجربیات، چهره‌ای بسیار مهم در ترانه‌ی فارسی است. با فاصله‌های کم و بیش، پس از او در موسیقی ایرانی و پاپ، زنان ترانه‌سرای دیگری مانند منصوره اتابکی، مهدخت پورمخبر، لعبت والا، شهین حنانه، سیمین بهبهانی، هما میرافشار، لیلا کسرا، ژاکلین، مینا اسدی و زویا زاکاریان وارد میدان شدند. @LyricsNotes

داستان این ترانه از زبان دکتر منیر طه: یکی از ترانه‌های پر سروصدا، ترانه‌ی «شیرین‌بر و شیرین‌لب و شیرین‌دهنم» است که حرف تازه‌ای داشت، حرفی از حُسن‌فروشی در سیاحتِ افلاکیان و ساحتِ خاکیان. بنابراین می‌توانست اعتراض و خشمِ عمامه‌داران و دستار‌بندان را بر‌انگیزد. آن‌را تجویدی به برنامۀ گلها ارائه داده بود که برای اجرایش دست به دست می‌کردند. آغاز ترانه می‌گفت: شیرین‌بر و شیرین‌لب و شیرین‌دهنم شیرین‌حرکاتم من و شیرین‌سخنم شیرینم و شیرینم و شیرین‌شکرم شیرینیِ هر مجلس و هر انجمنم ... روزی در لهیبِ تابستان، تجویدی به خانه‌ی ما آمد با رونوشتی از این ترانه گفت پیرنیا می‌گوید برخی از کلمات و مفاهیم را تغییر بده تا بتوانیم آن را اجرا و پخش کنیم. خودسانسوری را بر نتافتم و تقریبا فریاد زدم یعنی من آن‌چه را که می‌خواهم بگویم نگویم و آن‌چه را که او می‌خواهد بگوید بگویم؟ ببر بده دیگری ترانه‌اش را بسازد. لحن صدایم آن‌قدر خشمگین و آمرانه بود که با صدایی آرام و ملتمسانه گفت: من که نمی‌گویم! پیرنیا می‌گوید. گفتم هر که می‌گوید! و کاغذ را به سویش پرتاب کردم. به آزردگی رفت. به روی استادم فریاد زده بودم، آزرده‌خاطر مرا ترک کرده بود، ترانه از چین‌و‌شکن صوت‌و‌صلا سُر خورده در پیچ‌و‌خمِ عمامه و عبا گرفتار آمده بود. داغ شده بودم، شقیقه‌هایم می‌کوفت و گونه‌هایم می‌سوخت. رفتم زیر دوش آب سرد و هم‌چنان‌که آب را بر سر و دوشم رها کرده بودم بند دومی بر آن ساختم: با اینهمه سوداگر دنیا چه‌کنم؟ با مردمِ دنیائیِ رسوا چه‌کنم؟ از این‌همه سجاده‌کِشِ زهدِ ریا من گر نکنم دوری و پروا چه کنم؟ ... مرضیه که به توان تیزهوشیِ خود، کلام متفاوت را دریافته بود و ترانه را تمرین کرده و موسیقی و کلامش در دست‌رسش بود، وقتی دید ترانه به دست‌انداز افتاده، شاید هم با موافقت خود تجویدی آن‌را با همان صوتِ فرود آمده در اعماق جان‌ها، در رادیو نیروی هوایی خواند. آن‌چنان شد که وقتی برای خرید کتاب به کتاب‌فروشی ابن‌سینا در چهارراه مخبرالدوله می‌رفتم بند‌بند ترانه از سوی آیندگان و روندگان به گوشم می‌رسید. پیرنیا متوجه بُردوباخت شده بود بنابراین با مقدمه‌ای مصلحت‌آمیز با صدای لطیف روشنک آن را در برنامه‌ی گلها گنجاند و بند دوباره‌ساخته‌شده‌اش هم جداگانه اجرا شد. منیر طه، نوامبر ۲۰۱۰ @LyricsNotes

منیر طه اولین ترانه‌سرای زن ایران ۱۳۰۹-۱۴۰۴ @LyricsNotes

دهه‌ی هفتاد بود و رفیقم بی‌ام‌و ۲۰۰۲ پدرش را بلند کرده بود و شش تا نوجوان پانزده، شانزده‌ساله چپیدیم توی آن و رفتیم دور‌دور! رفیقمان یک نوار سلکشن هایده و ابی و داریوش را داخل پخش گذاشت و هنوز ترانه‌ی هایده به نیمه نرسیده بود که یک پاترول بسیج (وسیله‌ی نقلیه‌ی یادگار کمیته) دستور توقف داد. همگی در همان لحظه متفق‌القول بودیم که ماشین را برای رانندگی بدون گواهینامه، توقیف خواهند کرد. برادر بسیجی اما نه‌ سلامی و نه علیکی، در سمت راننده را باز کرد و رفیقمان را خرکش به بیرون کشید و روی صندلی راننده نشست و نوار را از پخش بیرون آورد. داشبورد را هم باز کرد و چند نوار دیگر را هم برداشت و یک چک آب‌دار هم زیر گوش رفیقمان زد و انداختش توی پاترول. بعد همکارش پشت فرمان بی‌ام‌و نشست و همگی را به پایگاه مسجد منطقه بردند و در اتاقکی مثل بازداشتگاه انداختند. یکی از ما با تلفن آن‌جا با پدرش تماس گرفت و نیم ساعت بعد والدینمان آن‌جا بودند. ماشین را نگه داشتند و فرمی پر کردند و کارت کارمندی دو تا از والدین را گرو گرفتند تا فردایش برای ادای توضیحات به پایگاه برگردیم! فردای آن روز دادگاه صحرایی ما برگزار شد و هر کدام از ما را به جرم شنیدن موسیقی و ترانه به ده‌هزارتومان جریمه که آن زمان واقعا رقم کمی نبود محکوم کردند و بعد از پرداخت نقدی رهایمان کردند! هیچ کس هم از گواهینامه و سن‌وسالمان نپرسید! حالا پس از نزدیک به سی‌سال از آن ماجرا، «برادر-غلامی»، رییس همان پایگاه بسیج، اردوان روزبه، خبرنگار اپوزیسیون در امریکاست و هر روز در یکی از شبکه‌های خبری در حال تحلیل بلاهت حکومت در برخورد با مردم است و تلویزیون‌های اینترنتی در برنامه‌های موسیقی‌محور، چپ‌وراست همان ترانه‌های ممنوعه را با افتخار بازاجرا می‌کنند. به‌ویژه آن اجراهای جناب معین را که پر از کولاژ نماز ظهر و عصر و سجده و رکوع و عید فطر و قربان و روزه و کعبه و‌ مسجد و نقاره‌خانه است. نقطه‌ی عطف ماجرا اما برنامه‌های صداتو و کنسرتینو در فیلیمو و فیلم‌نت است که در فرخنده‌زادروز هایده، عنوان برنامه‌شان هم سطری از ترانه‌ی اجراشده توسط بانوست و نه‌تنها ترانه‌هایش را اجرا می‌کنند بلکه با نام‌بردن از هایده و‌ جایگاه رفیعش در موسیقی ایران و‌ جهان! بساط «ما هم از خودتونیم» را گشادتر می‌گسترند! انگارنه‌انگار که هنوز صدای زن در این مملکت ممنوع است و الیکاجان باید زمزمه‌هایش را همراه با لودگی، لابه‌لای آلودگی صوتی مداح همکارش و همهمه‌ی بی‌کلام ژوله پنهان کند! @LyricsNotes

«ما هم از خودتونیم به خدا» زنده‌باد هایده! زنده‌باد معین و شادمهر و عارف و ابی و حتی داریوش و گوگوش! @LyricsNotes

«اد شیرن» ترانه‌ای را با همراهی آهنگ‌سازی ایرانی ساخته است به نام «عزیزم». در کلام نسخه‌ی اولیه فقط همین کلمه‌ی عزیزم، فارسی است اما ظاهرا قرار است نسخه‌ای تمام ایرانی هم از این ترانه با همراهی خوانندگان فارسی‌زبان منتشر شود. این ترانه‌، نمونه‌ی شاخصی از تاثیر کاریزما و شهرت خواننده بر نقش ترانه در شکل‌دادن به ذائقه‌ی جمعی است. پیش‌بینی ساده این است که اثر نهایی هر چه باشد دست کم برای مدتی تبدیل به یک ترانه‌ی فراگیر خواهد شد. یعنی از همین حالا می‌دانیم که نقش کیفیت ادبی و فنی کلام این ترانه در هیت‌شدن آن چیزی نزدیک به هیچ است. با این حال شک نکنید که سراینده‌ی این کلام هم دست‌کم برای مدتی صاحب شهرت و اعتباری نسبی خواهد شد. اعتباری که هیچ ربطی به توانایی‌های ادبی و هنری او ندارد. البته نمونه‌ی چنین اتفاقاتی در ترانه‌ی فارسی کم نیست اما این مثال نقد و به‌روز را آوردم چون هر بار که به نمونه‌های دیگر از همین منظر اشاره‌ای می‌کردم رگ گردن فن‌های سرایندگان اعتباریافته از خواننده را نشان گرفته بودم. اعتبار ترانه‌ی فارسی با این‌که بیش از عمده‌ی زبان‌های دیگر متکی به کیفیت ادبی آن است اما این اتکا هم آن را از قاعده‌ی جهانی‌اش مستثنا نمی‌کند. خواننده‌های محبوب، جریان‌سازهای مسیر ادبی و هنری ترانه‌ها می‌شوند و این حقیقتی عریان است. حقیقتی که با توجه به آن بهتر می‌توان اوج و افول ترانه‌ی فارسی را تحلیل کرد. حتی اد شیرن هم ممکن است جریان تازه‌ای در ترانه‌ی فارسی خلق کند! اگر بخت یارش باشد و‌ کلامی متناسب به صدا و‌ موسیقی‌اش بپیوندد. @LyricsNotes